عىلىمي-كونفەرەنتسيامەن, قولباسشى قاراكەرەي قابانبايدىڭ سەنىمدى سەرىگى, شەپ بۇزار باتىرى بولعان بايمۇرات بايىمبەت ۇلىنىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشىنىڭ اشىلۋىمەن جالعاسقان ءىس-شارا وبلىستىق اقىندار ايتىسىمەن تۇيىندەلدى. زامانىندا نايمان ىشىندەگى ءتورتۋىل رۋىنىڭ ۇرانىنا اينالعان بايمۇرات باتىردىڭ زايسان قالاسىنا كىرە بەرىستەگى نارقىزىل تۇلپارىنا مىنگەن, قولادان قۇيىلعان, بيىكتىگى تۇعىرىمەن قوسا العاندا 10 مەتر بولاتىن, سالماعى 7 جارىم تونناعا جۋىقتايتىن ەسكەرتكىشى قاسقايىپ-اق تۇر.
ۇرپاققا رۋح بەرەتىن, بۇگىنگى بۋىنعا امانات جۇكتەيتىن تۋىندىنى بۇعان دەيىن وبلىستا قۇنانباي, ۇلى اباي ەسكەرتكىشتەرى مەن مۇحتار اۋەزوۆ, تۇرسىنحان ءابدىراحمانوۆا بيۋستتەرىن كەيىپتەگەن سەمەيلىك تالانتتى جاس ءمۇسىنشى نۇربول قاليەۆ ءبىر جىل كولەمىندە جاساپ شىعىپتى. اۋدان اكىمى تەمىربەك قاسىمجانوۆ 40 ميلليون تەڭگەدەن استام قارجى جۇمسالعان ەسكەرتكىشتىڭ بوي كوتەرۋىنە زايساننىڭ سىرتتا, ەل ىشىندە جۇرگەن بارشا ازاماتتارى ايرىقشا ۇلەس قوسقانىن اتاپ ءوتىپ, العىسىن جەتكىزدى. «بىلە بىلسەك, ەسكەرتكىش دەگەنىڭىز – ۇلكەن يدەولوگيا. مىنە, بۇگىن تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا ءار قالادا باتىرلارىمىزعا ەسكەرتكىش ورناتىپ جاتىرمىز. بۇدان كەيىن زايسان باسقا قالا بولادى. ەسكەرتكىشى بار, باتىرى بار قالا بولادى. كىم كورىنگەن باسىنبايتىن قالا بولادى. بايمۇرات باتىر قاقپادا جايدان-جاي تۇرعان جوق. حالىقتىڭ رۋحىن, ەلدىڭ ەڭسەسىن كوتەرەدى», دەدى تورقالى تويعا الاتاۋ باۋرايىنان ارنايى كەلگەن قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, باتىردىڭ ۇرپاعى قابدەش ءجۇمادىلوۆ. قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى, اقىن ۇلىقبەك ەسداۋلەت تە ەسكەرتكىش باسىندا ءسوز الىپ:
«جەسىرلەرگە جەر بەرگەن,
جەتىمدەرگە دەم بەرگەن.
اسا جۇرتىن مەڭگەرگەن,
ۇسىنعاندا قول بەرگەن,
قىسىلعاندا دەم بەرگەن باتىر بايمۇرات بابامىز اراعا قانشاما جىلدار سالىپ ۇرپاعىنا ەسكەرتكىش بولىپ قايتا ورالدى. بۇدان ۇلكەن قۋانىش بار ما؟», دەپ قۇتتىقتاۋىنىڭ سوڭىن جىر جولدارىمەن تۇيىندەدى.
ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ سالتاناتىنىڭ الدىندا اۋداندىق مادەنيەت ۇيىندە وتكەن عىلىمي كونفەرەنتسيادا قازاقتىڭ باتىرلارى جايىنداعى قۇندى ماعلۇماتتاردى جۇرت تۇشىنا تىڭدادى. اسىرەسە قازاق جىلقىسىنىڭ تاريحىن ىندەتە زەرتتەپ جۇرگەن عالىم, شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى احمەت توقتابايدىڭ شاعىن بايانداماسىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى. ەتنوگراف ءوز سوزىندە قازاق باتىرلارىنىڭ ءرولى ەۋروپاداعى رىتسارلارمەن, جاپون قوعامىنداعى سامۋرايلارمەن پارا-پار بولعانىنا توقتالىپ, 1750 جىلدارى رەسەي ارمياسى باس شتابىنىڭ جازعان مالىمەتىن وقىپ بەردى. وندا «قىرعىز-قازاقتار – جالپى بەيبىت, موماقان حالىق. بىراق سولاردىڭ ىشىندە باتىرلار دەگەن بۋنتار, سودىر, سوتقار ادامدار بار. سولارعا ىلەسكەن حالىق رەسەيدىڭ زاڭدارىن ەلەمەي كەتەدى. بىزگە قارسى شىعادى. سوندىقتان باتىرلاردى تۇقىرتىپ وتىرۋ كەرەك» دەپ جازىلعان ەكەن. «رەسەي يمپەرياسى سول ماقساتىنا جەتتى. نەگە دەسەڭىزدەر, باتىرلارىمىزدى اتۋ, اسۋ, تۇرمەگە قاماۋ, سىبىرگە ايداۋ سول زامانداردان باستالدى. قىزىل يمپەريا مۇنى ءارى قاراي جالعاستىرىپ, باتىرلاردان باستاپ, قازاقتىڭ بەتكە ۇستارلارىن تۇبىرىمەن قۇرتتى. سورلى, جالتاق, قورقاق كۇيگە تۇسكەنىمىز وسىدان. «ايىرىلدىق بالپاڭ باسقان باتىرلاردان, ايىرىلدىق اۋزىنان ۋىز توگىلگەن جومارت بايدان» دەپ جازعانى بار ماعجان اقىننىڭ. بايمۇرات باتىردى نە ءۇشىن ۇلىقتاۋىمىز كەرەك؟ شەكاراداعى قازاقتىڭ رۋحىن وياتۋ ءۇشىن كەرەك. قازاقتىڭ رۋحى ويانسا, بارلىعى ورنىنا كەلەدى», دەدى ا.توقتاباي.
عالىم سونىمەن قاتار بيىل جازدا موڭعولياعا ەكسپەديتسيامەن بارعاندا سونداعى ارىپتەستەرىنەن ابىلاي حاننىڭ جوڭعار قوڭتايشىسى قالدان سەرەننىڭ تۇتقىنىندا بولعان جەرىن ەستىپ بىلگەنىن سۇيىنشىلەي جەتكىزدى. «بۇل جەر بايان-ولگەيدەن 300 شاقىرىم قاشىقتىقتا. بىراق تابا الماي قايتتىق. سەبەبى مۇنى بىلەتىن, كورسەتەتىن موڭعولدىڭ اقساقالى ۇلان-باتىرعا جول ءجۇرىپ كەتىپتى. دەگەنمەن, العاشقى قادام جاسالدى. كەلەشەكتە 1741 جىلى ابىلاي حان تۇتقىندا بولعان جۇرتتى تابامىز عوي دەپ ويلايمىن», دەگەن ەتنوگراف وسى ساپارىندا قازاقتىڭ داڭقتى باتىرلارىنا قاتىستى دەرەكتەردى دە جيناپ قايتقانىن ايتتى.
ەكى كۇنگە سوزىلعان شارالار لەگى وبلىستىق اقىندار ايتىسىمەن قورىتىندىلاندى. بەلگىلى ايتىسكەر اقىن سەرىك قۇسانباەۆ جۇرگىزگەن, جازۋشى الىبەك قاڭتارباەۆ توراعالىق ەتكەن ايتىستىڭ وزگەشەلىگى, اقىندار الدىن الا جۇپتالماي, قارسىلاستارىن ساحنادا, ەل الدىندا تاڭدادى. اۋداندىق مادەنيەت ۇيىندەگى التى ساعاتقا سوزىلعان ءسوز سايىسىندا كىمنىڭ قالاي ايتىسقانىن ايتساق, ۇزاققا كەتەرمىز. حالىقتىڭ دا, قازىلار القاسىنىڭ دا كوڭىلىنەن شىققان ايتىستىڭ ۇلگىسىن زايساندىق اقىن اردابەك اقبابا كورسەتە ءبىلدى. ءسويتىپ كەستەلى جىردى توكپەلەتكەن اقىن باس جۇلدە – 1 ميلليون تەڭگەنى يەلەندى. س.امانجولوۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ 3-كۋرس ستۋدەنتى جۇلدىزاي ماراتبەكوۆا 1-ورىندى ولجالاسا, ەكى ەكىنشى ورىن كوكپەكتىلىك فارحات مارات ۇلى مەن ەرەيمەنتاۋدان كەلگەن ەرلان داۋلەت ۇلىنا, ەكى ءۇشىنشى ورىن ۇرجارلىق سەرىكبەك تۋعانوۆ پەن تاعى ءبىر زايساندىق اقىن, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماگيسترانتى ءناريا اقباباقىزىنا بۇيىردى.
ازامات قاسىم,
«ەگەمەن قازاقستان»
شىعىس قازاقستان وبلىسى, زايسان اۋدانى
