قىزمەت ەت تە, مىندەت ەت
ءبىزدىڭ شەنەۋنىكتەر تۋرالى تۇسىنىگىمىز قانداي؟
قىزمەتكەر, قىزمەتشى… وسى ءسوزدىڭ استارىنان ءبىز نەندەي ماعىنا اڭعارامىز؟ قىزمەتكەر دەگەنىمىز كىم؟ ول نەمەن اينالىسادى؟ ونىڭ مىندەتتەرى مەن جاۋاپكەرشىلىگى قانداي؟ «قىزمەتكەر», «مەملەكەتتىك قىزمەتشى» دەگەن سوزدەردى كۇندەلىكتى ومىرىمىزدە ءجيى پايدالانا ءجۇرىپ, وسى ساۋالدار توڭىرەگىندە ءبىز, ءسىرا, تەرەڭىرەك ويلانىپ كوردىك پە ەكەن.
كوپشىلىگىمىزدىڭ وسى «قىزمەتكەر» ءسوزىن ءجيى-ءجيى «شەنەۋنىك» سوزىمەن الماستىرۋعا اۋەس ەكەنىمىز دە شىندىق. اقيقاتىندا «شەنەۋنىك» ءسوزى «مەملەكەتتىك قىزمەتشى» ءسوزىنىڭ ءسينونيمى بولىپ سانالادى. دەي تۇرعانمەن, ءتۇرلى دەڭگەيدە قىزمەتتەر اتقارىپ جۇرگەن ادامداردىڭ ءمىنەز-ق ۇلىقتارىنا نەمەسە ىستەرىنە ريزا بولماي قالعان ساتتەردە «شەنەۋنىك» ءسوزىنىڭ اۋىزعا تەزىرەك ىلىگە كەتەتىنىن دە مويىنداۋىمىز كەرەك. وسىلاي اتاۋ ارقىلى كوبىنە-كوپ الگى قىزمەتكەرگە دەگەن ءوزىمىزدىڭ تەرىس كوزقاراسىمىزدى, ياعني ونىڭ ىستەرىن قۇپتامايتىنىمىزدى ءبىلدىرىپ جاتامىز. قىزمەتكەردى «شەنەۋنىك» دەپ اتاي وتىرىپ, بەلگىلى ءبىر دارەجەدە مۇقاتقانداي كۇيدە بولاتىن كەزدەرىمىز دە جوق ەمەس. قالاي دەگەندە دە, بۇل ءسوزدىڭ استارىندا تەرىس سيپاتتىڭ بۇعىپ جاتقاندىعى ەش تالاس تۋعىزا قويمايدى.
ءبىزدىڭ شەنەۋنىكتەر تۋرالى تۇسىنىگىمىز قانداي؟
قىزمەتكەر, قىزمەتشى… وسى ءسوزدىڭ استارىنان ءبىز نەندەي ماعىنا اڭعارامىز؟ قىزمەتكەر دەگەنىمىز كىم؟ ول نەمەن اينالىسادى؟ ونىڭ مىندەتتەرى مەن جاۋاپكەرشىلىگى قانداي؟ «قىزمەتكەر», «مەملەكەتتىك قىزمەتشى» دەگەن سوزدەردى كۇندەلىكتى ومىرىمىزدە ءجيى پايدالانا ءجۇرىپ, وسى ساۋالدار توڭىرەگىندە ءبىز, ءسىرا, تەرەڭىرەك ويلانىپ كوردىك پە ەكەن.
