ادام قايراتى
قازاقستاندا كونكي مەن ۆەلوسيپەد سپورتىنىڭ كاسىبي دامۋىنا جانە سپورت عىلىمىنىڭ وركەندەۋىنە كوپ ۇلەس قوسقان مايتالمان مامان, كسرو-نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور ماي ۋندەي حۆان تۋرالى سىر.
قازاق سپورتىنىڭ التىن باستاۋىندا تۇرعان مايتالمان ماماننىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى ماي ۋندەي حۆان دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. ول كىسى قازاقستان بويىنشا «كسرو-نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى» اتاعىنا ءبىرىنشى بولىپ قول جەتكىزدى. سوناۋ 1958 جىلى 28 جاستاعى مامان كسرو سپورتشىلارىنىڭ جىل بويى ۇزدىكسىز جاتتىعۋ جۇيەسىن جاساۋعا جانە حالىقارالىق دارەجەدەگى سپورتشىلار دايىنداۋعا, سونىمەن بىرگە قازاقستاندا جاڭا كونكي ورتالىعىن قۇرۋعا بەلسەنە اتسالىسقانى ءۇشىن وسىنداي مارتەبەلى اتاققا يە بولدى.
قازاقستاندا كونكي مەن ۆەلوسيپەد سپورتىنىڭ كاسىبي دامۋىنا جانە سپورت عىلىمىنىڭ وركەندەۋىنە كوپ ۇلەس قوسقان مايتالمان مامان, كسرو-نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور ماي ۋندەي حۆان تۋرالى سىر.
قازاق سپورتىنىڭ التىن باستاۋىندا تۇرعان مايتالمان ماماننىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى ماي ۋندەي حۆان دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. ول كىسى قازاقستان بويىنشا «كسرو-نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى» اتاعىنا ءبىرىنشى بولىپ قول جەتكىزدى. سوناۋ 1958 جىلى 28 جاستاعى مامان كسرو سپورتشىلارىنىڭ جىل بويى ۇزدىكسىز جاتتىعۋ جۇيەسىن جاساۋعا جانە حالىقارالىق دارەجەدەگى سپورتشىلار دايىنداۋعا, سونىمەن بىرگە قازاقستاندا جاڭا كونكي ورتالىعىن قۇرۋعا بەلسەنە اتسالىسقانى ءۇشىن وسىنداي مارتەبەلى اتاققا يە بولدى. ماي حۆاننىڭ اتاق-داڭقىن ءبىر عانا سويلەمگە سىيعىزىپ وتىرمىز. ءيا, ايتۋعا جەڭىل. بىراق ول وسى بيىككە جەتۋ ءۇشىن نە كورمەدى دەسەڭىزشى.
…ماي ۋندەي حۆان قازاقستانعا جەتى جاسىندا اناسىمەن, باۋىرلارىمەن بىرگە قيىر شىعىستان جەر اۋىپ كەلدى. اكەسى «حالىق جاۋى» دەگەن جالامەن ۇستالىپ كەتكەن. بيروبيدجاننان شىققان مال ۆاگوندى پويىز اقمولانىڭ شورتاندىسىنا ءبىر اي دەگەندە جەتتى. اش-جالاڭاش ادامداردى توپىرلاتىپ پويىزدان تۇسىرە باستادى. ميداي جازىق دالا. بۇلار قايدا بارىپ پانا تاپپاق؟ بار ەكەن مەيىرىمدى جاندار. ۇشى-قيىرى جوق بايتاق دالانى قازاق دەگەن ءوزىنىڭ اۋزىنداعىنى وزگەگە جىرىپ بەرەتىن, قوناق دەسە, جالعىز اتىن سويىپ تاستايتىن دارحان حالىق مەكەندەيدى ەكەن. كىشكەنتاي ماي قازاقتىڭ «نان» دەگەن ءسوزىن ەڭ العاش وسى جەردە ەستىدى. حۆاندار ءبىراز ۋاقىت وسى جەردى مەكەندەپ, ءبىرنەشە كورەي وتباسىلارىمەن بىرگە اقمولانىڭ شەتىندەگى اسكەري باراكقا كوشتى. قاماۋدان ورالعان اكەسى ۇزاق ۋاقىت جۇمىسسىز ءجۇردى. اسكەري باراكتىڭ ءبىر شەتىندە ۇسىگەن كارتوپ ءۇيىلىپ جاتاتىن. مايدىڭ اناسى سول ۇسىگەن كارتوپتى كادەگە جاراتادى. كۇن ۇزاق كەلى ءتۇيىپ, تارى اقتايدى. تاماق تاڭداپ, شالقاياتىن جاعداي جوق. وزەك جالعاساڭ بولعانى. بالالار جاقىن جەردەگى ەلەۆاتوردان تورعاي اۋلايدى. انالارى تورعاي ەتىن كارتوپپەن ارالاستىرىپ, قۋىرىپ بەرەدى.
