قازاق ەلىنىڭ عانا ەمەس, باۋىرلاس مەملەكەتتەردىڭ دە قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرىپ, قىزۋ قولداۋعا يە بولعان باستامادا تۇگەل تۇركى جۇرتىنىڭ رۋحاني ورتالىعى, ءتورت قاقپالى تۇركىستاننىڭ دامۋى مەن حالىقارالىق ارەنادا تانىلۋىنا ەرەكشە ءمان بەرىلدى. ماڭگىلىك ەلدىڭ ماقتانىشى, ءتۇرلى مادەنيەتتەر مەن وركەنيەتتەردىڭ باستاۋى بولعان اتاجۇرتتاعى كونە شاھاردى تۇركى الەمىنىڭ التىن بەسىگىنە اينالدىرۋ ءۇشىن تىڭ باستامالار كوتەرىلدى.
«تۇركىستان تەك بىزگە عانا ەمەس, كۇللى تۇركى جۇرتشىلىعىنا باعالى ءارى قىمبات. ەندى ءبىز تۇركىستاندى وبلىس ورتالىعى عانا ەمەس, ءتۇبى ءبىر تۇركى ەلدەرىنىڭ مادەني جانە رۋحاني ورتالىعىنا اينالدىراتىن بولامىز! بۇل شەشىمنىڭ تاريحي سەبەپتەرى مەن جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ ماڭىزدى ەكەندىگىن ءاربىر ازامات جان-جۇرەگىمەن ءتۇسىنۋى قاجەت» دەيدى ەلباسى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ شەشىمى بيىلعى جىلى قىركۇيەك ايىندا قىرعىزستاندا وتكەن تۇركى كەڭەسىنىڭ سامميتىندە تۋىستاس ەلدەر باسشىلارى تاراپىنان قىزۋ قولداۋعا يە بولدى. ءتۇبى ءبىر تۇركى حالىقتارى ءۇشىن قاستەرلى اتاۋ ءوزىنىڭ تۇعىرىنا قايتا قونعانىن باۋىرلاس ەلدەر وتە جىلى قابىلدادى. جاڭا بەتبۇرىس بىرلىگىمىزدى بەكەمدەپ, تۇتاستىعىمىزدى نىعايتىپ, ءتۇپ-تامىرىمىزدى بەكىتە تۇسەرىنە سەنىم ءبىلدىردى.
پرەزيدەنت ءوز ماقالاسىندا وسى توپىراقتا دۇنيەگە كەلگەن « ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسىمدەرى» قوجا احمەت ياساۋي بابامىز بەن وتىراردان تۇلەپ ۇشقان ءابۋ ناسىر ءال-فارابي عۇلاماعا ارنايى توقتالىپ, مەملەكەتتىڭ باعا جەتپەس سيمۆولدىق كاپيتالى رەتىندە تانىتۋ ماقساتىندا تاپسىرمالار بەردى.
بەلگىلى قوعام قايراتكەرى, كورنەكتى عالىم مىرزاتاي جولداسبەك «حالىقتى وياتۋ ءۇشىن تاريحتى وياتۋ» كەرەك دەيدى ءبىر سوزىندە. وكىنىشكە قاراي, ءبىز وتىراردا تۋىپ, جەتپىسكە جۋىق ءتىل مەڭگەرگەن, وزدىگىنەن وقىپ, كوپ ىزدەنگەن جالعىز عانا ءال-ءفارابيدى بىلەمىز. ال كەيبىر زەرتتەۋشىلەردىڭ كەلتىرىپ جۇرگەن مالىمەتىنشە, ءابۋ ناسىردان بولەك, وتىراردان وتىزدان استام ءال-فارابي شىققان كورىنەدى. كاسىبي شىعىستانۋشى, تاريحشى-عالىم ءابساتتار دەربىسالىنىڭ ىزدەنىستەرىنە سۇيەنسەك, سايرامنان شىققان 3 سايرامي, وتىراردان شىققان 30 ءال-فارابي, ياسسىدان شىققان 5 ياساۋي بار. بۇعان قوسا, پروفەسسور, ءال-ءفارابيدىڭ پەداگوگيكالىق مۇراسىن تۇبەگەيلى زەرتتەۋشى اۋدانبەك كوبەسوۆ 961 جىلى دۇنيەدەن وتكەن ادەبيەتشى-ۇستاز ىسقاق فارابي مەن XI-XII عاسىردا ءومىر سۇرگەن احمەت ءفارابيدى انىقتاعانى بەلگىلى. وسىلاردىڭ ىشىندە بىزگە كەڭ تانىلعانى – يسلام دۇنيەسىنىڭ ەڭ ءىرى, اتاعى الەمگە جايىلعان عۇلاما فيلوسوفى, وسى كيەلى مەكەندە دۇنيەگە كەلگەن ءابۋ ناسىر ءال-فارابي. 870 جىلى دۇنيەگە كەلىپ, 950 جىلى ومىردەن وتكەن ايتۋلى تۇلعانىڭ 2020 جىلى ومىرگە كەلگەنىنە 1150 جىل تولادى. وسىعان سايكەس, تۇركىستان وبلىسىندا ءال-فارابيگە قاتىستى كەشەندى ءىس-شارالاردى ۇيىمداستىرۋ جوسپارلانۋدا. مۇرالارىن زەردەلەپ, قازاق تىلىنە اۋدارىلىپ, جارىق كورگەن تۋىندىلارىن ۇرپاققا تانىستىرىپ, ەل ىشىندە, جاستار اراسىندا كەڭ كولەمدە ناسيحاتتاۋ – نەگىزگى جۇمىستارىمىزدىڭ ءبىرى بولماق.
ەرجۇرەكتەر ەلى – تۇركىستان تورىندە جاتقان عالامدىق ويشىل, ءدىني قايراتكەر قوجا احمەت ءياساۋيدى يسلام ءدىنىن ۇستاناتىن بۇكىل تۇركى الەمى قۇرمەتتەپ, ۇستاز تۇتادى.
ياساۋي مۇراسىن الەمگە پاش ەتىپ وتىرعان ءبىر عانا تۇركيا ەلىندە وتىزعا جۋىق ياساۋي اتىنداعى كوشە مەن داڭعىل, الپىستان استام ءبىلىم وشاعى, ونعا جۋىق مادەني-زەرتتەۋ ورتالىعى بار. تانىمدىق گازەت-جۋرنالدار جارىق كورەدى. 2016 جىلى يۋنەسكو بويىنشا جاريالانعان «ياساۋي جىلى» اياسىندا قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ قايتىس بولعانىنا 850 جىل تولۋىنا وراي ءتۇرلى شارالار اتقارىلدى. پوشتا كونۆەرتى مەن 850 جىل بەينەلەنگەن ارنايى ماركا جانە كۇمىس مونەتا اينالىمعا ءتۇستى. قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وكىلەتتى كەڭەسى «ديۋاني حيكمەت» ەڭبەگىن شاعاتاي تىلىندەگى تۇپنۇسقاسىنان جارىققا شىعارىپ, بالالارعا بازارلىق رەتىندە قوجا احمەت ياساۋيگە ارنالعان اڭگىمەلەر جيناعىن تارتۋ ەتتى.
اقش, يتاليا, نيدەرلاندى, ۇلىبريتانيا سىندى باتىس ەلدەرىمەن قاتار, تۇركيا, وزبەكستان, قىرعىز رەسپۋبليكاسى جانە قازاقستاندا باسقا دا بىلىكتى ياساۋيتانۋشىلار ەڭبەك ەتەدى. سوندىقتان 2019 جىلى تۇركىستان قالاسىندا الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى ياساۋي بابانىڭ عىلىمي مۇراسىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىمدار-تاريحشىلاردىڭ باسىن قوسىپ, حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتكىزۋدى مەجەلەپ وتىرمىز.
بۇعان قوسا, ياساۋي مۇرالارى كەشەندى تۇردە زەرتتەلىپ, دەرەكتى جانە كوركەم فيلمدەر تۇسىرىلەدى. ءبىلىم باسەكەلەرىن وتكىزۋ دە جوسپارلاندى. ەلباسى تاپسىرماسى بويىنشا, جاڭا تۇركىستاندا ياساۋي مۇراجايى سالىنىپ, عۇلاما مەن ونىڭ شەت مەملەكەتتەردەگى شاكىرتتەرىنىڭ ەڭبەكتەرى قويىلادى. ياساۋي فەنومەنىن جوعارىلاتۋ, اتىن اسقاقتاتۋ ارقىلى عىلىمدى عانا ەمەس, ءتۋريزمدى دە دامىتامىز. مىسالى, تۇركيادا ءماۋلانا جالالاددين رۋمي, قاجى بەكتاش ءۋالي سىندى عۇلامالاردىڭ جاتقان جەرىنە ميلليونداعان مۇسىلمان زيارات جاسايدى. بىلتىرعى جىلى ءومىرىنىڭ سوڭعى كۇندەرىن كونيا قالاسىندا وتكىزگەن ءماۋلانانىڭ مۇراجايى مەن جاتقان جەرىنە ءتاۋ ەتۋگە 2,5 ميلليون ادام ات ءىزىن سالعان. ال ياساۋي ءىلىمىن انادولى جەرىندە جالعاستىرعان شاكىرتى قاجى بەكتاش ءۋاليدىڭ نەۆشەھير قالاسىنداعى كەسەنەسىنە – 500 مىڭ, انكاراداعى ەڭ كونە ورىنداردىڭ ءبىرى قاجى بايرام مەشىتىنە 500 مىڭنان استام تۋريست كەلگەن.
تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي ماۆزولەيى دە كەلەشەكتە دامىعان تۋريزم ورتالىعىنا اينالۋى ءتيىس. كەسەنەدە 21 حان, 8 سۇلتان, 19 بي, 56 باتىر جانە وزگە دە تۇلعالار ماڭگى قونىس تاپقان. بۇل اتالارىمىز – قازاق مەملەكەتىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋعا ءحVى عاسىردان اتسالىسقان ۇلتىمىزدىڭ كورنەكتى قايراتكەرلەرى. ال ولاردى ۇرپاقتارىنىڭ قازاق ساحاراسىنىڭ باتىسى, شىعىسى, ورتالىعى, وڭتۇستىگىنەن ارنايى اكەلىپ تۇركىستانعا جەرلەۋى دە وسى توپىراقتىڭ كيەلىلىگىن كورسەتسە كەرەك.
قازاق تاريحىنداعى ۇلى تۇلعالاردى ۇرپاق ساناسىنا ءسىڭىرۋ ماقساتىندا «تۇركى الەمى», «قازاق حاندارى مەن بيلەرى», « ۇلى دالا ەلى», «تاريحي-كيەلى ورىندار» ورتالىقتارى بوي كوتەرەدى. « ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسىمدەرى» جوباسى اياسىندا مۇندا وسى ايماقتا تۋىپ, الەمگە تانىلعان ءال-فارابي, ياساۋي سىندى ويشىلدار مەن عۇلامالار, بايدىبەك بي, دومالاق انا, قارابۋرا سىندى اۋليە جانە سۇگىر كۇيشى, ءشامشى قالداياقوۆ, ءنازىر تورەقۇلوۆ, تاكەن الىمقۇلوۆ, اسقار سۇلەيمەنوۆ سياقتى رۋحانيات, مادەنيەت, ادەبيەت سالاسىنا ايرىقشا ۇلەس قوسقان تاريحي تۇلعالار تۋرالى مالىمەتتەر جيناقتالىپ, ورتاق بازا جاسالادى.
جاقىندا قالامىزدا «كيەلى تۇركىستان جانە تۇركى دۇنيەسىنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋى» اتتى عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرىلىپ, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قىرعىزستاندا وتكەن تۇركى كەڭەسىنىڭ VI سامميتىندە ۇسىنعان «تۇركى الەمىنىڭ كيەلى جەرلەرى» مەن «تۇركى الەمىنىڭ 100 تۇلعاسىن» انىقتاۋ ماقساتىندا تۇركولوگ-عالىمدار مەن زەردەلى زەرتتەۋشىلەر باس قوسقان بولاتىن. اقش, تۇركيا, ءۇندىستان, ۆەنگريا, رەسەي, وزبەكستان, ازەربايجان, قازاقستان, قىرعىزستان, تاجىكستان جانە باسقا تمد ەلدەرىنەن كەلگەن دەلەگاتتار ءوز ويلارىن ورتاعا سالىپ, ورتاق ماقتانىشتارىمىز ءال-فارابي, ياساۋي, يۋنۋس ەمرە, اباي, نيزامي, فيزۋلي, ۇلىقبەك, شىڭعىس ايتماتوۆ, ماعجان جۇماباەۆ جانە باسقا تۇلعالاردىڭ تۇركى الەمىندەگى ورنى مەن رولىنە توقتالدى. ناتيجەسىندە تۇركىستان وبلىسى اكىمدىگى مەن حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى اراسىندا عىلىمي جانە ىسكەرلىك بايلانىستى نىعايتۋ ماقساتىندا مەموراندۋمعا قول قويىلدى. الداعى ۋاقىتتا تۇركىستان قالاسىندا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ زەرتتەۋ ورتالىعى ىسكە قوسىلماق. تۇركىستاندا تۇركى الەمى ورتالىعى سالىنىپ, «تۇركىستان كىتاپحاناسى» سەرياسىمەن جيناقتاردى شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. «تۇركىستان كىتاپحاناسى» سەرياسىمەن تۇركى الەمىنىڭ رۋحاني مۇرالارى مەن ەڭبەكتەرى قازاق تىلىنە اۋدارىلادى. تونىكوك, بىلگە قاعان, قورقىت, بالاساعۇن, مۇحاممەد حايدار دۋلاتي, ماحمۇت قاشقاري, قوجا احمەت ياساۋي, ماحتۋمكۋلي سىندى تۇركىگە ورتاق تۇلعالاردىڭ مۇرالارى ناسيحاتتالادى. سونىمەن بىرگە «تۇركى الەمىندەگى 100 جاڭا ەسىمدى» انىقتاپ جانە جوبا جەڭىمپازدارىمەن حالىقارالىق فورۋم وتكىزبەك نيەتتەمىز.
تۇركىستان وبلىسىن الەمدىك دەڭگەيدە تانىتۋ ماقساتىندا تۇركى اكادەمياسىمەن بىرگە يۋنەسكو-نىڭ شتاب-پاتەرىندە ارناۋلى ءىس-شارا ۇيىمداستىرىپ, تۋريزم سالاسى بويىنشا الەۋەتى بار ەلدەردە تۇركىستان كۇندەرىن وتكىزۋ دە ويلاستىرىلعان. سونداي-اق تۇركيا, قىتاي, جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا جانە باسقا كورشىلەس ەلدەردە تۇركىستان قالاسى مەن وبلىستاعى تۋريستىك ورىندار تانىستىرىلادى.
وبلىسىمىزدىڭ تۋريستىك الەۋەتىن دامىتۋ ماقساتىندا اعىمداعى جىلدىڭ قىركۇيەگىندە «كونە تۇركىستان – جاڭا مۇمكىندىكتەر» اتتى حالىقارالىق تۋريستىك جانە ينۆەستيتسيالىق فورۋم وتكىزىلىپ, الەمنىڭ 20-عا جۋىق مەملەكەتىنىڭ ينۆەستورلارىمەن 1,7 ملرد اقش دوللارىن قۇرايتىن مەموراندۋم جاسالدى.
تۇركىستان قالاسىن تۇركى الەمىنىڭ رۋحاني ورتالىعىنا اينالدىرۋ جانە تۋريستەردى تارتۋ ماقساتىندا تۇركىستان وبلىسىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامىتۋدىڭ 2024 جىلعا دەيىنگى كەشەندى جوسپارىنا سايكەس, قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە جاقىن تۇستا ۆيزيت ورتالىعى جانە اشىق اسپان استىنداعى مۋزەي, بەينەلەۋ ونەرى مۋزەيى, امفيتەاتر, مادەني دەمالىس ورىندارى حالىق يگىلىگىنە ۇسىنىلاتىن بولادى. تاريحي جادىگەرلەر قالپىنا كەلتىرىلىپ, جاڭادان قۇرىلىسى باستالاتىن تۇركىستان وبلىسىنىڭ تاريحي-اۋليەلى جەرلەرىنىڭ ورتالىعى, وبلىستىق امبەباپ كىتاپحانا, قازاق دراما تەاترى, تۋريزم كوللەدجى جانە مەديا, «قازاقستان-نازارباەۆ» ورتالىقتارى دا ەلباسىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىن اشا تۇسپەك.
ەلباسى ءوز ماقالاسىندا ءىح-ح عاسىرلاردا ساۋلەتتى سارايلارى, ءىرى مەدرەسەلەرى, مۇنارالى مەشىتتەرىمەن اتى ءماشھۇر بولعان كونە وتىرار قالاشىعىن تۋريستىك نىسانعا اينالدىرۋ ماسەلەسىن دە قوزعادى. ەجەلگى وتىرار قالاسىنىڭ بىرقاتار نىساندارىن – ۇيلەرى مەن كوشەلەرىن, قوعامدىق ورىندارىن, سۋ قۇبىرلارىن, قالا قامالىنىڭ قابىرعالارى مەن تاعى دا باسقا جەرلەرىن ءىشىنارا قالپىنا كەلتىرىپ, وسىنىڭ نەگىزىندە ءبىلىمدى دارىپتەۋگە جانە ءتۋريزمدى دامىتۋعا باسا ءمان بەرىلۋى قاجەتتىگىن ەسكە سالدى.
