– ەلدە, اۋىلدا وستىك. قازاقتا جەتى اتادان كەيىنگى حالىقتىق قالىپ: اتا-اجە, اكە-شەشەدەن بالا بويىنا داريدى. وسى ۇشتىك بەرىك بولسا, قيا باسۋ, ورىنسىز اسىپ-تاسۋ بولمايدى. وسى ءۇش التىن ارقاۋدى وركەنيەت ۇلگىسىمەن جالعاستىرا الساق, وتباسى ۇتىلمايدى. مۇنداي مىقتى تۇعىر مىقتى دەگەن جۇرتتارىڭىزدا دا كەمشىن. قازاق بىرلىگى وتباسىندا. وتباسىن وتانعا تەڭەۋى سودان بولار. مەن ەرتەڭىمدى الدىن الا جوسپارلادىق دەپ ايتا المايمىن. بار ماقسات مەكتەپتى جاقسى وقىپ, ءبىتىرۋ بولدى. بۇل ءبىزدىڭ عانا ەمەس, اتا-انامىزدىڭ دا ارمانى ەدى. مەكتەپ بىتىرگەندە بىزگە اكە-شەشە ىقپالى, مۇعالىم باعىتى ءبىرىنشى تۇردى. الماتىعا, ماسكەۋگە وقيمىز دەي قويمادىق. اتا-انانىڭ اۋزىنا قارادىق. ول كىسىلەر الىسقا ۇزاماسا ەكەن دەدى. ۇلكەندەردىڭ ايتقانى بولدى. اقتوبە مەملەكەتتىك مەديتسينا ينستيتۋتىنا تۇسۋگە بەت الدىم. اتا-انامنىڭ تىلەگى قابىل بولىپ, مەنىڭ دە ويىم ورىندالىپ, جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇستىم.
– ول كەزدەگى اۋىل بالاسىنا قالاداعى ورىسشا وقۋ وڭاي سوقپاعان شىعار؟
– ارينە. تىلدەن قينالاسىڭ. بىراق نامىس, قاجىر-قايرات, ەلدەگى ۇلكەندەردىڭ سەنىمى العا سۇيرەيدى. ءبىرىنشى, ەكىنشى كۋرستا كەيىندەۋ جۇرەسىڭ. ءۇشىنشى, ءتورتىنشى كۋرستا ورتا تۇسقا جەتەسىڭ. ودان كەيىن الدىڭعى شەپكە شىعاسىڭ. ءسويتىپ جوعارى وقۋ ورنىن ۇزدىك ءبىتىرىپ شىعاسىڭ. جەتىك ءبىلىم سانانى سىلكىندىرمەي قويمايدى. ينستيتۋتتا وقىتۋشىلاردىڭ ايتقانىن قاعىپ الۋعا نيەتتەندىك. مەكتەپتەگى مۇعالىمگە دەگەن قۇرمەت جوعارى وقۋ ورنىندا دا جالعاستى.
– سىنىقشى ناعاشى اتاڭىزدىڭ جولىن جالعاعان تراۆماتولوگ ماماندىعىن نەيروحيرۋرگ ماماندىعىنا قالاي ايىرباستاپ ءجۇرسىز؟
– ينستيتۋتتى بىتىرگەن سوڭ, اقتوبەدەگى جەدەل جاردەم اۋرۋحاناسىنا قىزمەتكە تۇردىم. ول مەكەمەنى كەيدە «مەنىڭ بايقوڭىرىم!» دەيتىنىم بار. ءار ازاماتتىڭ العاش قانات قاققان قىزمەت ورنى, ورتاسى بولادى. مەنى دە سول جەدەل جاردەم اۋرۋحاناسى عارىشقا ۇشىرماسا دا, الداعى ءومىر جولىما باعىت سىلتەدى.