سارىارقانىڭ قىسى ۇزاق. باسپانانى جىلىتۋ ءۇشىن وتىن كەرەك. كىشكەنتاي ماي وزگە بالالاردان قالىسپاي اقمولا-قاراعاندى تەمىر جولىنىڭ بويىنداعى سوستاۆتاردى اڭديدى. ەسكى ۆاگونداردان ءار جەرگە ءتۇسىپ قالعان كومىردى شەلەك ۇستاعان بالالار تالاسىپ-تارماسىپ جيناپ الادى. سودان بەلدەرى قايىسىپ, ۇيلەرىنە ارەڭ جەتەدى.
1943 جىلى 13 جاسار ماي دوسى ەكەۋى كەڭەس وكىمەتىنىڭ باسشىسى يوسيف ستاليننىڭ اتىنا وزدەرىن مايدانعا الۋ تۋرالى حات جازادى. بىرنەشە ايدان كەيىن كرەملدەن حات كەلەدى. وندا بۇلاردىڭ ءالى جاس ەكەنى, وسىنداي پاتريوت بالالاردىڭ وتانعا وتە قاجەتتىگى, ۋاقىتى كەلگەندە بۇلاردىڭ ەلگە پايداسى تيەتىنى جازىلىپ, حات سوڭىنا كەڭسە قىزمەتكەرىنىڭ قولى قويىلىپتى. وسىعان وراي جەرگىلىكتى باسشىلار ەكى بالانى اڭگىمەگە شاقىرادى.
وجەت بالالار مۇنىمەن توقتامايدى. 1944 جىلى ماي حۆان مەن بىرنەشە جاسوسپىرىم مايدانعا بارامىز دەپ, ۇيلەرىنەن قاشىپ شىعادى. بىراق ولار اقمولا قالاسىنان ەداۋىر قاشىقتا – قازىرگى بۇلاندى اۋدانىندا قولعا ءتۇسىپ, ۇيلەرىنە قايتارىلادى. مىنە, قۇرمەتتى وقىرمان, قيىن زامان, تار جول, تايعاق كەشۋ كەزەڭدە وسىنداي باتىل ءارى جىگەرلى بالالار از بولعان جوق. ولار بالالىقتىڭ نە ەكەنىن بىلمەدى. ەرەسەكتەرمەن بىرگە ەڭبەك ەتتى, ۇلكەندەر ارەڭ شىدايتىن بەينەتكە يىقتارىن توستى, اش-جالاڭاش جۇرسە دە مويىمادى. ءسويتىپ ءجۇرىپ, شار-بولاتتاي شىڭدالدى.
1948 جىلى ماي حۆان لەنينگراد (قازىرگى سانكت-پەتەربۋرگ) قالاسىنا تەڭىزشى ماماندىعىن الۋعا وقۋعا اتتانادى. قالتاسىندا اقشاسى, ۇستىندە ءىلىپ الار كيىمى جوق بوزبالا ءبىر اي جول ازابىن تارتىپ, ارەڭ دەگەندە نەۆا جاعاسىنا جەتەدى. بىراق «حالىق جاۋىنىڭ» بالاسى دەگەن اتى بار, تەڭىز وقۋىنا قۇجاتىن تاپسىرا الماي, تاعدىردىڭ جازۋىمەن سپورت سالاسىنان ءبىر-اق شىعادى. ماي حۆان 1949 جىلى لەنينگرادتاعى پەتر لەسگافت اتىنداعى دەنە شىنىقتىرۋ ينستيتۋتىنا ەڭ العاشقى تولقىن قاتارىندا وقۋعا تۇسەدى. بۇل كەڭەس وكىمەتى سوعىستان ەندى عانا ەسىن جيىپ, قالىڭ ەل تۇرمىسىن ءالى تۇزەي قويماعان كەز بولاتىن.
