تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن كوپ ۇزاماي-اق قۇرىلعان جاڭا قوعامدىق ينستيتۋت قىزمەتىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى ەلىمىزدەگى ەتنوسارالىق كەلىسىم ماسەلەلەرىمەن اينالىسۋ بولىپ ايقىندالدى. سول باعىتتان اۋىتقىماعان اسسامبلەيانىڭ وتكەن جىلدار ىشىندەگى قىزمەتىنىڭ اسا سالماقتى, تاعدىرلىق سيپاتى بار ناتيجەلەرى دە بارشىلىق.
قازاق توپىراعىنا تاعدىر ايداپ كەلگەن كوپتەگەن ەتنوستارعا وزدەرىنىڭ تاريحىن ءبىلىپ, ءتىلىن دامىتىپ, سالت-ءداستۇرىن ساقتاۋعا جاعداي جاسالۋى – قازاقستاندىق ۇلت ساياساتى بەرىپ وتىرعان ەشتەڭەمەن ولشەنبەيتىن, باعا جەتپەس مۇمكىندىك. سونىڭ ىشىندە, اسسامبلەياعا مۇشە ءار ەتنوس, ياعني, قازاقستاننىڭ ءار تۇرعىنى, وزدەرىنىڭ ءبىرتۇتاس حالىق ەكەنىن, ەل تاعدىرىنا ورتاق جاۋاپكەرشىلىكتە ەكەنىن جۇرەكتەرىمەن ۇعىنعانى ەڭ بيىك جەتىستىكتەردىڭ ءبىرى رەتىندە اتالارى انىق.
قازىرگى كەزەڭدە اسسامبلەيانىڭ قىزمەتى قوعامنىڭ, مەملەكەتتىڭ جانە ءاربىر ازاماتتىڭ ۇيلەسىمدى بىرلىگىنىڭ الگوريتمىنە نەگىزدەلىپ ءتۇزىلىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ توراعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» اتتى كىتابىندا ء«بىز دەم العان كەزدە جۇتىپ جاتقان اۋانى بايقامايمىز, ول وزىنەن-ءوزى اتقارىلادى – ءبىز سولاي ءومىر سۇرەمىز. بىرلىگىمىز بەن ەتنوسارالىق كەلىسىمدى دە ءدال سولاي بايقامايمىز. دەگەنمەن وسىنىڭ ءبارىن ءبىزدىڭ ءوزىمىز ساقتاۋعا ءتيىسپىز. ونى ءبىز ءۇشىن ەشكىم ەشقاشان سىرتتان كەلىپ جاسامايدى», دەپ, ەتنوسارالىق كەلىسىمدى تىرشىلىكتەگى تىنىسىمىزبەن سالىستىرادى.
قحا ينستيتۋتى ارقىلى دامىپ كەلە جاتقان ءبىزدىڭ مودەلىمىزدە ءبولۋ دە, ءبولىنۋ دە جوق. مىنە, سوندىقتان دا قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ تۇعىرلى ىرگەتاسى بىرلىك, تاتۋلىق پەن كەلىسىم بولعان جانە سولاي بولىپ قالا بەرەدى.
قازاقستان, مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋلارىندا, سونداي-اق «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسى مەن پرەزيدەنتتىڭ بەس الەۋمەتتىك باستاماسىندا كورىنىس تاپقان, مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق ماقساتى – نەعۇرلىم باسەكەگە قابىلەتتى 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋدى ىسكە اسىرۋدىڭ شەشۋشى كەزەڭىنە شىقتى. بۇل تاۋەلسىزدىك تۇعىرىنا اينالعان قوعامدىق كەلىسىم مەن جالپىۇلتتىق بىرلىكتى نىعايتۋ بويىنشا مەملەكەت پەن قوعامنىڭ كەلەشەكتەگى جاڭا جۇمىس الگوريتمىن تۇجىرىمداۋعا نەگىز بولىپ وتىر.
بۇل تاسىلدەردىڭ ءمانى مەن مازمۇنى قانداي؟
ەڭ الدىمەن, قوعامدىق كەلىسىم مەن جالپىۇلتتىق بىرلىك «الەۋمەتتىك مەملەكەت» كونستيتۋتسيالىق نورماسىن تولىقتىرۋ تۇرعىسىنان قوسىمشا تۇردە جاڭا ينستيتۋتتىق نەگىز بەن ناقتى مازمۇنعا يە بولدى. ەلباسى قوعامدىق كەلىسىم مەن جالپىۇلتتىق بىرلىكتىڭ قالىپتاسقان قازاقستاندىق مودەلىن ناقتى, پراگماتيكالىق الەۋمەتتىك مەملەكەت پەن ۇلتتىق ءال-اۋقات مودەلىمەن نىعايتا ءتۇستى. بۇل رەتتە قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «قازىرگى زامانعى جاھاندىق جاعدايلاردا ۇلت بىرلىگىنىڭ الەۋمەتتىك بىرلىكتى بىلدىرەتىندىگى» تۋرالى ويىنىڭ ماڭىزى زور.
