قوعامداعى تاربيە مەن ءبىلىمنىڭ ءبىرىنشى باسپالداعى – بۇرىنعىداي مەكتەپ ەمەس, بالاباقشا. سوڭعى ساناق بويىنشا 3-6 جاستاعى بالالاردىڭ 93,1 پايىزى بالاباقشامەن قامتىلعان. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى 2020 جىلعا قاراي بۇل كورسەتكىشتى 100 پايىزعا جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. جارايدى, جەتى پايىزدى ەكى جىلدا-اق ەڭسەرەرمىز. سان بار, ال ساپا قايدا؟
ماڭگىلىك ەل بولۋدى ماقسات تۇتتىق, ال ەلدىڭ ەرتەڭگى ەگەسى – بۇگىنگى بالدىرعان. ولارعا ۇلتتىق تاربيە بەرىلىپ جاتىر ما؟
2016 جىلى مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن وقىتۋ مازمۇنى «ماڭگىلىك ەل» جالپىۇلتتىق يدەياسىنىڭ نەگىزىندە قايتا جاڭارتىلدى. جالپىعا مىندەتتى مەملەكەتتىك ستاندارتقا سايكەس جاسالعان ۇلگىلىك وقۋ باعدارلاماسىندا بالالاردى ۇلتجاندىلىققا تاربيەلەۋدى ماقسات ەتەتىنى جازىلعان. مينيسترلىك بەكىتكەن ماقساتقا ماماندار قول جەتكىزىپ ءجۇر مە؟ ماسەلە سوندا. EduTech ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ستارتاپ جوبالار بايقاۋىنا قاتىسقان الماتى قالاسى جەتىسۋ اۋدانىنداعى №51 بالاباقشا مەڭگەرۋشىسى فاريدا قىزىرحانقىزى «مەكتەپكە دەيىنگى بالالىق شاق» رەسپۋبليكالىق ورتالىعى ازىرلەگەن ادىستەمەلىك ۇسىنىمداردا ءبىلىم بەرۋ پروتسەسىن ۇيىمداستىرۋعا ارنالعان, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى دارىپتەيتىن «مەنىڭ قازاقستانىم», «ونەر كوزى – حالىقتا», «سالت-داستۇرلەر جانە فولكلور» اتتى تاقىرىپتار بار ەكەنىن, بۇل جوباسىن سوعان سۇيەنىپ ازىرلەگەنىن ايتادى. ونىڭ پىكىرىنشە, مينيسترلىك ناقتىلاپ بەرگەن باعىتتى ءارى قاراي جانداندىرۋ, تەرەڭدەي قامتۋ, جۇيەلى جۇزەگە اسىرۋ بالاباقشانىڭ مەڭگەرۋشىسى مەن ادىسكەرىنە بايلانىستى. سونىمەن قاتار بالالارمەن تىكەلەي جۇمىس ىستەپ وتىرعان تاربيەشى شىعارماشىل, كاسىبي, حالقىمىزدىڭ قۇندىلىقتارىنا دەگەن جاناشىر كوزقاراستا بولسا, بالدىرعاندار ۇلتتىق تاربيەمەن تولىق سۋسىندايدى. «ونەر كوزى – حالىقتا» دەگەن ءبىر تاقىرىپتىڭ ءوزىن اۋقىمدى قامتىپ, مادەني مۇرانى, داستاندار مەن ەرتەگىلەردى, تىيىم سوزدەردى ساناسىنا ءسىڭىرۋ دە تاربيەشىنىڭ الەۋەتىنە بايلانىستى.
ال اتالعان بالاباقشا ءورىستىلدى ەكەنىن ەستىگەندە نەگە اسىقتى تاڭداعانىن بىلگىمىز كەلدى.
يدەيا اۆتورى: «ەلباسىنىڭ جالپىۇلتتىق يدەياعا اينالعان ماقالاسىندا ۇلتتىق كود تۋرالى ايتىلادى. ءبىز ءۇشىن بالا ساناسىنداعى ۇلتتىق كود – ەجەلدەن قازاق قارادومالاقتارىن جان-جاقتى دامىتۋدىڭ كوزى بولعان اسىق. وسى تۇجىرىمعا توقتاپ, تاربيە مەن ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىسىندە ارنايى ادىستەمە رەتىندە قولدانىپ كەلەمىز. مينيسترلىك فينالعا شىققان ستارتاپ جوبالارىنا نۇسقاۋلىق حات بەرۋگە ۋادە ەتكەن, ورىندالمادى. الايدا الماتى قالاسى ءبىلىم باسقارماسىنىڭ ساراپتامالىق كەڭەسى شەشىمىمەن اسىق تەحنولوگياسى تۋرالى ۇسىنعان ادىستەمەلىك قۇرال باسپاعا جىبەرىلدى. بيىل ءساۋىردىڭ 15-ىندە بەكىتىلگەن شەشىممەن قالا بويىنشا تاراتىلدى.
ءبىزدىڭ بالاباقشا ءورىستىلدى, وزگە ۇلتتىڭ بالالارى كوپ كەلەدى, اسىق ولارعا كىندىك قانى تامعان جەردىڭ تاريحى, اسىل مۇراسى, مادەنيەتى تۋرالى تۇسىنىكتەردى قازاق بالالارىمەن بىردەي قالىپتاستىرۋعا كومەكتەسەدى. ءتۇرلى سەمينارلار مەن كونفەرەنتسيالاردىڭ ارقاسىندا كوپتەگەن بالاباقشا اسىق تەحنولوگياسىن ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىسىنە ەنگىزدى», دەيدى.
قازاق توبىنداعى بالا نەگە ورىسشا سويلەيدى؟
مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە تاقىرىبىنا قالام تەربەگەلى بەرى بالاباقشانى توڭىرەكتەدىك. سونداعى ءبىرىنشى كوكەيگە كەلگەن ساۋال وسى بولدى. بۇل سۇراقتى بالالارمەن تىكەلەي جۇمىس ىستەپ وتىرعان تاربيەشىگە قويدىق. تۇيگەنىمىز تومەندەگىدەي: بالا ۇيدە ورىسشا سويلەيدى; ءمۋلتفيلمدى باسقا تىلدە (اعىلشىنشا كورەتىندەرى دە بار) كورەدى; ورتا بۇزادى.
تارقاتايىق. توپتاعى 25 بالانىڭ 5-ەۋى ورىسشا شۇلدىرلەيدى. كەشقۇرىم ءدال سول بالالاردىڭ اتا-اناسىن كۇتتىك. ولار شىنىندا قازاق تىلىندە سويلەمەيدى. دەمەك, بالا وتباسىندا ءوز انا تىلىندە قارىم-قاتىناس جاسامايدى, بالاباقشاداعى ۇيرەنگەنىن بەكىتۋ, قايتالاۋ, پىسىقتاۋ دەگەن ماڭىزدى كەزەڭ ورىسشا وتەدى دەگەن ءسوز. بۇل وسى پروبلەمانىڭ تۋىنداۋىنا باستى سەبەپ بولىپ تۇر. ويتكەنى بالانىڭ ءتىلى الدىمەن وتباسىندا شىعادى, بالاباقشا دامىتادى جانە وتباسى ونى قايتا بەكىتەدى.
بالانى بۇگىندە تەلەفون تاربيەلەيدى. ال سول «اقىلدى قالتا» قازاقشا «سويلەمەيدى». ونداعى بالالاردىڭ كەيبىر سۇيىكتى كەيىپكەرلەرى, ورىسشاڭىز بىلاي تۇرسىن, اعىلشىنشا سايرايدى. كورشىمىز 3 جاسار بالاسىنىڭ اعىلشىنشا سوزدەردى قايدان ۇيرەنگەنىن بىلمەي دال, ء«بىلىپ تۋعان» بالاسىنا سۇيسىنۋمەن ءجۇر. ەندى ءبىر اتا-انا ء«ۇش تىلدىلىك بالامىزدىڭ ميىن اشىتىپ جىبەرەتىن بولدى» دەيدى. پارادوكس. شىن مانىندە سول قاراپايىم ۇيالى تەلەفونمەن ىلەسىپ كەلگەن اينالامىزداعى جاڭا تەحنولوگيانىڭ ءوزى بالا تۇگىلى ءسىزدى دە وزگە تىلدە سويلەتەدى. بايقادىڭىز با, بالاباقشا – بەرىدەگى ماسەلە.