وسىدان ءبىر جىل بۇرىن سوۆەت كونكيشىلەرى تۇڭعىش رەت الەم چەمپيوناتىنا قاتىسىپ, ايەلدەر قۇراماسىنىڭ جولى بولىپ, ەرلەر قۇراماسى ولجاسىز قالعان ەدى. ەرلەر كومانداسىنىڭ ساتسىزدىگى وكىمەت باسشىسى يوسيف ءستاليننىڭ جانىنا قاتتى باتادى. ول پويىزبەن ەلگە ورالعان ەرلەر قۇراماسىن بىردەن وزىنە شاقىرتادى. كسرو سپورت كوميتەتىنىڭ توراعاسى نيكولاي رومانوۆ باستاعان ۇلتتىق قۇراما مۇشەلەرى «بىتكەن جەرىمىز وسى شىعار» دەگەن ويمەن كرەملگە جەتەدى. سپورتشىلاردى قابىلداعان ستالين: «سەندەرگە الەم چەمپيوناتىنا بارۋعا كىم رۇقسات بەردى؟» دەپ سۇراعاندا نيكولاي رومانوۆ تۇرعان جەرىندە قۇلاپ تۇسەدى. كليمەنت ۆوروشيلوۆ: «يوسيف ۆيسساريونوۆيچ, رۇقسات بەرگەن مەن ەدىم», دەپ جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الادى. «ءبىز سوعىستا جەڭگەن, اشارشىلىقتان جەڭىلمەگەن ەلمىز. بۇدان كەيىن حالىقارالىق جارىستارعا تەك جەڭەتىندەر عانا باراتىن بولسىن!» دەيدى ستالين شەگەلەي سويلەپ. جينالعاندار ءۇنسىز باس شۇلعيدى. 1948 جىلى جەلتوقسان ايىنىڭ سوڭىندا نەگىزگى سپورت تۇرلەرى بويىنشا الەم چەمپيوناتتارىندا جەڭىسكە جەتۋ تۋرالى كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ ارنايى قاۋلىسى جارىق كورەدى. وسىعان وراي شاڭعى, كونكي, جەڭىل اتلەتيكا, ءجۇزۋ, گيمناستيكا ءتارىزدى سپورت تۇرلەرى ەكپىندى دامۋ ۇستىندە دەپ تانىلىپ, كەڭەس وداعى سپورتشىلارىنىڭ بۇل سالالار بويىنشا الەمدە الدا بولۋى تۋرالى ناقتى مىندەت قويىلادى. ەندىگى جەردە سپورتتىق وقۋ ورىندارى تەك سپورتشىلار دايىنداۋمەن شەكتەلمەي, بىلىكتى ماماندار ازىرلەۋدى مىقتاپ قولعا الۋعا ءتيىستى بولدى.
ماي ۋندەي حۆان 1953 جىلى لەسگافت ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ, كونكي مەن ۆەلوسيپەد سپورتىنىڭ مامانى ديپلومىن الدى. 24 جاسىندا كونكي سپورتىنان بۇكىلوداقتىق جاتتىقتىرۋشىلار كەڭەسىنىڭ قۇرامىنا ەندى. وندا كسرو قۇراماسىنىڭ بەلدى جاتتىقتىرۋشىلارى ن. پەتروۆ, ك. كۋدرياۆتسەۆ, يا. مەلنيكوۆ, ي. انيكانوۆ, م. كالينين ءتارىزدى ەلگە تانىمال كىسىلەر بولدى. ماي حۆان مايتالمان ماماندارعا كومەكتەسە ءجۇرىپ, سپورت عىلىمىنا تەرەڭ بويلاي ءتۇستى. ورايى كەلگەندە, بۇكىلوداقتىق جاتتىقتىرۋشىلار كەڭەسىنە قازاقستان باپكەرلەرىنەن ءبىرىنشى بولىپ مۇشە بولعان ماي حۆان ەكەنىن ايتا كەتۋگە ءتيىسپىز.