ەلباسىنىڭ الەۋمەتتىك باستامالارى قوعامىمىزدىڭ الەۋمەتتىك كەڭىستىگىن, قۇرىلىمدىق تەرەڭدىگى مەن شيراقتىعىن كەڭەيتۋگە, ونىڭ ءتۇرلى دەڭگەيلەرى مەن قۇرىلىمدىق ەلەمەنتتەرى اراسىنداعى ءوزارا بايلانىستارى مەن ءبىر-بىرىنە دەگەن تاۋەلدىلىگىن نىعايتۋعا, ۇتقىرلىقتىڭ جاڭا ۆەرتيكالدارى مەن الەۋمەتتىك ليفتىلەردى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان.
الەۋمەتتىك بىرلىك دەگەنىمىز, مىنە, وسى – ەتنوستىق, ءدىني جانە باسقا دا ەرەكشەلىكتەرىنە قاراماستان, قازىرگى زامانعى قوعامنىڭ بارلىق سەگمەنتتەرى مەن ستراتتارىنىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن تاۋەلدىلىگىن نىعايتۋ. ال ولاردىڭ زاماناۋي الەۋمەتتىك نەگىزگە ۇيلەسە ورىلەتىنى دە كۇمان تۋدىرمايدى.
ءار ازامات ءۇشىن, الەۋمەتتىك ماقساتىن ىسكە اسىرۋ جاعدايىندا, ءوزىنىڭ بارشا قازاقستاندىقپەن بىردەي, تەڭ ەكەندىگى باستى نەگىز. بۇل رەتتە ونىڭ قاي ءدىندى ۇستاناتىنى, قاي ەتنوستىڭ نەمەسە ۇرپاقتىڭ وكىلى ەكەندىگى جانە باسقا دا ەرەكشەلىكتەرى قوسالقى ءرول اتقارىپ, ادەتتە, ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋ ءۇشىن باسقا ەتنوستار مەن دىندەرگە اشىق پوزيتيۆتىك سيپاتتا بولادى. ءىس جۇزىندە ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ بەرىك ىرگەتاسىن قالايتىن دا ناق وسى جاي.
ارينە, بۇل رەتتە پرەزيدەنتتىڭ الەۋمەتتىك باستامالارى مەملەكەت پەن قوعامدا تاۋەلسىزدىگىمىزدى نىعايتۋدىڭ جاڭا ساياسي, يدەولوگيالىق جانە رۋحاني ۆەكتورىن جاساعان «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ يدەيالارىن ءىس جۇزىندە دامىتىپ, ناقتى ىسكە اسىراتىن جول بولعانىن اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. ولار قوعامدىق سانانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىك, پراگماتيزم, بىلىمگە قۇشتارلىق جانە سانانىڭ اشىقتىعى سياقتى جاڭا قاسيەتتەرىن قالىپتاستىرۋمەن تىكەلەي بايلانىستى. بۇل باعىتتا اسسامبلەيا اتقاراتىن ىستەر بىرنەشە جىلعا جوسپارلانىپ قويعان.
جالپى قازاقستان قوعامى ءۇشىن ماڭىزدى باستامالاردىڭ اسسامبلەيا مىنبەرىنەن جاريالاناتىنى, ەل بىرلىگىن ارتتىرۋعا, ادامداردىڭ بويىندا بەلسەندىلىك, قايىرىمدىلىق, ازاماتتىق ۇستانىمدى قالىپتاستىراتىن اكتسيالار مەن قوزعالىستاردىڭ اسسامبلەيا جيىندارىنان باستاۋ الاتىنى قالىپتى جاعداي. قحا-نىڭ ححIV سەسسياسىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇسىنىسىمەن اسسامبلەيا ەلدەگى قايىرىمدىلىققا قاتىستى قىزمەتتىڭ ۇيلەستىرۋشىسى بولىپ بەلگىلەنىپ, «قايىرىمدىلىق كەرۋەنى» قوزعالىسى باستاۋ الدى.
قايىرىمدىلىق جاساۋدىڭ جازىلماعان زاڭى – جاساعان جاقسىلىعىن جارنامالاماۋ. قايىرىمگەرلەر سونى ۇستانادى. وسى رەتتە, كەۋدەسىندە اسسامبلەيانىڭ «جومارت جان» توسبەلگىسى بار وتانداستارىمىز – وتاننىڭ, قوعامنىڭ يگىلىگى ءۇشىن ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ازاماتتار ەكەنىن ايتا كەتۋ بىزگە پارىز. مۇنداي, ەلگە الەۋمەتتىك نىساندار سالۋعا, ناۋقاس جاندارعا كۇردەلى وتا جاساۋعا, ءتۇرلى اپاتتاردان زارداپ شەككەندەرگە, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندارعا قولداۋ كورسەتىپ جۇرگەن جانداردىڭ جىل سايىن قاتارى كوبەيىپ كەلە جاتقانى قۋانتادى.