دەگەنمەن, قايتا ورالايىق. بالا وتباسىنداعى تاربيەسىن قوعامعا الىپ كەلەدى. نىساناعا الىنعان الگى توپتا ءورىستىلدى ءبىر بالاقايعا قازاقتىلدى ءتورت بالادان كەلەدى ەكەن. ءاربىر جاڭا اقپاراتتى سول كۇيىندە قاعىپ الاتىن بالاعا بىرگە وينايتىن دوسىنىڭ سوزدەرىن جاتتاپ الۋ ءسوز بولىپ پا؟ توقەتەرى, ادامدى ورتا تاربيەلەيدى. وسىدان كەلىپ بالا باسىندا ورىسشا وينايدى, سودان سوڭ ورىسشا ويلايدى. قيىنى دا وسى. كەي اتا-انالاردىڭ «بالامنىڭ ءتىلى قازاقشا شىقتى, ۇيدە ەشكىم وزگە تىلدە سويلەمەيدى, بالاباقشانىڭ قازاق توبىنا كەلىپ ورىسشا سويلەدى» دەگەن جانايقايىنىڭ ءمانىسى وسىندا.
3 جاستان باستاپ ورىس ءتىلى, 5 جاستان باستاپ اعىلشىن تىلى وتەدى
ۇلتتىڭ جانى – ءتىل. مۇنى ءاربىر مامان بىلەدى. بىراق پەداگوگ قانشا جەردەن شىعارماشىل, ىزدەنىمپاز بولسا دا زاڭمەن بەكىتىلگەن ستاندارتتان ءارى اسا المايتىنى انىق. ستاندارتقا سۇيەنگەن باعدارلاما تاربيەشىگە قانداي باعىت بەرەدى؟ 2016 جىلعى 12 تامىزدا بەكىتىلگەن باعدارلاما بويىنشا 3 جاستان باستاپ ورىس ءتىلى, 5 جاستان باستاپ اعىلشىن ءتىلى وتەدى. ەندى ءوزىڭىز باعامداي بەرىڭىز. باعدارلامانىڭ ءوزى بالا ءتىلىنىڭ تازالىعىن ساقتاماۋعا ىڭعايلانعان با دەرسىڭ. راس, بالاباقشانىڭ باستى مىندەتى – بالانى مەكتەپكە دايىنداۋ. ال جوعارىدا اتالعان ءپاننىڭ ەكەۋى دە مەكتەپتە 1-سىنىپتان باستالادى. بالاباقشا بۇل قادامعا مەكتەپتىڭ الدىنداعى مىندەتىن اتقارۋ ءۇشىن بارىپ تۇر ەكەن. الايدا بالانىڭ ساناسى, ويى, ءتىلىنىڭ تازالىعى بارىنەن ءبىرىنشى ورىندا تۇرسا, بۇيرىقتى تۇزەتۋ ءبۇتىن ءبىر ۇرپاقتىڭ بويىن كەيىن تازارتۋدان اناعۇرلىم وڭاي.
وسى باعدارلامانى ءارى قاراي پاراقتاساق, مىناداي كەستە الدىمىزدان شىعادى.
جەتى جاسقا دەيىنگى بالاعا بەرىلەتىن شەت ءتىلىنىڭ ساعاتى سويلەۋدى دامىتۋدىڭ ساعاتىمەن تەڭ ەكەنىن بىلاي قويعاندا, ورىس ءتىلىنىڭ ساعاتى ساۋات اشۋدان كوپ. سەبەبىن سۇرادىق, مينيسترلىك بۇل ماسەلەنى بيىل شەشكەن.
ۆيتسە مينيستر ا.ايماعامبەتوۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن تامىز كونفەرەنتسياسىندا اتالعان باعدارلاماعا وزگەرىس ەنگىزىلگەنى ايتىلعان. بعم مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى ش.سۇلتانعازيەۆا ءوز بايانداماسىندا قازاق ءتىلىن وقىتۋ ورتاڭعى توپتا 0,5 ساعاتقا, ەرەسەك توپتاردا 1 ساعاتقا ارتقانىن مالىمدەگەن. بىراق قازاق تىلىنە ساعات از بولىنگەن باعدارلامامەن ەكى جىلدا قانشاما بالا ءبىتىرىپ كەتتى؟..