اقتوبە وبلىستىق اۋرۋحاناسىنا ماسكەۋدەن, ن.بۋردەنكو اتىنداعى نەيروحيرۋرگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تورتكۇل دۇنيەگە اتى ءماشھۇر اكادەميك الەكساندر كونوۆالوۆ باستاعان عالىم-دارىگەرلەر كەلدى. ءبىز اتتارىن جارتىلاي ەستىگەن ەسىمدەر. كىتاپتارىنان حابارىمىز بار. سولارمەن ءبىر اپتاداي بىرگە ءجۇردىم. شىنى كەرەك, كونوۆالوۆتىڭ عىلىمداعى ورنىنان ول ۋاقىتتا كوپ حاباردار ەمەس ەدىم. كوڭىلى تۇسكەن ادامعا مەيىرىمى مول سەكىلدى كورىندى. ءبىر كۇنى: «سەرىك, سەن نەيروحيرۋرگيا سالاسىندا وقۋىڭ كەرەك» دەدى. مەن ول كىسىگە: «ماسكەۋگە بارسام, مەنى تراۆماتولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورىمەن تانىستىرساڭىز» دەيمىن. ونداعى ويىم ناعاشى اتامنىڭ ءۇمىتىن ۇكىلەۋ. اكادەميك ءجۇزىن جىلىتىپ: «ويلان سەرىك, تراۆماتولوگيانى قويىپ, نەيروحيرۋرگيانى كورسەڭشى, ماسكەۋگە مەنىڭ وزىمە تىكەلەي كەل» دەدى. ءسويتىپ ون شاقتى كۇننىڭ ىشىندە قايىرىمدى اكادەميك وزىنە باۋراپ الدى.
عالىم ءسوزىن جەرگە قالدىرماي, ماسكەۋگە بارعانىمدا ول ورنىنان ۇشىپ تۇرىپ, جىلى قارسى الدى. ينستيتۋتپەن تانىستىردى. عالىمدارمەن جۇزدەستىردى. ءبىراز ۋاقىت سوندا ءجۇرىپ, تالاي وتا جاساۋعا قاتىستىم. نەيروحيرۋرگيا قيىن سالا ەكەن. تابانىڭدى نىق تىرەمەسەڭ بولاتىن ەمەس. ەكى اي سوندا ءجۇردىم. اندا-ساندا اكادەميكتى كورىپ قالامىن. باعىت-باعدار ايتادى. «ۇيرەن, ۇيرەنگەن ۇتىلمايدى» دەيدى. اقتوبەگە قايتادان ورالدىم. جاڭادان نەيروحيرۋرگيا بولىمشەسى اشىلا باستاعان ەدى. اقىرى وسى سالاعا دەن قويدىم. كەمەرەۆو وبلىسىنىڭ نوۆوكۋزنەتسك قالاسىنداعى نەيروحيرۋرگيا كافەدراسى ۇيىمداستىرعان نەيروحيرۋرگتەردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرەتىن بەس ايلىق كۋرسقا بارعانمىن. ءبىر كۇنى اكادەميك الەكساندر كونوۆالوۆ كەلەدى, «ول كىسىنى كورۋدىڭ ءوزى باقىت» دەپ, ازىرلىك جۇرگىزدى. ول كىسى تابالدىرىقتى اتتاعاندا تىك تۇرىپ قارسى الدىق. شەتىنەن سالەمدەسىپ كەلە جاتتى دا ماعان كوزى تۇسكەندە: «سەرىك, مۇندا نە ىستەپ ءجۇرسىڭ؟» دەدى. «وقۋعا كەلدىم, الەكساندر نيكولاەۆيچ!». «نەگە ماسكەۋگە كەلمەيسىڭ؟», «بارامىن» دەدىم. توڭىرەگىمدەگىلەردىڭ كوزقاراسى ماعان بىردەن وزگەرىپ سالا بەردى.
– اتاقتى عالىمنىڭ ىقىلاسى سىزگە قالاي ءتۇسىپ ءجۇر؟
– وسىنى العاشىندا ءوزىم دە تۇسىنە قويمادىم. جاۋابىن عالىم ايتقاندا عانا بارىپ, يلاندىم. «قازاق ازاماتتارى تالانتتى, تالاپتى, العىر بولادى. بۇل قاسيەت سەندە دە بار. ءتىپتى ەرەكشە سەكىلدى. وسى باعىتىڭنان تانبا, جىگەرىڭدى جانى. جىگەردى جانىعان سايىن تالابىڭ جارقىلداي بەرەدى», دەپ كۇلىمسىرەگەنى ەستە. جالپى, مەن ۇستازدان جولىم بولعان اداممىن. اقتوبەدە وقىپ جۇرگەنىمدە ە.شايرو, يۋ.بيريۋچكوۆ دەگەن پروفەسسورلاردىڭ دا سەپتىگى كوپ ءتيدى. يۋ.بيريۋچكوۆ مەديتسينا ينستيتۋتىنىڭ پرورەكتورى ەدى. ءبىر جولى پروفەسسور «نەيروحيرۋرگيا بويىنشا ماسكەۋدە وقۋ ءۇشىن ءبىر اسپيرانتقا ورىن ءبولىنىپتى. كونوۆالوۆتى تانيسىڭ. سەن بارۋىڭ كەرەك. ءۇش ەمتيحان تاپسىرساڭ, وتەسىڭ», دەدى ول. ايتقانى كەلدى, جولدامانى الىپ, ماسكەۋگە تارتىپ كەتتىم.
– ماسكەۋدىڭ بۋردەنكو اتىنداعى نەيروحيرۋرگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا عوي؟
– ءيا. بىردەن الەكساندر نيكولاەۆيچكە باردىم. جادىراپ قارسى الدى. اسپيرانتۋراعا كەلگەنىمدى ايتىپ, جولدامامدى كورسەتتىم. ءتۇرى سۇستىلاۋ, قارالاۋ كىسى ەدى. سۇزىلە كوز سالدى. «سەرىك, وعان ءدال بۇل جولى ءتۇسىپ كەرەگى جوق. سەن وعان دايىن ەمەسسىڭ. ال ءتۇستىڭ دەيىك. ءۇش جىلدان سوڭ مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى بولىپ شىقتىڭ. ساعان كانديداتتىق اتاق كەرەك پە, الدە نەيروحيرۋرگ ماماندىعىن بەس ساۋساعىڭداي بىلەتىن مامان بولۋ ماقسات پا؟» دەدى. مەندە ءۇن جوق. ىشتەي «ەندى نە ىستەسەم ەكەن؟» دەيمىن. «مەنىڭ ايتقانىما كونسەڭ, اسپيرانتۋراعا ءوتىنىش بەرمەي-اق قوي, باسقالار وقىسىن. سەن كلينيكالىق ورديناتۋراعا بار. تاجىريبە جيناقتايسىڭ. سوعان ءتۇس. سودان كەيىن اسپيرانتۋراعا باراسىڭ. ءوزىم كومەك بەرەمىن», دەدى. ءموليىپ ءسال وتىردىم دا: «الەكساندر نيكولاەۆيچ, ورديناتۋراعا قالاي تۇسۋگە بولادى؟» دەدىم. عىلىمي حاتشىنى شاقىرىپ الىپ: «سەرىككە جول كورسەتىڭدەر» دەدى. عىلىمي حاتشى: «كونوۆالوۆ كەز كەلگەن ادامعا بۇلاي قامقورلىق جاساماۋشى ەدى» دەيدى. ءسويتىپ ەكى جىلدىق كلينيكالىق ورديناتۋراعا ءتۇستىم. ورىندالعان وتادان تۇيگەنىم بارشىلىق. ءبىر پروفەسسوردان كەيىن ەكىنشى پروفەسسوردىڭ قولىنا وتەسىڭ. ارقايسىسى ءوزىنىڭ تاجىريبەسىن ۇيرەتەدى, ءتالىمىن بەرەدى. ءسويتىپ جۇرگەندە, ەكى جىل دا جىلجىپ وتە شىقتى. توڭىرەگىمدى تۇگەندەپ, كىم قالاي ەكەن دەگەندى ويلاستىرامىن. پروفەسسور سەرگەي فەدوروۆ وتانى كوپ جاسايدى. اسپيرانتۋرانى سول فەدوروۆتىڭ جەتەكشىلىگىندە وقىسام دەگەن نيەتىمدى ول كىسىگە ءبىر جولىققاندا ايتىپ ەدىم, «سەن كونوۆالوۆتىڭ شاكىرتىسىڭ عوي. ونىڭ كەلىسىمىنسىز الۋعا قۇقىم جوق» دەدى. كونوۆالوۆقا سول ويىمدى جەتكىزگەندە قارسىلىق تانىتپادى. «تاجىريبەدەن ءوتتىڭ, ەندى عىلىمي جۇمىسپەن اينالىسۋىڭا بولادى. جۇرەگىڭ سەرگەي نيكولاەۆيچتى قالاپ تۇرسا بار. تاڭداۋىڭا تالاسىم جوق. زەردەلى ەكەنىڭدى تاعى دالەلدەدىڭ» دەدى. سونىمەن ءبىر جاقسىدان ەكىنشى جاقسىنىڭ قامقورلىعىنا ءوتتىم. كونوۆالوۆ تا جان-جىلۋىن اياعان جوق. سوزىندە تۇرىپ, اسپيرانتۋراعا ءتۇسىردى. فەدوروۆتىڭ قولىنان مىقتاپ ۇستاتتى. ەندى تاجىريبەدە كورگەنىمدى عىلىمدا دايەكتەپ, كانديداتتىق ديسسەرتاتسيامدى ەكى جىلدا ءبىتىرىپ, جەتەكشىمە كورسەتكەنىمدە: «تاعى ءبىر جىل ىزدەن. وتا بولمەسىنەن تابىلىپ, كەسەلدى ءبىلىپ قانا قويماي, ەمدەۋ جولىمەن قاتار, الدىن الۋدى دا ويلاستىرا ءبىل», دەدى.
– عىلىمي اتاعىڭىزدى ءساتتى قورعاعان سوڭ, ەلگە, الماتىعا ورالدىڭىز ەمەس پە؟
– ول 1986 جىلى ەدى عوي. ەلگە كەلگەننەن كەيىن العان تاجىريبەمدى عىلىمدا تياناقتاۋ ماقساتىندا كافەدرادا جۇمىس ىستەگىم كەلگەن. بىراق ول ويىم ورىندالا قويمادى. دارىگەرلىككە بارا قويمادىم. سودان سوڭ ا.كونوۆالوۆقا حابارلاسىپ, ماسكەۋگە قايتا كەتتىم. ونداعى ءار جىلىم ون جىلعا تاتىدى دەۋگە بولادى. ا.كونوۆالوۆ ءبىر كۇنى وزىنە شاقىرىپ الىپ: «سەرىك, دوكتورلىق ديسسەرتاتسياعا ءبىر تاقىرىپ بار. سونى تالداپ كورشى» دەدى. ونى سەرگەي فەدوروۆ تا ماقۇل كوردى. اتا-انامنان كەيىنگى دەمەۋشىلەرىم سانالاتىن الەكساندر نيكولاەۆيچ پەن سەرگەي نيكولاەۆيچ ەكەنىن ايتۋعا ءتيىستىمىن. اتاقتى فيزيك لانداۋعا وتا جاساعان سەرگەي فەدوروۆ ول كەزدە سىرقاتتانىپ جاتقان. وكپەسىنە وتا جاساتقان ەدى. سول ۇلكەن عالىم ينستيتۋتتىڭ باس نەۆرولوگى, پروفەسسور لەونيد ليحتەرمان ەكەۋمىزدى ۇيىنە شاقىرىپ الىپ, پروفەسسورعا: «سەن مىنا سەرىككە قارا, دالاعا تاستاما. بۇنىڭ بولاشاعى زور» دەدى دە, ودان سوڭ: «سەن ەندى قايتادان كونوۆالوۆتىڭ شاكىرتى بولۋىڭ كەرەك», دەپ ساتتىلىك تىلەدى.
ءجۇزى بولەك بولسا دا, جۇرەگى شاكىرتىم دەپ سوققان, ءتىلى بولەك بولسا دا تىلەگىن اياماعان الىپتاردىڭ جەتەكشىلىگىمەن عىلىم دوكتورى اتاندىم.
– مول تاجىريبەمەن, عىلىمي اتاقپەن ەلگە ورالدىڭىز؟..
– ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى اۋمالى-توكپەلى قيىن شاقتا قاراباستىڭ تىرلىگىمەن سىرتتا جۇرگەنىم قالاي بولادى دەپ, ەكى ويلى جۇرگەنمىن. سونداي ءبىر كۇندەرى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ماسكەۋگە جاساعان ساپارىنىڭ بىرىندە مەن قىزمەت ەتىپ جۇرگەن بۋردەنكو اتىنداعى نەيروحيرۋرگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا كەلدى. ديدارلاسۋ كەزىندە ازات ەلدىڭ باسشىسى: «وسىنداي ءبىر ورتالىق بىزدە دە بولسا عوي!» دەپ قالدى. مەن دە ىشىمنەن وعان تىلەكتەس بولىپ تۇردىم. كونوۆالوۆ مەن تۋرالى پرەزيدەنتكە ەرەكشە ىلتيپاتپەن ايتىپ قالدى. جانارى جارق ەتكەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ماعان جىلى شىرايمەن كوز سالىپ, «ەلگە قايتاسىڭ با؟» دەدى. ىركىلمەستەن ء«يا!» دەدىم. ول كەزدە پرەزيدەنت وزگە ەلدەردە قىزمەت ەتىپ جاتقان, اسىرەسە اسكەري, ديپلوماتيا, زاڭ سالاسىندا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن وتانداستارىن ەلىنە شاقىرىپ جاتقانىن بىلەتىنمىن.
مەن دە ايتقان سوزىمدە تۇردىم. 1995 جىلى وتانىما ورالدىم. دارىگەرلەردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ينستيتۋتىنا ورنالاسىپ, 1996 جىلى نەيروحيرۋرگيا كافەدراسىن قولعا الدىم. ماقساتىم, ءبىلىمدى جاستاردى جيناۋ ەدى. كلينيكالىق ورديناتۋرا اشىپ, ونى اسپيرانتۋراعا ۇلاستىردىق. ديسسەرتاتسيا قورعايتىن كەڭەس قۇردىق. سونداي جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە, 10 جىلدا 5 عىلىم دوكتورىن, 25 عىلىم كانديداتىن ازىرلەدىك. قاجەتتى كىتاپتار شىعاردىق. 2004 جىلى جاساعان تاجىريبەلەرىمىز بەن عىلىمي ىزدەنىستەرىمىزدى جاريالاپ, وزگەگە جەتكىزىپ تۇرۋ ءۇشىن «قازاقستاننىڭ نەيروحيرۋرگياسى جانە نەۆرولوگياسى» اتتى جۋرنالدى جۇرتقا ۇسىندىق. قازىر ول باسىلىم جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى.
– ەلباسىنىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن ۇلتتىق نەيروحيرۋرگيا ورتالىعى ىرگە كوتەرگەن كۇننەن باستاپ, باسى-قاسىندا بولدىڭىز ەمەس پە؟
– مەن ەلورداداعى ۇلت دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ جولىنداعى ورتالىقتاردىڭ سالىنۋىن پرەزيدەنتتىڭ ەرەن ەڭبەگى, ءتىپتى ەرلىگى دەپ بىلەمىن. كەنجەلەپ قالعان سالاعا كەڭ كولەمدە ءمان بەرىپ, نەيروحيرۋرگيا ورتالىعىنىڭ عيماراتىن قىسقا مەرزىمدە سالۋ بارىسىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ قامقورلىعى ەرەكشە بولدى. عيمارات سالىنىپ ءبىتتى, ال ەندى جۇمىستارىڭدى باستاڭدار دەگەندە ابدىراپ قالماۋ ءۇشىن ءبىز ازىرلىكتى ەرتە قولعا الدىق. 35 ماماندى شەتەلگە ءبىلىم جەتىلدىرۋگە جىبەردىك. 2008 جىلى الماتىدان 35 دارىگەر بىرگە كەلدىك. قازىر 50 نەيروحيرۋرگ جۇمىس ىستەيدى. 90 پايىز دارىگەرلەر العاشقى كۇننەن قىزمەت جاساپ كەلەدى. العاشقى جىلى 500 ادامعا حيرۋرگيالىق كومەك كورسەتسەك, قازىر 3,5 مىڭنان اسىپ وتىر. الەمنىڭ بىردە-ءبىر ەلىندە ازاماتتارىن تەگىن ەمدەيتىن مۇنداي نەيروحيرۋرگيالىق ورتالىق جوق. 10 جىلدا 70-كە جۋىق جاڭا تەحنولوگيانى الىپ, ىسكە قوستىق. ورتالىق ازيادا ءبىرىنشى رەت وتا جاساۋعا بولمايدى دەگەن تەرەڭدە جاتقان ىسىكتەردى ەمدەي باستادىق. مي ىسىگىنە وتا جاساۋ وتە قيىن. وزگە اعزالاردىڭ كوبىن الماستىراتىن دارەجەگە جەتتىك. مي تۋرالى بۇلاي دەي المايمىز. وزگە وتانى لۋپا كيىپ جاساۋعا بولادى. ال ميعا وتا جاساۋ تەك ميكروسكوپپەن عانا جۇزەگە اسىرىلادى.