كوپشىلىگىمىزدىڭ وسى «قىزمەتكەر» ءسوزىن ءجيى-ءجيى «شەنەۋنىك» سوزىمەن الماستىرۋعا اۋەس ەكەنىمىز دە شىندىق. اقيقاتىندا «شەنەۋنىك» ءسوزى «مەملەكەتتىك قىزمەتشى» ءسوزىنىڭ ءسينونيمى بولىپ سانالادى. دەي تۇرعانمەن, ءتۇرلى دەڭگەيدە قىزمەتتەر اتقارىپ جۇرگەن ادامداردىڭ ءمىنەز-ق ۇلىقتارىنا نەمەسە ىستەرىنە ريزا بولماي قالعان ساتتەردە «شەنەۋنىك» ءسوزىنىڭ اۋىزعا تەزىرەك ىلىگە كەتەتىنىن دە مويىنداۋىمىز كەرەك. وسىلاي اتاۋ ارقىلى كوبىنە-كوپ الگى قىزمەتكەرگە دەگەن ءوزىمىزدىڭ تەرىس كوزقاراسىمىزدى, ياعني ونىڭ ىستەرىن قۇپتامايتىنىمىزدى ءبىلدىرىپ جاتامىز. قىزمەتكەردى «شەنەۋنىك» دەپ اتاي وتىرىپ, بەلگىلى ءبىر دارەجەدە مۇقاتقانداي كۇيدە بولاتىن كەزدەرىمىز دە جوق ەمەس. قالاي دەگەندە دە, بۇل ءسوزدىڭ استارىندا تەرىس سيپاتتىڭ بۇعىپ جاتقاندىعى ەش تالاس تۋعىزا قويمايدى.
ەگەر وسى ءسوزدىڭ ءتۇپ-توركىنىنە تەرەڭىرەك ۇڭىلەر بولساق, «چينوۆنيك» ءسوزىنىڭ پاتشالىق رەسەيدە ءحVىىى عاسىردىڭ باسىندا قولدانىسقا ەنگەنىن, ونىڭ «شەنى بار مەملەكەتتىك قىزمەتشى» دەگەن ۇعىمدى بىلدىرگەنىن كورۋگە بولادى. كەيدە ول ەلدە «چينوۆنيك» سوزىمەن قاتار «سانوۆنيك» ءسوزى دە قولدانىلىپ وتىرعان. بۇل ەكى ءسوزدىڭ ماعىناسى ورتاق. ەگەر ءوزىمىز قازاقشالاپ العان تۇسىنىكپەن ايتار بولساق, ەكەۋى دە «شەندى ادام» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى.
بالكىم, ءبىزدىڭ قىزمەتشىلەردى ءجيى-ءجيى «شەنەۋنىك» دەپ اتاۋىمىزدىڭ ءبىر سىرى دا لاۋازىمدى ءارى جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارىپ جۇرگەن بىرقاتار شەندىلەردىڭ جۇمىستارى مەن مىنەز-ق ۇلىقتارىنىڭ كوپشىلىك حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىعا بەرمەيتىندىگىنەن بولسا كەرەك. ول از دەسەڭىز, ءبىزدەرگە شەنەۋنىك اتاۋلىنىڭ ءبارىنىڭ بىردەي جايلى ورىندارعا جايعاسىپ, جوعارى جالاقى الىپ, وزگەلەردى كوزگە دە ىلمەي اياقتارىن الشاڭ باسىپ جۇرگەن ادامدار بولىپ كورىنەتىنى دە ەش جاسىرىن ەمەس. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قاتارداعى جۇرت ءۇشىن شەنەۋنىكتەر, ياعني مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر قاراپايىم حالىقتان الدەقايدا اۋقاتتى, الدەقايدا مارتەبەلى دارەجەدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان, نە ىشەمىن, نە جەيمىن دەپ ۋايىمدامايتىن, جاعدايلارى شالقىپ تۇرعان ادامدار. ول ءوزى شىنىمەن دە سولاي ما؟ الدە بىزدەر, انشەيىن «دەگەن ەكەنگە» ەرىپ, ءبارىن ءبىر ولشەمگە سىيعىزىپ, ءبىر سىپىرتقىمەن «سىپىرىپ» ءجۇرمىز بە؟