باستاپقىدا حالىق رەسمي ورگان رەتىندە قارايتىن اسسامبلەيانىڭ ءىس-شارالارى ونىڭ حالىققا ەتەنە جاقىن ۇيىم ەكەنىن تانىتتى. ويتكەنى ول شارالاردا حالىققا جاقىن وي ايتىلىپ, جۇرتشىلىق جانىنا جاعاتىن ىستەر باستاۋ الادى. سوندىقتان دا بولار, «قايىرىمدىلىق كەرۋەنى», «قازاقتانۋ», «مىڭ بالا», «قازاقستانعا – ىستىق ىقىلاسپەن!», باسقا دا كوپتەگەن ءىس-شارالارعا ادامدار ىقىلاسپەن قاتىسادى. سەبەبى ەلدە اسسامبلەيانىڭ ءىس-شارالارى جاتتى جاقىنداتىپ, ءمارتتى تانىتاتىن, كۇندە كەزدەسىپ جۇرگەن ادامىڭدى جاڭا قىرىنان كورسەتىپ, بويداعى يگى قاسيەتتەردى وياتاتىن ءىس-شارالار ەكەنى مويىندالعان.
بيىلعى جىل تاعى ءبىر جاڭا, ماعىنالى جوبامەن ەستە قالارى انىق. سەسسيادان كەيىن «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا «قازاقتانۋ» جوباسى قالىڭ ەلگە جول تارتتى. بىرنەشە وبلىستا وتكىزىلگەن شارالاردان كەيىن بۇل – حالىقتىڭ كوپتەن كۇتكەن جوباسى ەكەندىگىنە كوز جەتكىزدىك.
« ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىندا پرەزيدەنت: ء«تول تاريحىن بىلەتىن, باعالايتىن جانە ماقتان ەتەتىن حالىقتىڭ بولاشاعى زور بولادى دەپ سەنەمىن. وتكەنىن ماقتان تۇتىپ, بۇگىنىن ناقتى باعالاي ءبىلۋ جانە بولاشاققا وڭ كوزقاراس تانىتۋ – ەلىمىزدىڭ تابىستى بولۋىنىڭ كەپىلى» دەپ جازادى. ءبىزدىڭ «قازاقتانۋ» جوباسىنىڭ ماقساتى دا سول – بارىمىزدى باعالاۋ, قۇندىلىقتارىمىزدى ساقتاۋ, دامىتۋ, تاريحىمىزدى ءبىلىپ, ماقتان ەتۋ. جوباعا ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن اعا بۋىن مەن جاس تولقىن وكىلدەرى, عالىمدار مەن شىعارماشىل تۇلعالار, ەتنومادەني بىرلەستىكتەر مۇشەلەرى بەلسەنە اتسالىسۋى وعان دەگەن سۇرانىستى, قاجەتتىلىكتى كورسەتەدى.
وسىدان ەكى جىل بۇرىن, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ شيرەك عاسىرلىق داتاسى اتاپ وتىلگەن كەزدە «تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعى» مونۋمەنتى اۋماعىندا قحا-نىڭ بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم ساياجولى پايدا بولدى. جاڭا مادەني نىساننىڭ سالتاناتتى اشىلۋىنا قاتىسقان شەتەلدىك قوناقتار, ديپلوماتيالىق كورپۋستىڭ وكىلدەرى ونى قازاقستاندا ورنىققان قوعامدىق كەلىسىم مەن ەتنوسارالىق تاتۋلىقتىڭ سيمۆولىنداي قابىلدايتىندارىن ايتقانى ەسىمدە قالىپتى. مەنىڭشە, ءبىزدىڭ وتانداستارىمىزدىڭ جۇرەگىندەگى قوعامداعى كەلىسىم مەن بىرلىكتىڭ, دوستىقتىڭ مىزعىماس بەرىكتىگى تۋرالى سەنىمى دە وسى مونۋمەنتتەي اسقاق.
تاياۋدا جاريا ەتكەن «قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ءوسۋى: تابىس پەن تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋ» اتتى جولداۋىندا ەلباسىنىڭ: «بىرلىگىمىز مىزعىماسا, ىنتىماعىمىز ىدىراماسا, ءبىز ءۇشىن الىنبايتىن اسۋ, باعىنبايتىن بەلەس بولمايدى» دەگەن سوزدەرى ەل بىرلىگىن تۋ ەتىپ وتىرعان اسسامبلەياعا ارتىلعان سەنىم جۇگىن ارتتىرا تۇسەدى.
لەونيد پروكوپەنكو,
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى
