ءوزىنىڭ ءسوزىن «ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىنا كەپىلدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جانە زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن ساقتاۋ بويىنشا جۇيەلى شارالاردى ىسكە اسىرۋ – پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ايقىنداعان الەمنىڭ دامىعان وتىز ەلىنىڭ قاتارىنا ەنۋ جونىندەگى قازاقستاننىڭ ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيالىق ماقساتىنىڭ ماڭىزدى باعىتى», دەپ باستاعان سپيكەر ودان ءارى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ساپالى قىزمەتى ازاماتتاردىڭ قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنە دەگەن سەنىمىن ارتتىراتىن سالماقتى فاكتور ەكەنىن اتادى. «قىلمىستىق پروتسەستىڭ نەگىزدەرىن جاڭعىرتۋ جونىندەگى پارلامەنت قابىلداعان تۇزەتۋلەر سوت-قۇقىقتىق رەفورماسىنىڭ جاڭا كەزەڭگە اياق باسۋىنا تىڭ سەرپىن بەردى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى جۇيەسىنە ەنگىزىلىپ جاتقان تەحنيكالىق يننوۆاتسيالاردىڭ ناتيجەسىندە سوت تورەلىگىندەگى جاريالىلىقتى جۇزەگە اسىرۋعا ايتارلىقتاي مۇمكىندىكتەر اشىلۋدا», دەدى ول.
ودان ءارى ق.توقاەۆ قىلمىستىق ىستەردى ەلەكتروندى تۇردە جۇرگىزۋ سوت تورەلىگىن قاشىقتان جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرگەنىن ايتتى. ناتيجەسىندە ىستەردى قاراۋ مەرزىمى جارتىلاي قىسقارعانى, سونىمەن بىرگە قىلمىستىق زاڭنامانى ىزگىلەندىرۋدىڭ ناتيجەسىندە تۇزەۋ مەكەمەلەرىندە جازاسىن وتەپ جاتقاندار سانى ءۇش ەسە ازايىپ, 1990 جىلدارى سوتتالعاندار سانى 100 مىڭ ادامداي بولسا, 2018 جىلى 35 مىڭعا دەيىن, ياعني ءۇش ەسەگە جۋىق ازايعانى ايتىلدى.
توراعا سىني تۇرعىدان قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋ ساپاسى ءالى دە زامان تالاپتارىنا تولىق جاۋاپ بەرە الماي وتىرعانىن ايتتى. «تۇتاستاي العاندا, بۇل حالىقتىڭ قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنە دەگەن سەنىمىنىڭ ازايۋىنا الىپ كەلەدى. وسىنىڭ اسەرىنەن قوعام مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ اراسىنداعى ءوزارا بايلانىس پەن سەنىمدى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى شۇعىل مىندەت تۋىندايدى», دەدى ول.
ق.توقاەۆ نەگىزسىز قىلمىستىق قۋدالاۋدان قورعاۋ جانە قىلمىستىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋدىڭ جازالاۋشىلىق سيپاتىن ازايتۋ, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ كۇن تارتىبىندەگى وتكىر ماسەلەلەر قاتارىنا جاتاتىنىن اتادى. سوت شەشىمدەرىنىڭ ورىندالماۋى نەمەسە ۋاقتىلى ورىندالماۋى دا ادىلدىكتىڭ ۇستەمدىك ەتۋىنە كەدەرگى كەلتىرۋدە. مۇنىڭ ءوزى «سوت بيلىگىمەن قاتار مەملەكەتتىڭ دە بەدەلىن تومەندەتىپ, ولارعا دەگەن سەنىمدى السىرەتەدى», دەدى توراعا.
ق.توقاەۆ ءوزىنىڭ ءسوزىن: «قىلمىستىق پروتسەسس – بۇل ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىعىنا بيلىك كوبىرەك ىقپال ەتەتىن تاۋەكەلى جوعارى سالا. سوندىقتان دامىعان ەلدەردە جازىقسىزدىق پرەزۋمپتسياسىنا نەگىزدەلگەن ىزگىلىك, ادامنىڭ جەكە باسىنا جانە مەنشىككە قول سۇقپاۋشىلىق, ادامنىڭ ار-نامىسى مەن قادىر-قاسيەتىن قۇرمەتتەۋ قاعيداتتى تۇردە ورنىققان. ازاماتتاردىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسىنا جانە سوتتىڭ ادىلدىگىنە سەنىمسىزدىكپەن قاراۋىنا جول بەرۋگە بولمايدى. مۇنداي جاعداي قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتى مەن ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىنا كەرى اسەرىن تيگىزەرى داۋسىز», دەپ قورىتتى.