جوعارى ءبىلىمى بار جاس جاتتىقتىرۋشىنىڭ ەڭبەك جولى وڭاي باستالعان جوق. الماتىعا كەلگەن ول العاشقى جىلدارى جوقشىلىقتىڭ ازابىن ءبىر ادامداي تارتتى. قازىرگى قوناەۆ – ايتەكە بي كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى ەسكى ءۇيدىڭ جەرتولەسىن جالعا العان ول قولى قالت ەتكەندە ءۇي يەسىنىڭ سۋىن تاسىپ, اعاشىن جارىپ بەرەتىن. باسقا دا شارۋالارىن قاباق شىتپاي اتقارۋشى ەدى. سەبەبى, جەرتولەنىڭ اقىسى اسا قىمبات ەمەس, قالتاسى جۇقا جاس مامان ءۇشىن تۇراقتى مەكەنجايدىڭ ورنى بولەك.
جاس ماماننىڭ ءىسى ىلگەرى باسۋىنا سول كەزدەگى الماتى دەنە شىنىقتىرۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى حامزا مۇحامەدجانوۆ كوپ قولعابىس جاسايدى. ول كىسى وعان اعالىق اقىلىن ايتىپ, ينستيتۋتتا كونكي مەن ۆەلوسيپەد كافەدراسىنىڭ اشىلۋىنا تىكەلەي اتسالىسادى. ماي حۆاننىڭ ورىندى ۇسىنىس-تىلەكتەرىن ۇنەمى قولداپ وتىرادى.
1954 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا ماي حۆان 8 ادامنان كونكي توبىن, 10 ادامنان ۆەلوسيپەد توبىن قۇردى. العاشىندا ۆەلوسيپەدشىلەر جازدا, كونكيشىلەر قىستا جاتتىعىپ ءجۇردى. بىرتە-بىرتە ەكى توپتى جىل بويى باپتاۋعا كوشتى. قىستا ۆەلوسيپەدشىلەر كونكيشىلەرمەن بىرگە كونكي تەپسە, جازدا كونكيشىلەر ۆەلوسيپەد تەپتى. دۇنيەنىڭ قات كەزى. كەيدە كونكي جەتپەيدى, كەيدە ۆەلوسيپەدتىڭ دوڭگەلەگى تابىلمايدى. ەكى سپورت تۇرىنە قاجەتتى قوسىمشا جاتتىعۋ قۇرالدارى مەن ستانوكتاردى ماي حۆان جىگىتتەردىڭ كومەگىمەن قولدان جاسادى. ول كەزدە قازىرگىدەي مۇز ايدىنى جوق. كونكيشىلەر جاتتىعۋى ءۇشىن اۋەلى الاڭدى تەگىستەپ, مۇز قۇيۋدىڭ باسى-قاسىندا ءوزى جۇرەتىن.
قوس بىردەي سپورتتىڭ تىزگىنىن ۇستاۋ وڭاي ەمەس. تاڭەرتەڭ ءۇش ساعات كونكيشىلەردى جاتتىقتىرعان ماي حۆان تۇستەن كەيىن ءۇش ساعات بويى ۆەلوسيپەدشىلەرمەن جۇمىس ىستەۋشى ەدى. ول ازداي اپتاسىنا ءبىر مارتە ۆەلوسيپەدشىلەردى باستاپ قاپشاعايعا بارىپ قايتاتىن. ەسىك پەن ىلەگە ۆەلوسيپەدپەن تالاي باردى. جول تاقتايداي بولسا, ءبىر ءسارى. كەدىر-بۇدىر جەردە, جاڭبىر مەن قاردىڭ استىندا قانشاما بەينەت كەشتى دەسەڭىزشى. شىركىن, جاستىق شاق! اپتاسىنا ءبىر رەت الماتىنىڭ شەتىنەن كوماندانى باستاپ مەدەۋگە دەيىن جۇگىرىپ بارىپ, جۇگىرىپ قايتۋشى ەدى. بارىپ-قايتۋى – 26 شاقىرىم. وسىلاي سەگىز جىل تەر توكتى. سەگىز جىلدا تالاي بەلەستەن استى. كونكي مەن ۆەلوسيپەدتەن قازاقستاننىڭ اتىن شىعاردى. ەكى بىردەي سپورت تۇرىنەن رەسپۋبليكا قۇراماسىنىڭ اعا جاتتىقتىرۋشىسى بولدى.
ول كەزدە قىسقى سپورت سالاسىنداعىلار قىستا عانا تەر توگىپ, جاز شىعا جاتتىعۋدى دوعاراتىن. جازعى سپورتتاعى ماماندار دا وسى جۇيەمەن جۇمىس ءىستەيتىن. ماي ۋندەي حۆان قازاقستان بويىنشا كونكيشىلەر مەن ۆەلوسيپەدشىلەر جاتتىعۋىن جىل بويى ۇزبەي جالعاستىرۋدى قولعا العان العاشقى مامان. حۆان جاتتىعۋ كولەمىن عىلىمي دەڭگەيدە ادام ورگانيزمىنىڭ مۇمكىندىگىن ەسكەرە وتىرىپ, بەلگىلى دارەجەگە كوتەرە ءبىلدى. مىسالى, 50-جىلداردىڭ ورتاسىندا كونكيشىلەر اپتاسىنا 6-8 ساعات تەر توكسە, ءبىر جىلدا ولار 350 ساعاتتاي جاتتىعادى ەكەن. ماي حۆاننىڭ عىلىمي ىزدەنىسى نەگىزىندە كەيىن سپورتشىلار ءبىر جىلدا 500-600 ساعات جاتتىعاتىن بولدى. 1969-1970 جىلدارى كونكيشىلەر ءبىر جىلدا 300 كۇن جاتتىعاتىن دەڭگەيگە جەتتى. وسىنداي جانكەشتى ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا ماي حۆاننىڭ شاكىرتتەرى كەڭەس وداعىن مويىنداتىپ, الەمدىك, قۇرلىقتىق جارىستاردا الدىڭعى قاتاردان كورىندى.
اتاپ ايتساق, كونكيدەن كسرو چەمپيونى, ءىرى حالىقارالىق جارىستاردىڭ جەڭىمپازى ولەگ شاباروۆ, قازاقستاننان شىققان تۇڭعىش الەم رەكوردشىسى, كەڭەس وداعى چەمپيوناتتارىنىڭ جۇلدەگەرى گالينا رومانوۆا, ەۋروپا جانە كەڭەس وداعىنىڭ چەمپيونى, الەم ءبىرىنشىلىگىنىڭ جۇلدەگەرى كاپيتولينا سەرەگينا, 1960 جىلعى قىسقى وليمپياداعا قاتىسقان اتاقتى كونكيشى يۋري مالىشەۆ, كسرو چەمپيوناتىنىڭ جۇلدەگەرى ۆيتالي نيكيفوروۆ, كسرو چەمپيونى, الەمدەگى 25 ۇزدىك كونكيشىنىڭ قاتارىنا ەنگەن يگور نازاروۆ, الەم چەمپيوناتىنىڭ جۇلدەگەرى, كسرو رەكوردشىسى ۆلاديمير گەيدەريح, كسرو چەمپيونى گەننادي پودكوۆىروۆ, ەۋروپا جانە كسرو چەمپيونى, الەم چەمپيوناتىنىڭ جۇلدەگەرى ۆالەري ترويتسكي, كەڭەس وداعى چەمپيوناتتارىنىڭ جۇلدەگەرلەرى ەۆگەني نەلەپا, ليۋدميلا ۆورونينا, نينا تەتەرينا… بۇل سپورتشىلاردىڭ ءبارى ماي حۆاننىڭ شاكىرتتەرى, بارلىعى كەزىندە كەڭەس وداعى قۇراما كومانداسىنىڭ ساپىندا بولدى. ال بوريس جيليششيكوۆ, يۋري تروشين, ليۋدميلا ۆورونينا, ۆالەري ترويتسكي سەكىلدى سپورتشىلار كونكي مەن ۆەلوسيپەد سپورتىنان كسرو سپورت شەبەرى اتاعىن قاتار السا, كونكيدەن حالىقارالىق دارەجەدەگى سپورت شەبەرى گەننادي پودكوۆىروۆ ۆەلوسيپەدپەن جارىسۋدا سپورت شەبەرى دارەجەسىنە جەتتى.