قازىرگى ساتتە وتىرار قالاشىعىن اباتتاندىرۋ جوباسى قولعا الىنىپ, جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن 28,8 ميلليون تەڭگە قارجى ءبولىندى. سونىمەن قاتار ۇستىمىزدەگى جىلى وتىرار قالاشىعىنىڭ ۆيزيت-ورتالىعىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى.
بۇدان بولەك, «تۋريستىك قازاقستان – 2019-2025» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا ءىس-شارالار جوسپارىندا كونە قالاشىقتاردا, ونىڭ ىشىندە وتىرار, ساۋران, كۇلتوبەدە ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋ قاراستىرىلعان. ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى سيداق, قاراسپانتوبە, جۋانتوبە قالاشىقتارىنا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. وقسىز بەن حانقورعان دا نازارىمىزدا بولادى.
قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلىپ, مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋىنا نەگىز بولعان كونە سوزاق قالاسىنا 2010 جىلدارى باستالىپ, قارجى تاپشىلىعىنان ءبىر-ەكى جىلدان كەيىن توقتاپ قالعان ارحەولوگيالىق جۇمىستار ءوز جالعاسىن تابادى.
ال ۇكىمەت قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن «قر تۋريستىك يندۋسترياسىن 2023 جىلعا دەيىن دامىتۋ تۇجىرىمداماسىنا سايكەس, وبلىس « ۇلى جىبەك جولىن جاڭعىرتۋ» كلاستەرىنە ەنگىزىلىپ, تۇركىستان قالاسى كلاستەردىڭ نەگىزگى نىسانى رەتىندە بەلگىلەندى. تۇركىستان قازاقستاننىڭ تۋريستيفيكاتسيالاۋ كارتاسىنىڭ رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار توپ-10 نىسانىنا كىرگىزىلدى. كلاستەرگە وتىرار, ساۋران قالاشىقتارى, ارىستان باب, ق.ا.ياساۋي كەسەنەسى دە ىلىكتى.
تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ جاستارىن جاقىنداستىرىپ, ءوزارا ىنتىماقتاستىقتى كۇشەيتۋ جانە بولاشاق ساياحاتشىلار مەن ولكەتانۋشىلاردى دايارلاۋ ماقساتىندا «تۇركى الەمىنىڭ بىرەگەي تاريحي ورىندارىنا ولكەتانۋ» ەكسپەديتسيالارى جانە «تۇركىستانعا ورالۋ» تۇركى حالىقتارىنىڭ ەتنوفەستيۆالى, تۇركى الەمىنىڭ ىنتىماقتاستىق كۇنى مەرەكەسى, تۇركولوگتاردىڭ فورۋمى, «تۇركىستان برەندى» تۇركى الەمى فوتوسۋرەتشىلەرىنىڭ سيمپوزيۋمىن قولعا الىنباق. سونداي-اق اشىق اسپان استىندا فوتو كورمە جۇزەگە اسىپ, «SMART رۋحاني جاڭعىرۋ» ءموبيلدى قوسىمشاسى دايىندالادى. «SMART رۋحاني جاڭعىرۋ» ءموبيلدى قوسىمشاسىن ازىرلەۋ ارقىلى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا تسيفرلى تەحنولوگيالاردى قولدانۋ ارقىلى تۇركىستان وبلىسىنىڭ كيەلى جەرلەرىن كورۋگە جانە ونلاين كىتاپ وقۋعا مۇمكىندىك تۋادى.
قورىتا ايتقاندا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىنداعى تاپسىرمالارى مەن ويلارى تۇركىستاندى دامىتۋ تۇجىرىمداماسىمەن جان-جاقتى ۇيلەسىپ تۇر. وتكەنىمىزگە ءۇڭىلىپ, بارىمىزدى باعالاپ, جوعىمىزدى تۇگەندەۋگە باعىتتالعان جوبالار تۇركىستاندى تۇلەتۋگە ايرىقشا سەرپىن بەرمەك. تۇركىستانعا قىزمەت – تاريحقا قۇرمەت دەپ بىلەمىز!
جانسەيىت تۇيمەباەۆ,
تۇركىستان وبلىسىنىڭ اكىمى