– ءبىر زاماندارى ميدى دا الماستىرۋعا بولاتىن شىعار؟
– ونى تاپ باسىپ ايتا المايمىن. مي الەمى – بولەك الەم عوي. قۇدىرەتتىڭ كۇشىمەن جاراتىلعان بولۋ كەرەك. دەگەنمەن, قازىر سول الەمنىڭ ىشىنە كىرىپ, وتا جاساۋ ءىسى كۇندە جالعاسىپ وتىر. ءبىزدىڭ ورتالىقتا 6 بولىمشە بار. ءبىر زاماندارى ۇلكەن-كىشى دەمەي, باستان باستاپ, ومىرتقا ج ۇلىنىنا دەيىن ءبىر دارىگەر عانا وتا جاسايتىن. قازىر نەيروحيرۋرگيا سان-سالاعا ءبولىنىپ كەتتى. ج ۇلىن, قان تامىرلارى, مي ىسىگى, بالالار نەيروحيرۋرگياسى, جالپى نەيروحيرۋرگيا بويىنشا جاستار جاقسى مامانداندى. كەيدە اعايىندار وتانى ءوزىڭىز جاساڭىزشى دەگەن ءوتىنىش ايتادى. ولارعا وتانى مەنەن جاقسى جاسايتىن جاستار بار دەيمىن. بۇل اقيقات ءسوزىم. شاكىرتتەرىم مەنەن مىقتى. اباي ايتقانداي, قازىرگى نەيروحيرۋرگيادا ۇستازدان شاكىرت وزىپ تۇر. مەكەمە بەدەلىنىڭ اسۋىنا سول جاستار جۇمىلىپ, جۇمىس ىستەۋ ارقىلى قول جەتكىزۋدە. ارينە باسشىلىق جاسايمىن. مول تاجىريبەمە سۇيەنىپ, باعىت-باعدار بەرەمىن. سويتە تۇرىپ, ولاردان جاقسى بىلەمىن دەپ ايتا المايمىن. ءبىز وتا جاساۋ ارقىلى اۋرۋدى انىقتاساق, جاستار وزىق تەحنولوگيا كومەگىمەن انىقتالعان اۋرۋدى ەمدەۋدى, ونىڭ الدىن الۋدى جۇزەگە اسىرىپ وتىر. ولار ءبارىن كوزبەن دە, كوڭىلمەن دە كورەدى. قولمەن ۇستاپ تا انىقتايدى. ءداۋىردىڭ قالاي دامىپ بارا جاتقانىن وسىدان اڭعارۋعا بولاتىن شىعار. ەڭ باستىسى, بۇرىن اۋىر سىرقاتقا شالدىققاندار شەتەلگە بەت تۇزەپ جاتاتىن. قازىر ول ءوز وتانىمىزدا تەگىن ىسكە اسۋدا. ءتىپتى مەديتسينالىق تۋريزم اياسىندا ونداعان شەتەلدەن كەلگەن ازاماتتارعا دا وتا جاساپ ءجۇرمىز.
– سەرىك قۋاندىق ۇلى, ءسىز باسقارىپ وتىرعان ورتالىقتا نەبىر القالى جيىندار, حالىقارالىق فورۋمدار ءوتىپ جاتادى. بۇل ورتالىق جۇمىسىن وزگەلەرگە تانىتۋمەن قاتار, ءبىلىم-عىلىم تاجىريبە سالاسى بويىنشا پىكىر الىسۋعا دا مۇمكىندىك بەرىپ وتىرعان شىعار.
– ءبىزدىڭ ۇلتتىق ورتالىق استانا كۇنىنىڭ قارساڭىندا 2008 جىلى اشىلعانى بەلگىلى. سودان بەرى 10 جىل ىشىندە تالاي ەلدىڭ دارىگەرلەرى مەن عالىمدارى ات باسىن بۇرىپ, ورتالىقتى دا, ايبىندى استانامىزدى دا كورىپ, ءسۇيسىنىپ ءجۇر. قازاقستان نەيروحيرۋرگيا قاۋىمداستىعى دۇنيەجۇزىلىك نەيروحيرۋرگتەر قاۋىمداستىعىنا, ازيا جانە ەۋروپا نەيحورۋرگتەرىنىڭ قوعامداستىعى قۇرامىنا كىرەدى. بۇل الەم دارىگەرلەرىمەن كەڭ كولەمدە ارالاسۋعا مول مۇمكىندىك بەرۋدە. بۋردەنكو اتىنداعى نەيروحيرۋرگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ بۇرىنعى ديرەكتورى ا.كونوۆالوۆ پەن بۇگىنگى باسشىسى ا.پوتاپوۆ دۇنيەجۇزىلىك نەيروحيرۋرگتەر قوعامداستىعىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى رەتىندە قازاق ەلىنە جەتە كوڭىل اۋدارىپ, مەنى كوميتەت مۇشەلىگىنە تارتقان ەدى. بۇل وركەنيەتتى ەلدەرمەن بىرگە جۇمىس ىستەۋگە جول اشتى. ايتالىق, ازيا نەيروحيرۋرگتەرى قاۋىمداستىعىنىڭ X كونگرەسى ءبىزدىڭ ەلوردامىزدا ءوتىپ, ۇلكەن ابىرويعا كەنەلدىك. ونى ءوز ەلىندە وتكىزۋگە ۇمتىلعاندار از بولمايدى. دەگەنمەن, قازاق ەلىنىڭ بەدەلى كونگرەستى بىزدە وتكىزۋگە بۇيىرتتى. دۇنيە ءجۇزىنىڭ 56 ەلىنەن دارىگەرلەر, عالىمدار قاتىستى. استانا كۇنىنە وراي ءوتىپ جاتقان ءىس-شارالار قاتارىندا جۇمىسىن باستاعان كونگرەستىڭ شىمىلدىعى «استانا وپەرادا» اشىلدى. ەلباسىنىڭ قۇتتىقتاۋى وقىلدى. بۇعان دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى مەن استانا قالاسىنىڭ اكىمدىگى ەرەكشە سەپتىگىن تيگىزگەنىن اتاپ ايتۋعا ءتيىستىمىن. ەلوردانىڭ كەلبەتىن, ۇلتتىق نەيروحيرۋرگيا ورتالىعىن كورگەن قوناقتار قاتتى تاڭعالدى. وسىنداي مول مۇمكىندىك بەرگەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ كورەگەندىگى دەپ اشىق ايتىپ جاتتى. كوپ مەملەكەتتە نەيروحيرۋرگياعا ەمحانالاردان 30-40 توسەك بولۋمەن شەكتەلەدى. ال بىزدە نەيروحيرۋرگيا, كارديولوگيا – وزگە دە كەرەمەت جاراقتالعان جەكە-جەكە مەديتسينا مەكەمەلەرىن كورگەندە, ۇيىمداستىرۋداعى ۇيىتقىلىق جۇمىسقا كوزدەرى جەتكەندە − وسكەن ەل وركەنيەتتى جولعا وسىنداي قارقىنمەن تۇسسە كەرەك دەستى.