راس, جوعارى لاۋازىمدار اتقارىپ, قىمبات كولىكتەر ءمىنىپ, ۇلكەن ەڭبەكاقىلار الىپ, وزدەرىنەن قىزمەتتەرى تومەن جۇرتقا دۇرديە قاراپ جۇرگەن شەنەۋنىكتەر دە جوق ەمەس. بىراق وندايلار سونشا كوپ دەۋگە كەلمەيدى. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, ەلدەگى بۇكىل «قارا جۇمىس» اتاۋلىنى اتقارىپ جۇرگەندەر دە ولار ەمەس. سول سەبەپتى دە وندايلاردى ءبىز ادەتتە «باستىقتار» دەپ اتايمىز. ال باستىق ادام وزىنە سالماق ءتۇسىرىپ, قاتتى قايىرىم جۇمىس ءىستەۋگە ءتيىس ەمەس. ولار – ءامىر بەرۋلەرى كەرەك. جۇمىستى ىستەيتىندەر – قاتارداعى قىزمەتشىلەر. ول از دەسەڭىز, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستىڭ ءسىلتىسى ءتيىپ, ايىپتى بولىپ قالىپ جاتاتىندار دا نەگىزىنەن وسىلار. «شورتاندار ەمەس, قارماققا كىلەڭ شاباقتار ىلىگەدى» دەيتىنىمىز دە سوندىقتان. مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ قىر-سىرىنان ونشا حابارى جوق ادامداردىڭ بار اۋىرتپالىقتى ءبىر وزدەرى ارقالاپ ءجۇرگەن ولار نە قىلعان قىزمەتشىلەر, لاۋازىمدارى قانداي دەپ ويلاپ قالۋى ءمۇمكىن. سوندىقتان حال-قادەرىمىزگە قاراي جاۋاپ بەرىپ كورسەك, ولاردىڭ قاتارىنا رەفەرەنت, اعا رەفەرەنت, كونسۋلتانت, اعا كونسۋلتانت, سەكتور مەڭگەرۋشىسى, ءبولىم باستىعىنىڭ ورىنباسارى, ءارى كەتكەندە ءبولىم باستىعى دەگەن سياقتى وزدەرىن مىقتى سانايتىندار ونشا قىزىعا قويمايتىن قىزمەتتەردىڭ جاتاتىنىن ايتۋ ءجون. ەگەر ءبىز وسىنداي لاۋازىمداردا ءجۇرگەن ادامداردىڭ ماڭدايلارى شىلقىپ ءجۇر دەسەك, قاتتى قاتەلەسەمىز. راس, ولاردىڭ ءبىرازىنىڭ جاپ-جاقسى ايلىقتارى بار. بىراق ونداي دارەجەگە جەتكەندەر دە اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي ەمەس. نەگىزىنەن تومەنگى قىزمەتتەردە ءجۇرگەندەردىڭ ءبىرازى, اسىرەسە ەڭبەك وتىلدەرى كوپتەرى بولماسا, 100 مىڭ مەن 150 مىڭنىڭ ءتوڭىرەگىندە عانا ايلىق الادى. قازىرگى زاماندا بۇل اقشانى كوپ دەپ ايتۋعا ەشكىمنىڭ دە باتىلى بارا قويماسا كەرەك دەپ ويلايمىن. ءبىز بۇل جەردە جۇزدەگەن, بالكىم, مىڭداعان دا شىعار, قىزمەتشىلەردىڭ ءۇيسىز-كۇيسىز ءجۇرگەندەرىن ءتىپتى ايتىپ تا وتىرعان جوقپىز. الدا-جالدا جاڭاعىداي ەلەۋسىزدەۋ قىزمەتتەردە جۇرگەندەردىڭ اراسىندا قولايلى باسپاناعا قول جەتكىزگەندەر بار بولسا, ولاردى دا ادال ەڭبەگىمەن نەمەسە مەملەكەتتىك قىزمەتشى بولعاندىقتان الدى دەپ ايتۋ شىندىقپەن ۇنەمى جاناسا بەرمەيدى. ودان دا جوعارى جاقتا ءبىر «كوكەسى» بار عوي دەپ توپشىلاي سالعان اقيقاتقا الدەقايدا جاقىنىراق كەلمەك. دەگەنمەن ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز بۇل ەمەس.
ءبىزدىڭ ماقساتىمىز مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ءبارى بىردەي, كەيبىرەۋلەرىمىز ويلايتىنداي, شىنىمەن دە تاماشا, جايما-شۋاق ءومىر ءسۇرىپ جاتىر ما دەگەن ساۋالعا مۇمكىندىگىنشە جاۋاپ ىزدەپ كورۋ. جوعارىدا لاۋازىمدارى تومەن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ەڭبەكاقىلارىنىڭ ونشا كوپ ەمەس ەكەندىگىن, ءبىرازىنىڭ ءپاتەرلەرگە دە قول جەتكىزە الماي, جاتاقحانالاردى جاعالاپ جۇرگەندىگىن ايتۋ ارقىلى ولاردىڭ ءبارىنىڭ بىردەي ماتەريالدىق جاعدايلارىنىڭ ونشا ءماز ەمەس ەكەنىنەن از-كەم ماعلۇماتتار بەرىپ تە تاستادىق. دەگەنمەن, «ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن تاماق قاجەت, بىراق ادام تاماق ءۇشىن ءومىر ءسۇرمەيدى» دەگەن ناقىلعا سۇيەنىپ جانە ادام ءومىرىنىڭ تەك قانا تاماقتىڭ توقتىعىمەن, كيىمنىڭ كوكتىگىمەن ولشەنبەيتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, ءبىز مەملەكەتتىك قىزمەتتە ءجۇرگەن ادامداردىڭ مورالدىق جاقتارىنا قاراي ءۇڭىلۋدى ءجون كوردىك. دالىرەك ايتقاندا, ءبىز ولاردىڭ ازامات رەتىندەگى, ءمادەنيەتتى ادام رەتىندەگى, ەلىمىزدىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭىن ايقىندايتىن قىزمەتكەر رەتىندەگى كۇندەلىكتى ومىرلەرى قانداي, ولار بوس ۋاقىتتارى مەن دەمالىستارىن قالاي ۇيىمداستىرۋدا دەگەن ساۋال توڭىرەگىندە وي قوزعاماقپىز. ماسەلەنىڭ وسى جاعىن تاڭداپ الۋىمىزعا كوپتەگەن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ تاڭنىڭ اتىسىنان كۇننىڭ باتىسىنا دەيىن, كەيدە ءتىپتى دەمالىس كۇندەرى دە جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر بولاتىندىعى سەبەپكەر. بۇل جەردە 8 ساعاتتىق جۇمىس كۇنىنەن اسىپ كەتۋ ارقىلى ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىنىڭ بۇرمالانىپ جاتقاندىعى ءوز الدىنا ءبىر باسقا, ونىڭ سىرتىندا, ءبالكىم, ەڭ باستىسى دا بولار, الگى قىزمەتشىنىڭ تولىققاندى ادام رەتىندە ءومىر سۇرۋىنە ەلەۋلى نۇقسان كەلەتىنىن دە اشىق ايتا كەتۋ قاجەت. ەرتەرەكتە وسىنداي ءجايتتەن حاباردار ءبىر دەپۋتاتتىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ قۇقىعىنا قاتىستى ماسەلە كوتەرگەنى ەسىمدە. بىراق ايتۋىن ايتىپ, ىلە-شالا ۇمىتىپ كەتەتىن داعدىمىزبەن الگى كوتەرىلگەن ماسەلە سول كۇيى اياقسىز قالا بەردى. كىم بىلەدى, ونسىز دا كەڭ اۋقىمدى پروبلەمالارعا باتىلدىقتارى جەتە بەرمەيتىن قالاۋلىلارىمىزدىڭ جۇرت «شەنەۋنىك» اتاپ كەتكەن ادامداردى قورعاپ سايلاۋشىلاردان ءسوز ەستىپ قالارمىز دەپ ساقتىق جاساعان بولۋى دا مۇمكىن.