ماي حۆاننىڭ ۆەلوسيپەد سپورتىنا سىڭىرگەن ۇزاق جىلعى ەڭبەگى كوپ ۇزاماي جەمىسىن بەردى. قازاقستان ۆەلوسيپەدشىلەرى وداقتىق, حالىقارالىق جارىستاردا كوزگە تۇسە باستادى. م.كالينكين, و.ءتۇسىمحانوۆ, ف.نۇرعاليەۆ, ا.يۆانوۆ, ۆ.ءجانىبەكوۆ ءتارىزدى ۆەلوشاباندوزدار كەڭەس وداعىنداعى تاڭداۋلى جۇيرىكتەردىڭ قاتارىنا قوسىلدى. ميحايل كالينكين بىرنەشە دۇركىن كسرو چەمپيونى اتانسا, ولەگ ءتۇسىمحانوۆ كەڭەس وداعىنىڭ چەمپيونى ءارى كسرو حالىقتارى سپارتاكياداسىنىڭ كۇمىس ءجۇلدەگەرى اتاندى.
ماي ۋندەي حۆان الەمگە ايگىلى سپورت عالىمى الەكساندر داۆىدوۆيچ بەرنشتەيننىڭ وزىق تاجىريبەلەرى مەن ىزدەنىستەرىن قالت جىبەرمەي قاداعالاپ, ءوزى دە ۋاقىتپەن ساناسپاي جەتىلە تۇسەدى. الەكساندر بەرنشتەين قازاقستاندا سپورت عىلىمىنىڭ نەگىزىن قالاعان ايتۋلى عالىم. ماي حۆان ونىڭ قازاقستانداعى العاشقى شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى بولعانىن ءالى كۇنگە دەيىن ماقتان تۇتادى. بەرنشتەين قازاق دەنە تاربيەسى ينستيتۋتىندا فيزيولوگيا كافەدراسىن كوپ جىل باسقاردى. ول كىسى م.حۆان, ا.زيما, ا.يۆانوۆ, ءا.نۇرماحانوۆ, ا.ماكاگونوۆ سەكىلدى تۇلعالاردىڭ ۇستازى. وسىنداي بىلىكتى عالىمنان ءتالىم العان ماي حۆان 12 جىل بويى قازاقستان جاتتىقتىرۋشىلارىنىڭ باس كەڭەسىن باسقاردى. باس كەڭەس ۇلتتىق قۇراما كوماندالاردىڭ وقۋ-جاتتىعۋ جوسپارىن تالقىلاپ, تارازىلاپ, ءار سپورت ءتۇرىنىڭ جاتتىقتىرۋشىلار القاسىنا اقىل-كەڭەس بەرىپ, جاتتىقتىرۋشىلار القاسىنىڭ دەڭگەيىن ايقىنداپ, كەمشىلىكتەرىن كورسەتىپ, ءجون سىلتەپ وتىراتىن. باس كەڭەس جۇمىس ىستەپ تۇرعان كەزدە ۇلتتىق قۇرامالارعا ءبىلىم-بىلىگى تومەن جاتتىقتىرۋشىلار بارا المايتىن ەدى. قازىرگىدەي سپورت پەن عىلىم ەگىز قوزىداي جاراسقان زاماندا قازاقستان سپورتىنا باعىت-باعدار كورسەتىپ, عىلىمي جولعا سالاتىن جاتتىقتىرۋشىلاردىڭ باس كەڭەسى ابدەن كەرەك دەپ ويلايمىز.