وسى جەردە مىنانداي ءبىر ءوز بايلامىمدى ايتا كەتسەم دەيمىن. ءبىر كەزدەرى مۇنداي ەلدىك ءىس ارمانداي ەلەستەيتىن. الماتىنىڭ تاۋ جاعىنداعى شىمبۇلاققا شىققاندا ودان دا بيىك تۇرعان شىڭعا قول جەتكىزۋ قيىن سەكىلدى كورىنەتىن. بۇگىنگى قازاق مەديتسيناسى الگىندەي شىڭعا قول ارتقانداي اسەر قالدىرادى. قاداپ ايتاتىن نارسە, نەيروحيرۋرگيا سالاسى بويىنشا ەم الامىن دەپ شەتەلگە بارۋدىڭ ەش ءجونى جوق. ءوز وتانىمىزدا بارلىق ەم تەگىن جاسالادى. بۇل حالىق دەنساۋلىعىن وڭالتۋ جولىنداعى ناتيجەلى ءىس ەكەنى بەلگىلى. ەگەر وسىنداي يگىلىكتى جۇمىستى ارنايى باعدارلامالار اشىپ, اسىرەسە باق سالاسىندا, ونىڭ ىشىندە تەلەديداردا دارىگەرلەردى سويلەتىپ, ءبىز جاساعان روليكتەردى كورسەتىپ جاتسا, قۇبا-قۇپ. مۇنى ۇلت دەنساۋلىعىن جاقسارتۋداعى ۇمتىلىس دەپ بىلسەك, ول اۋرۋدىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەر ەدى. اۋرۋ ازايسا, قارجىنى ۇنەمدەۋگە قول جەتكىزەمىز. بۇل كەڭ-بايتاق جەرىمىزگە كۇنى ەرتەڭ يە بولار ۇرپاق ءۇشىن, ياعني ۇلتتىق دەموگرافيانىڭ قارقىنىنا دا ءوز ۇلەسىن تيگىزەر ەدى.
– تەكتى ورتادا ءوسىپسىز. ءوز وتباسىڭىز تۋرالى نە ايتا الاسىز؟
– دارىگەر ءۇشىن وتباسىنىڭ ءجونى بولەك. ويتكەنى قۋانىشتى ساتتەر دە, كۇنى كەشە ومىردەن وزعان شەراعاڭ, شەرحان مۇرتازا سوزىمەن ايتساق, ء«بىر كەم دۇنيە» دەگىزەتىن تۇستار دا بولىپ جاتادى. سونداي كەزدە كوڭىلگە مەدەۋ – جانعا سۇيەۋ مەيىرىم شاپاعاتى مول توقساننان اسقان انام, جارىم, ۇرپاعىم. وتانامىز – زيالى ورتادان شىققان بايان دا دارىگەر. شاڭىراق كوتەرگەلى قاسىمدا. ۇل ءوسىرىپ, نەمەرە ءسۇيىپ وتىرمىز.
– الداعى جوسپار-جوبا, مىندەت-ماقساتتار, وسى كەزگە دەيىن قانشا وتا جاساعانىڭىز تۋرالى, بۇل ءىستى اتقارا بەرۋ جاعى, وزگە دە ءوزىڭىزدى تولعاندىرىپ جۇرگەن ماسەلەلەر جايىندا ايتا كەتسەڭىز.