ادام قالىپتاستىراتىن مامان
بالاباقشاداعى تاربيە مەن ءبىلىم ساپاسىنىڭ ارتۋى ونداعى پەداگوگتىڭ كاسىبيلىگىنە تاۋەلدى. ستاندارت, باعدارلاما بالالارعا ۇلتتىق تاربيە بەرۋدى كوزدەيدى, بۇل ماسەلە ءبىر جۇيەگە كەلتىرىلگەن, باعىت بەرىلگەن دەلىك, بىراق جۋرناليستىك زەرتتەۋ جۇرگىزۋ بارىسىندا كوز جەتكىزگەنىمىز – كەيبىر تاربيەشىلەردىڭ مازمۇنى تۇگىلى قانداي قۇجاتتى باسشىلىققا الىپ جۇمىس ىستەيتىنىن بىلمەيتىنىندە. ويتكەنى اقپاراتتىق تالداۋ ورتالىعىنىڭ 2016 جىلعى جۇرگىزگەن مالىمەتى بويىنشا جوعارى ءبىلىمدى 49300 تاربيەشىنىڭ 12357 (25%) عانا; ورتا كاسىپتىك 30972 ماماننىڭ 14844 (47%) كاسىبي ماماندار, ياعني ناق مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن ءبىلىم بەرۋ ماماندىعىن بىتىرگەن. الەمدىك دەڭگەيدى انىقتايتىن Education Index-ءتىڭ زەرتتەۋىندە ءبىلىم سالاسىندا ۇزدىك جيىرمالىقتىڭ قاتارىنا دا كىرمەيتىن فرانتسيانىڭ وزىندە بالاباقشاعا ورنالاساتىن ۇمىتكەرلەر ءىرى بايقاۋدان, ىرىكتەۋدەن وتەدى, 1 ورىنعا 10 ادام تالاسادى ەكەن. سەبەبى وندا تاربيەشى بەدەلدى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرگە جاتادى, سوعان سايكەس مارتەبەسى مەن جالاقىسى دا جوعارى. تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, مەملەكەتتەن الاتىن الەۋمەتتىك كومەگى بار. وسى ورايدا تالقىلانىپ جاتقان «پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭ جوباسىنا تاربيەشى تۋرالى ارنايى باپ قوسىلۋ كەرەكتىگىن ايتا كەتكەن ءلازىم. سەبەبى تاربيەشى – ادام قالىپتاستىراتىن مامان.
ال بىزدە بالاباقشاعا ماجبۇرلىكتەن جۇمىسقا ورنالاساتىنداردىڭ قاتارى كوپ, ترەندتەگى نەمەسە وزىنە ۇنايتىن ماماندىقتى ءبىتىرىپ, بىراق جۇمىس تابا الماعاندار كوبىنە مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمعا كەلەدى. رۇقسات پا؟ ءيا, تاربيەشىگە قويىلاتىن تالاپتار تۋرالى جازىلعان بۇيرىققا بيىل ەنگىزىلگەن وزگەرىس بويىنشا پەداگوگيكالىق نەمەسە بەيىندىك ءبىلىمى بار ماماندار جۇمىسقا ورنالاسا الادى. بۇل كادر تاپشىلىعىنان تۋىنداعان شەشىم. كادر تاپشىلىعىنىڭ باستى سەبەبى – اينالىپ كەلگەندە تاربيەشىنىڭ مارتەبەلى ماماندىق قاتارىنا كىرە الماي تۇرعانىندا.
گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «بالالىق شاقتى دامىتۋ» ورتالىعى ءساتتى ەرەسەك ءومىردىڭ بالالىق شاققا تاۋەلدى بولاتىنىن دالەلدەگەن. بۇل تاۋەلدىلىك ادامنىڭ بەس جاسقا دەيىن اسا سەزىمتال بولۋىمەن بايلانىستى. العاشقى بەس جىلدا بالا ميىندا سەكۋند سايىن جاڭا نەيرون قالىپتاسادى ەكەن. نەيرون دەگەنىڭىز جۇيكە جاسۋشالارى. سونداي-اق بالا 5 جاسقا دەيىن بۇكىل ومىرىنە قاجەتتى دۇنيەنىڭ 90 پايىزىن الىپ ۇلگەرەدى, بۇل بالا پسيحولوگياسىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىمداردىڭ تۇجىرىمى. سوندىقتان سانالى تاربيە مەن ساپالى ءبىلىم مەكتەپتەن بۇرىن باستالۋى ءتيىس.
ايدانا شوتبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