سپورتقا جان-تانىمەن بەرىلگەن ماي ۋندەي حۆان 1965 جىلى الماتىدا ورتا بيىكتىكتەگى تاۋ جاعدايىندا سپورتشى جاتتىقتىرۋ تاقىرىبىندا بۇكىلوداقتىق تۇڭعىش سيمپوزيۋم ۇيىمداستىردى. 1966 جىلى كسرو-داعى سپورت ماماندارىنىڭ ىشىنەن ءبىرىنشى بولىپ سپورتشىلاردىڭ ورتا بيىكتىكتەگى تاۋ جاعدايىنا بەيىمدەلۋى, ولاردىڭ فيزيولوگيالىق جاعدايى تۋرالى بيولوگيا عىلىمىنان كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعادى.
ماي حۆان باپكەر ءارى عالىم رەتىندە تىندىرعان ءىسى مول ادام. ول كىسىنىڭ 117 شاكىرتى كسرو سپورت شەبەرى دارەجەسىن ورىنداعان ەكەن. مۇنداي بيىككە تاباندى, ءوز ىسىنە شىن بەرىلگەن بىلىكتى مامان عانا جەتە الادى. وسى ءبىر ەڭبەكقور, قاراپايىم ادامنىڭ تىكەلەي ۇيتقى بولۋىمەن قازاق ەلىندە كونكي سپورتىنان تۇتاس ءبىر جاتتىقتىرۋشىلىق مەكتەپ قالىپتاستى. اتاپ ايتساق, كونستانتين كوستۋسەنكو, نيكولاي كنيازەۆ, ۆيكتور بوندارەنكو, گەننادي چۋگايسكي سىندى مايتالمان جاتتىقتىرۋشىلار ۆيكتور شاشەرين, سەرگەي ريابوۆ, ۆلاديمير كوزلوۆ, ليۋدميلا پروكاشەۆا ءتارىزدى الەم مويىنداعان قازاقستاندىق كونكيشىلەردى باپتاپ شىعاردى. ال, ماي حۆاننىڭ عالىم, جاتتىقتىرۋشى شاكىرتتەرىن تەك قازاقستاننان عانا ەمەس, كەشەگى كەڭەس وداعىنا قاراعان ەلدەردىڭ ءار قيىرىنان كەزدەستىرۋگە بولادى.
… ماي حۆان جاسى 80-نەن اسسا دا سەرگەك. ءالى كۇنگە دەيىن سپورتتىق ءىس-شارالاردىڭ, قوعامدىق جۇمىستاردىڭ بەل ورتاسىندا جۇرەدى. ول كىسى 2004 جىلدان بەرى ماسكەۋدە كونكي سپورتى ارداگەرلەرىنىڭ جيىنىن ۇيىمداستىرىپ كەلەدى. وعان جىل سايىن كونكي سپورتىنان وليمپيادا جانە الەم چەمپيوندارى, اتاقتى جاتتىقتىرۋشىلار قاتىسادى. ارداگەر سپورتشىلار جيىن ءۇستىندە ءوزارا سۇحباتتاسىپ, مارە-سارە بولادى. بىلە بىلگەن ادامعا بۇل دەگەنىڭىز رۋحى بيىك, كوپشىل, دارحان كوڭىلدى ادامنىڭ عانا قولىنان كەلەتىن تىرلىك. ماي ۋندەي حۆان مۇنىمەن دە شەكتەلمەي, الماتىداعى سپورت ارداگەرلەرىن اپتاسىنا ەكى رەت بيليارد ويناۋعا جينايدى.
قازاقتان سپورتىنىڭ التىن باستاۋىندا تۇرعان بىلىكتى ماماننىڭ ءومىر جولى, تاماشا جەڭىستەرى كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى بولۋمەن قاتار, سپورتتىق تاريحىمىز ءۇشىن قۇندى دەرەك ەكەنى داۋسىز.
تەمىرحان دوسمۇحامبەتوۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى,
ۇلتتىق وليمپيادا كوميتەتىنىڭ پرەزيدەنتى,
كسرو-نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى.
______________________________________
سۋرەتتە: سولدان وڭعا قاراي كسرو-نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىلارى ماي حۆان, پەتر ماتۋششاك, تەمىرحان دوسمۇحامبەتوۆ; پروفەسسور ماي ۋندەي حۆان.