پارلامەنتتىك تىڭداۋدا العاشقى باياندامانى ىشكى ىستەر ءمينيسترى قالمۇحانبەت قاسىموۆ جاسادى. الدىمەن ەلدەگى وپەراتيۆتىك جاعداي تۋرالى مالىمەت بەرگەن ول سوڭعى ەكى جىلدا ەلىمىزدە قىلمىستىق ىستەردىڭ ازايۋى بايقالىپ كەلە جاتقانىن, بۇل تەندەنتسيا بيىل دا جالعاسىن تاپقانىن اتادى. بيىلعى جىلدىڭ 11 ايىندا تىركەلگەن قىلمىستار سانى بىلتىرعى جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 8,1 پايىزعا ازايعان, دەي كەلىپ ول قانداي قىلمىستىڭ قانشاعا ازايعاندىعى تۋرالى ناقتى ايتىپ بەردى. 2015 جىلى قابىلدانعان زاڭنىڭ تيىمدىلىگى دە ايتىلىپ, سونىڭ ارقاسىندا كۇدىكتىنى ۇستاۋ ساعاتى 72-دەن 48-گە دەيىن ازايعانى, تۇتقىنداۋعا سانكتسيا الۋ پروتسەسى جەڭىلدەتىلگەنى جانە ت.ب. اتالدى. سونىمەن قاتار ءمينيستردىڭ بايانداماسىندا قىلمىستىق زاڭنامانىڭ وسال تۇستارى دا جەتكىزىلدى.
«ماسەلەن, سوڭعى جىلدارى عانا قىلمىستىق زاڭنامانى ىزگىلەندىرۋدىڭ ءتورت كەزەڭى جۇرگىزىلدى. جالپى, ىزگىلەندىرۋ
ساياساتىنا ەش قارسىلىعىمىز جوق, بىراق كوپتەگەن قىلمىسكەرلەر ونى تەرىس پايدالانادى», دەدى ول. مىسال رەتىندە ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 11 ايىندا تىركەلگەن 88 مىڭ قىلمىستى ءىستىڭ 27 مىڭىن بۇرىن قىلمىس جاساپ, قولعا تۇسكەندەر جاساعان. ال ولاردىڭ 63 پايىزى, ياعني 17 مىڭى ىزگىلەندىرۋ قاعيداتىنا سايكەس تاراپتاردىڭ كەلىسىمىنە وراي بۇرىن جازادان قۇتىلعاندار. سولاردىڭ اراسىنان 570 ادام 2017 جىلدان بەرى 5-تەن 40-قا دەيىن قىلمىس جاساعاندار كورىنەدى. «سوندىقتان زاڭناماعا بۇرىن تاراپتاردىڭ كەلىسىمىمەن جازادان ءبىر رەت قۇتىلعاندارعا ەكىنشى رەت قىلمىس جاساسا, ىزگىلەندىرۋ شاراسى قولدانىلمايتىندىعى تۋرالى وزگەرىس ەنگىزۋدى قالايمىز», دەدى مينيستر. سونىمەن بىرگە زاڭنامانىڭ «قاستاندىق» دەگەن بابىنا دا مينيستر سىن ايتتى. ەگەر ءبىزدىڭ پاترۋلدىك قىزمەتىمىز ءبىر قىلمىسكەردى 10 ميلليون تەڭگە ۇرلاپ قاشقان جەرىنەن ءىزىن سۋىتپاي ۇستاسا, ول ادامعا ەشقانداي جازا قولدانىلمايدى. ويتكەنى ۇرلانعان اقشانى ءالى قولدانباعاندىقتان ول ۇرلىق ەمەس, قاستاندىق دەپ قانا باعالانادى. ال «قاستاندىق» بابى قىلمىسقا جاتپايدى, سوندىقتان ونى بوساتۋعا ءماجبۇرمىز, دەدى ق.قاسىموۆ. سونىمەن بىرگە مينيستر باسقارۋ اپپاراتىنداعىلار قىسقارتىلىپ, ولاردىڭ 450 جەتەكشىسى بوساتىلاتىنىن ايتتى. ۇنەمدەلگەن قارجى ەڭبەكاقىنى كوتەرۋگە جۇمسالادى. سونداي-اق كۇزەت قىزمەتىنەن دە پوليتسيانى بوساتۋدى كوزدەپ وتىرمىز. قازىر كۇزەتىلەتىن 748 نىساننان باس تارتساق, 4,5 مىڭ پوليتسەي قىسقارتىلاتىن بولادى. ءسويتىپ ءبىز پوليتسيانىڭ سانى بويىنشا رەيتينگىمىزدى كوتەرىپ, 100 مىڭ ادامعا شاققاندا 373 ادام عانا قالدىرىپ, ەۋروپالىق مەملەكەتتەر قاتارىنا تەڭەلەتىن بولامىز, دەدى ول.
ونىڭ سوزىنە وراي ق.توقاەۆ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ شتات سانىن قىسقارتۋ ماسەلەسىنە بايىپپەن قاراۋعا شاقىردى.
پارلامەنتتىك تىڭداۋدا جوعارعى سوتتىڭ قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى سوت القاسىنىڭ توراعاسى ا.راحمەتۋلين, باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى م.احمەتجانوۆ, مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى و.بەكتەنوۆ, رەسپۋبليكالىق ادۆوكاتتار القاسىنىڭ وكىلى ءا.قۇلىبەكوۆا, قۇقىقتانۋشى عالىمدار ا.احپانوۆ پەن م.قوعاموۆ ءسوز سويلەدى.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