بىرەۋلەردىڭ ەگەر قىزمەتشىلەرىمىز نە وزدەرىنىڭ وراشولاقتىعىنان, نە باسشىلارىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتتەرىنىڭ تومەندىگىنەن جۇمىستارىن ءتيىستى ۋاقىتىندا تىندىرىپ ۇلگەرە الماي جاتسا ءتۇن ورتاسىنا دەيىن وتىرماعاندا قايتەدى ەندى دەگەن پىكىر ءبىلدىرۋى دە عاجاپ ەمەس. مۇنداي كۇماننىڭ تۋىنداۋىن نەگىزسىز دەۋگە دە بولمايدى. بىراق مەرزىمنەن تىس جۇمىس ىستەۋدەن ادامنىڭ ىسكەرلىك قابىلەتى ارتىپ كەتە قويار ما ەكەن؟ بالكىم, ول قىزمەتشى كەرىسىنشە, ون سالساڭ ءبىر باسپايتىن شابان اتتاي, جۇمىسى ونبەي, قاعاز قوپارىپ, كومپيۋتەر «تۇرتكىلەپ» وتىرا بەرۋدى ابدەن ادەتكە اينالدىرىپ العان شىعار. كەرەك دەسەڭىز, ول ءىس تىندىرىپ ەمەس, انشەيىن ۋاقىت وتكىزىپ وتىرسا شە؟ جالپى, كەز كەلگەن جۇمىسقا ەكى تۇرعىدان تالاپ قويىلادى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – ساپا, ەكىنشىسى – ۋاقىتىندا ورىندالۋى. ەگەر وسى ەكەۋىنىڭ ءبىرى كەمشىن ءتۇسىپ جاتسا ونداي جۇمىستى جاقسى دەپ باعالاۋ قاتە. ماسەلەنىڭ ءدال وسى جاعىن كىم زەردەلەپ, زەرتتەپ كورىپتى؟
ولاي بولسا, قوعامدا ورىن الىپ جاتقان ولقىلىقتار مەن كەمشىلىكتەردى سولاردان كورىپ, سول ءۇشىن دە جۇرتتىڭ دەنى ونشا ۇناتا قويمايتىن توپ تۋرالى ءبىز نە ايتپاقشىمىز؟ ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا عۇمىردا ادام تىرشىلىكتىڭ قىزىقتارىن كورىپ قالۋعا, ياعني ماعىنالى ءومىر ءسۇرىپ قالۋعا ۇمتىلۋى ءتيىس, ءتيىس قانا ەمەس, قۇقىلى دا. ول دەگەنىمىز, ەڭبەكاقى الىپ جاتىرمىن عوي, بولماسا ءتۇپتىڭ-تۇبىندە ءوسىپ, جاقسى قىزمەتكە قول جەتكىزەمىن عوي دەپ بۇكىل ءومىرىڭدى ءتورت قابىرعانىڭ ىشىندە وتكىزۋ ەمەس, سونىمەن بىرگە كەشكىلىك جۇمىستان كەيىن جانە دەمالىس كۇندەرى وتباسىڭمەن شۇيىركەلەسىپ بىرگە بولۋ, گازەت-جۋرنال وقىپ, تەلەديدار قاراۋ, بالا-شاعاڭمەن ساياباقتا سەرۋەندەپ, كونتسەرت زالدارى مەن تەاترلارعا بارۋ, تاعى سول سياقتىلار. بوس ۋاقىتىڭدا اينالىساتىن «ءحوببيىڭ» بولسا تىپتەن جاقسى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءوركەنيەتتى ەلدەردىڭ ادامى سياقتى مادەنيەتتى ءومىر ءسۇرۋ. مۇنداي ىستەردىڭ وتباسى مۇشەلەرىمەن نەعۇرلىم كوبىرەك بىرگە بولۋ ءۇشىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار تاربيەلىك, ونەگەلىلىك تە ءمانى زور. اكە مەن شەشە ءوز بالالارىنا وسىنداي قارىم-قاتىناستار مەن ارالاستىق ارقىلى عانا ۇلگى-ونەگە بەرە الادى. وسى ورايدا تاڭعى ساعات 9-دان ءتۇننىڭ ءبىر مەزگىلىنە دەيىن جۇمىس كابينەتىنەن شىعا المايتىن ادام جاڭاعىداي وزىنە دە, وتباسىنا دا پايدالى سانالاتىن ىستەرمەن اينالىسۋعا ۋاقىتتى قايدان تابادى دەگەن ساۋالدىڭ باس كوتەرۋى وتە ورىندى. ودان قالدى, كىتاپ بەتىن اشۋعا, تەلەديدار قاراۋعا, الەمدە بولىپ جاتقان وقيعالاردان حابار الۋعا مۇمكىندىگى جوق ونداي قىزمەتكەر ءبىلىمىن قالاي كوتەرەدى؟ ىزدەنبەگەن, ءبىلىمىن جەتىلدىرمەگەن قىزمەتكەردى بىلىكتى مامان دەپ ايتۋعا بولا ما؟ تەلەديدارلاردان بايقاساڭ, وركەنيەتتى ەلدەردىڭ قىزمەتكەرلەرى بەلگىلى ءبىر يدەيالار ايتىپ, باستامالار كوتەرىپ, جۇمىسقا جاڭالىقتار ەنگىزىپ جاتادى. ال بۇكىل عۇمىرىن قالعىپ-شۇلعىپ كابينەتتە وتكىزگەن ادامنان قانداي جاڭاشىلدىق كۇتۋگە بولادى؟ مەملەكەت باسشىسى سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ, بۇقارالىق سپورتتى دامىتۋ ءجونىندە ايتۋداي-اق ايتىپ كەلەدى. ەگەر وسىنداي ماڭىزدى دا قاجەتتى جۇمىستاردا مەملەكەتتىك قىزمەتشى ءبىرىنشى بولىپ ۇلگى كورسەتىپ جاتسا قۇبا-قۇپ ەمەس پە؟ ال ازىرگە ءبىزدىڭ قىزمەتشىلەرىمىزدىڭ سپورت زالدارىنا بارۋعا ەش ۋاقىتتارى جوق. كەرەك دەسەڭىز, ولار قولدارى جۇمىستان بوسامايتىندىقتان وتباسىلىق پروبلەمالاردى شەشۋمەن جانە بالا تاربيەسىمەن دە اينالىسا المايدى. تاربيە تۇرماق, مۇنداي اتا-انالاردىڭ ءبىرازى ءوز بالالارىنىڭ نەمەن شۇعىلدانىپ جۇرگەندەرىنەن دە مۇلدە بەيحابار. ۇيلەرىنە ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىندا شارشاپ-شالدىعىپ, تەك ۇيىقتاۋعا عانا كەلەدى. بۇكىل ۋاقىتتارىن جۇمىستا وتكىزەتىن جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەر بالالارىنىڭ ۇنەمى ءتارتىپ بۇزۋشىلار اراسىنان كورىنىپ جاتۋىنىڭ ءبىر سەبەبىنىڭ دە ءدال وسىندا ەمەسىنە كىم كەپىل؟ بۇگىندە ءتۇرلى مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولاردا جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ كوبىنىڭ بىلىكسىزدىكتەرى تۋرالى اڭگىمەنىڭ ەل اراسىندا كەڭ تاراپ كەتۋىنە دە, بالكىم, وسىنداي جاعدايلار, ياعني ولاردىڭ ءوز ءبىلىمدەرىن كوتەرۋگە, دۇنيەتانىمدارىن كەڭەيتۋگە مۇمكىندىكتەرىنىڭ جوقتىعى سەبەپكەر شىعار؟ ونىڭ سىرتىندا كەڭەستىك كەزەڭدە كادەگە جاراعان تالىمگەرلىك تە بۇگىندە ەسەپتەن شىعارىلىپ تاستالدى. نارىق زامانىندا ەشكىمنىڭ تەگىننەن-تەگىن بىرەۋلەرگە اقىل-كەڭەس ايتىپ, التىن ۋاقىتىن شىعىنداعىسى كەلمەيتىنىن ەسكەرگەندە تالىمگەرلىكتەن باس تارتۋىمىزدىڭ سەبەبىن تۇسىنۋگە دە بولادى. وسىدان كەلىپ, ورىس اعايىندار ايتاتىنداي, «اركىم ءوز سولىندە قايناۋعا» ءماجبۇر.
جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارىپ جۇرگەن باسشىلار وسى ماسەلەلەر توڭىرەگىندە ويلانىپ كوردى مە ەكەن, ءسىرا؟ ويلانىپ كورسە, ءوز قىزمەتكەرلەرىن شاقىرىپ الىپ, ءاي, سەندەر ەرتەدەن قاس قارايعانشا كابينەتتە وتىرا بەرمەي, جۇمىستارىڭدى بىتىرسەڭدەر ۇيلەرىڭە بارىپ, وتباسىلارىڭمەن بىرگە بولمايسىڭدار ما, كەلىندى جاندارىڭا الىپ, بالا-شاعالارىڭدى وندا-مۇندا قىدىرتىپ, اكەلىك پارىزدارىڭدى وتەمەيسىڭدەر مە, ودان قالدى, تەلەديدار قاراپ, گازەت-جۋرنال وقىپ ميلارىڭدى جاڭارتپايسىڭدار ما دەگەن سياقتى ءسوزدى نەشە رەت ايتتى ەكەن؟ الدە بىرەۋدىڭ جاعدايىن بىرەۋ ويلامايتىن بۇگىنگىدەي زاماندا جاستارى ۇلكەن, تاجىريبەلى اعالاردىڭ وزدەرىنەن كىشىلەرگە جاناشىرلىق تانىتۋى, ءجون-جوبا كورسەتۋى كەرەك بولماي قالدى ما؟ وتكەن عاسىردىڭ 40-50-ءشى جىلدارى تۋرالى باياندايتىن ەستەلىكتەردى وقىساڭ, سول زامانداردا وقۋعا تۇسكەن نەمەسە ەڭبەك جولىن باستاعان ادامدار جاستارى ۇلكەن, ءتاجىريبەلەرى مول, بەلگىلى ءبىر دارەجەگە قول جەتكىزگەن كىسىلەردىڭ وزدەرىنە قانداي قامقورلىق تانىتقانى تۋرالى ەلجىرەي ەسكە ءتۇسىرەدى. سول اقجۇرەك اعالارىنىڭ ارقاسىندا ادام بولعانىن ايتىپ ماقتانادى ءارى اعالارىن دا ماقتايدى. بۇگىنگى جاستارىمىز ەرتەڭ جاستىق شاقتارىن ەسكە العان كەزدە اعالارى تۋرالى نە ايتا الار ەكەن؟ كەيدە كوكەيدى وسىنداي ويلار دا مازالايدى.
