ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسى – وتاندىق تاريح عىلىمى ءۇشىن مازمۇنى تەرەڭ ماقالا بولدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىندا ۇلت تاريحىمەن ءدال ەلباسىمىزداي تەرەڭ اينالىسقان تۇلعا بولا قويعان جوق. ونىڭ دا وزىندىك سەبەبى بار. مەن مۇنى ەلباسىمىزدىڭ تاريحقا دەگەن قىزىعۋشىلىعىنان گورى, مەملەكەتتىڭ يدەولوگياسىن قالىپتاستىرۋ جولىنداعى قاجەتتىلىكتەن تۋىنداعان قادامىنا بالار ەدىم. كۇنى كەشەگى تۇركيانى قۇرۋ ارقىلى تۇرىك ۇلتىن قالىپتاستىرعان مۇستافا كەمال اتاتۇرىكتىڭ ءىس-ارەكەتىنە ۇقسايتىن باستاما دەر ەدىم.
قازاقستاننىڭ شيرەك عاسىرلىق تاۋەلسىزدىگى كەزەڭىندەگى تاريحي سانا قالىپتاستىرۋ, مادەني مۇرالارىمىزدى جيناقتاۋ, «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن العا شىعارۋ, رۋحاني جاڭعىرۋ باعدارلاماسىنىڭ باستالۋى سىندى كەشەندى يدەولوگيالىق شارالاردىڭ قولعا الىنىپ, جۇزەگە اسىرىلۋى – ۇلتتىق يدەيانىڭ ۇلى مۇراتتارىنان تۋىنداپ جاتقان قادامدار بولدى.
ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ 2014 جىلدىڭ تامىز ايىندا ۇلىتاۋداعى سۇحباتىندا قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ تۋرالى شەشىم ايتۋى اسا ماڭىزدى بولدى. ەلباسىنىڭ قازاق حاندارىنىڭ ورداسى تىگىلگەن قاسيەتتى ۇلىتاۋ تورىندە سۇحبات بەرۋى – تەك تاريحي ساباقتاستىق قانا ەمەس, ونىڭ قازاق حاندارىنىڭ ۇلى مۇراتىن جالعاستىرۋشى بولىپ وتىرعانىن انىق كورسەتكەن بولاتىن. مۇنىڭ ءوزى قازاق حالقىنىڭ رۋحىن كوتەرىپ, ۇلت ەرتەڭىنە دەگەن ەرەن سەنىمىن ۇيالاتتى. شىن مانىنە كەلگەندە, قازاق حاندىعىنىڭ ءدال قاي جىلى قۇرىلعاندىعى تۋرالى ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگىنەن دە قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ قۇرىلۋ تاريحى مەن ونىڭ حالىقتىڭ تاريحي ساناسىن قالىپتاستىرۋداعى يدەولوگيالىق ءرولى جوعارى تۇرادى.
بارلىق ۋاقىتتا, كۇللى ءبىر ۇلتتىڭ نەمەسە مەملەكەت تاريحىنىڭ مويىندالۋى وعان قاتىستى تاريحي جازبا دەرەكتەرىنىڭ ناقتىلىعىنا عانا ەمەس, سول ۇلتتىڭ نەمەسە مەملەكەتتىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق الەۋەتىنە دە بايلانىستى بولىپ كەلدى. الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى 50 مەملەكەتىنىڭ قاتارىنا قوسىلىپ, ەندى الدىڭعى وتىزدىققا كىرۋدى ماقسۇت تۇتقان قازاق ەلىنىڭ «قازاق» اتاۋىمەن تاريح ساحناسىنا شىققان مەملەكەتتىلىگى تاريحىنىڭ 550 جىلدىعىنىڭ كۇللى الەمدە مويىندالۋى قازاق مەملەكەتتىلىگى تاريحىن جوشى حاننان, ودان ءارى تۇرىك قاعاناتى كەزەڭىنەن, ءتىپتى ودان ءارى ءۇيسىن, قاڭلى, ساق مەملەكەتتەرىنەن باستاۋعا جول اشىپ بەرەتىن يدەولوگيالىق ءمانى تەرەڭ تاريحي قادام بولدى.
بۇل باعدارلامالىق ماقالانىڭ ەكىنشى بولىمىندە كورسەتىلگەن تاريحي سانانى جاڭعىرتۋ باعىتىندا جاسالاتىن شارالاردىڭ تاريحي ماڭىزى وتە جوعارى. ەڭ الدىمەن, بۇل شارالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى بارىسىندا قازاق حالقىندا مەملەكەتشىلدىك ءداستۇر قالىپتاستىرىلۋى ءتيىس. مەملەكەت دەگەن تەك قانا بيلىكتىڭ يدەولوگيياسى ەمەس, مەملەكەت دەگەن حالىقتىڭ يدەيالىق بىرتۇتاستىعى ەكەنىنە قول جەتكىزۋ بولماق.
سونىمەن قاتار ەلباسىمىز بارلىق كوزى قاراقتى قاۋىمعا وسى ماقالاسىندا ۇلى دالانىڭ توسىندە بولعان بارلىق وركەنيەتتەر مەن تەحنولوگيالىق-مادەني جەتىستىكتەردىڭ, تاعىلىمدى تاريحتىڭ يەسى – بۇگىنگى قازاق حالقى ەكەنىن پاش ەتىپ وتىر. ءتول تاريحىمىزدى تولىقتاي تۇسىنە وتىرىپ, تاريحي سانانىڭ جاڭعىرۋىنا, وتكەنىمىز ارقىلى ءوزىمىزدى تانۋعا, ۇلت الەۋەتىنىڭ ارتۋىنا جول اشپاق نيەتتەن تۋعان وسى ماقالانى, اسىرەسە تاريحشىلار قاۋىمى دۇرىس پايدالانا ءبىلۋىمىز قاجەت دەگىم كەلەدى. «ارحيۆ-2025» جەتى جىلدىق باعدارلاماسى اياسىندا ءتول تاريحىمىزدى تۇگەندەۋگە تاماشا مۇمكىندىكتەر تۋعالى تۇر. 2020 جىلى وسى باعدارلاما اياسىندا قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ 100 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ دە ماڭىزدى ءىس-شارالاردىڭ ءبىرى بولماق دەگەن ويدامىن.
ءبىزدىڭ جۇرەر جولىمىز ايقىن. ونى دا ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆ وتە دۇرىس تاڭداپ الىپ, بىزدەرگە ۇسىنعان بولاتىن. ول – «ماڭگىلىك ەل» جالپىۇلتتىق يدەياسى. ماڭگىلىك ەل قالىپتاستىرۋ يدەياسى – مەملەكەتشىلدىك ءداستۇردىڭ كورىنىسى, حالىقتىڭ بىرتۇتاستىعى مەن ەركىندىگىنە نەگىز بەرگەن قاعاندارىمىزدىڭ, شىڭعىس حاننان كەيىنگى حاندارىمىزدىڭ ءداستۇرى. ءبىزدىڭ الدىمىزدا ۇلى مىندەت تۇر. ول مىندەت مەملەكەتتىڭ اتادان بالاعا قالعان امانات ەكەنىن جادىمىزدا ساقتاۋ جانە مەملەكەتشىل ۇرپاق تاربيەلەۋ بولماق.
ءسابيت شىلدەباي,
ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