– ماقسات تا, مىندەت تە كوپ. ءبىز كوبىنە جەتىستىگىمىزدى ايتامىز. جوعىمىزدى دا تۇگەندەپ وتىرۋعا ءتيىستىمىز. ءبىلىم, عىلىم, تاجىريبە – وسى ۇشەۋى ۇشتاسقان كەزدە جوسپار دا, جوبا دا ىسكە اسادى. ونى ينتەگراتسيالاۋ جاقسى جولعا باستايدى. ءۇش سالا قاتار دامىعان جەردە قانداي اۋرۋدىڭ بولسا دا الدىن الۋعا بولادى. قازىر راديوحيرۋرگيا سالاسىن قولعا الا باستادىق. بۇل وتاسىز, گامما ساۋلەسىمەن ەمدەۋ دەگەن ءسوز. مۇنى مەديتسينادا «گامما-پىشاق» نە «كيبەر پىشاق» دەيدى. وتا بار بولعانى 40 مينۋتقا سوزىلادى. ميداعى ىسىكتى ساۋلە تەراپياسىمەن ەمدەيدى. مي تالشىقتارىنا زاقىم كەلمەيدى, پىشاق تيمەيدى, قان شىقپايدى, داق قالمايدى. بۇل ءتاسىل دامىعان ەلدەردە جۇمىس ىستەپ جاتىر. ءبىز دە وسىعان جول اشا باستادىق. ۇلتتىق ورتالىقتىڭ قاسىندا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ, بيولوگيالىق ورتالىقتىڭ زاماناۋي لابوراتورياسى بار. سىرتتان تەحنولوگيا الماي-اق سونى ءتيىمدى پايدالانىپ, عىلىمدى كوتەرسەك دەيمىن. الەمدىك عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ وركەندەۋى اۋرۋدى ەمدەۋدىڭ نەبىر ءتيىمدى جولدارىن تاجىريبەگە ەنگىزىپ كەلەدى.
ءبىر عانا مىسال, وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارى نەيروحيرۋرگياعا قاتىسى بار كەسەلگە شالدىققان ادام بولسا, كوزىڭە ءولىم ەلەستەيتىن. قازىر ولاي ەمەس. قاتارعا قوسىلىپ جاتقانداردىڭ قاراسى وتە كوپ. ءبىر عانا ايتارىم, ءار ازامات, اسىرەسە ەلدەگى قانداستار سىرقاتتىڭ شەتى بىلىنە سالىپ, دەر كەزىندە دارىگەرگە قارالسا, اسقىندىرماي انىقتاسا, وعان توسقاۋىل قويۋعا جاعدايىمىز بار. ءتانى اۋىرىپ, جانى كۇيزەلگەن ادامعا شاراپاتىمدى تيگىزۋدى مەن وزىمە قارىز دا پارىز دەپ بىلەمىن. وسىنداي مەيىرىم جولىن سالعان ءوزىم كوزىن كورگەن قازاقتىڭ جاقسىلارى, اتا-اجەم, اكە-شەشەم, ۇلى ۇستازدارىم الەكساندر كونوۆالوۆ پەن سەرگەي فەدوروۆ دەپ بىلەمىن.
قانشا وتا جاساعانىمدى ساناماپپىن. ءبىر كۇندە ءبىر ەمەس, بىرنەشە وتا جاساعان كەزدەرىم بولدى. قايتالاپ ايتام, تاعدىرىن قولىڭا تاپسىرعان قانداي ادامعا بولسا دا وتا جاساۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ءوز تاعدىرىڭدى ۇمىتىپ, ناۋقاستىڭ تاعدىرىنا جانىڭدى سالاسىڭ. سەن دە, ول دا ادام. ەكى ءۇمىت وتا ۇستەلىندە توعىسىپ جاتاتىن كەزدەر دە بولادى. جالپى, جاساعان وتا سانى 5000-نان اسىپ كەتكەن شىعار. اللا قۋات بەرسە وتا جاساۋدان قازىر شەتتەي قويماسپىن. ۇستازىم الەكساندر كونوۆالوۆ 85 جاسقا كەلسە دە وتا جاساپ كەلەدى. ايگىلى حيرۋرگ بوريس پەتروۆسكي 90 جاسقا دەيىن, اقش ەلىنىڭ پروفەسسورى مايكل دەبەيكي 91 جاسقا دەيىن وتا جاساعانىن بىلەمىن. ءبارى دە ۋاقىت ەنشىسىندەگى دۇنيە عوي.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان»