بىرەۋلەردىڭ ول زامان مەن بۇل زامان تەڭ ەمەس, نارىق اياقتان شالىپ تۇرعان مىناداي ۋاقىتتا اركىم ءوز باسىنىڭ قامىن ويلاۋى كەرەك دەپ قارسى ءۋاج ايتۋلارى مۇمكىن. ول پىكىرمەن دە كەلىسپەسكە لاجىمىز جوق. سويتە تۇرا, جاڭاعى ءوزىمىز ايتقان 40-50-ءشى جىلداردا دا جاعدايدىڭ جەڭىل بولماعانىن, ادامداردىڭ ءتىپتى قىرعىن سوعىس جىلدارىندا دا ءبىر-بىرىنە قول ۇشتارىن بەرىپ, جاردەمدەسكەنىن ايتپاي تاعى تۇرا المايمىز. سوعان قاراعاندا, ماسەلە ۋاقىتتىڭ اۋىرلىعىندا نەمەسە جەڭىلدىگىندە ەمەس, ماسەلە ادامداردىڭ پيعىلدارىندا بولسا كەرەك. «زامانىڭ تۇلكى بولسا, تازى بوپ شال» دەمەكشى, پيعىلدى دا قوعام قالىپتاستىرادى.
شىندىعىنا كەلگەندە, وسى ماقالانى جازا وتىرىپ ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز ءدال بۇل ەمەس ەدى. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز, جوعارىدا ءوزىمىز از-مۇز توقتالىپ كەتكەندەي, شەنەۋنىك اتاۋلىنىڭ ءبارى بىردەي كەرەمەت ءومىر ءسۇرىپ جاتىر ما, ءوز ءمىندەتتەرىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قارامايدى دەپ ولاردىڭ ءبارىن بىردەي سىناي بەرۋ دۇرىس پا دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەپ كورۋ بولاتىن. نەگىزگى تاقىرىپتان ءسال-ءپال اۋىتقىپ كەتكەنىمىزگە قاراماستان, ول ساۋالعا جاۋاپ تا قايتارعان سياقتىمىز. ءتىپتى, تاقىرىپتان اۋىتقىعانداي بولىپ كورىنەتىن مىسالداردىڭ ءوزى, تۇسىنە بىلگەنگە, باستاپقى ويدى تولىقتىرا تۇسەتىندەي. ولاي بولسا, ءسوزدىڭ توقەتەرى بىرەۋ, ول – «شەنەۋنىك» دەگەن ءسوزدى پايدالانىپ, قىزمەت ىستەپ ءجۇرگەندەرىڭ ءبارىن بىردەي «ۇنامسىز كەيىپكەر» رەتىندە قابىلداۋدىڭ ەش قيسىنى جوق. شىنداپ كەلگەندە, ولار دا ءبىر باستارىنا جەتەرلىك پروبلەمالارى بار, كەيدە دۇرىستاپ دەمالۋعا ۋاقىت تابا الماي ءجۇرگەن ءوزىمىز سياقتى جۇمىسباستى ادامدار. قولدارىنان كەلگەنشە تالپىنىپ ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ۇساق قىزمەتشىلەردىڭ ءبارىنىڭ بىردەي مينيستر بولا المايتىنى جانە بەلگىلى. ەگەر ىستەرى ونبەي نەمەسە يكەمگە كونبەي جاتسا ول ءۇشىن كىنالىنى دە باسقا جاقتان ىزدەگەن دۇرىس. ويتكەنى, ناشار ۇستازدان جاقسى شاكىرت شىقپايتىنى بارشاعا دا ءمالىم. ەندەشە, مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇرگەن كوپتەگەن زامانداستارىمىز بەن ءىنى-قارىنداستارىمىزدىڭ ناقاقتان-ناقاق ءسوز ەستۋلەرى ادىلەتتىلىككە جاتپايدى. كەرىسىنشە, ولارعا تۇسىنىستىك تانىتىپ, ەل ءۇشىن اتقارىپ جۇرگەن قىزمەتتەرىنە قۇرمەتپەن قاراۋىمىز كەرەك.
سەيفوللا شايىنعازى,
«ەگەمەن قازاقستان».
