پرەزيدەنتتىك ينستيتۋت مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ اكىمشىلىك-امىرشىلدىك جۇيەسىنەن جاڭا نارىق ەكونوميكاسى مەن ازاماتتىق قوعامعا ءوتىپ جاتقان كەزدە ءوزىن-ءوزى اقتاعان قادام بولدى. ناتيجەسىندە ەلدىڭ ساياسي جۇيەسى تۇبەگەيلى وزگەردى.
قازاقستان تاريحىنداعى وسىنداي تاعدىرشەشتى كەزەڭنىڭ استارلى تۇستارىن تولىققاندى ءتۇسىنۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ەلىمىزدەگى پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتىڭ قالىپتاسۋىن, سول جۇيەنى ورناتۋعا دەم بەرىپ, سوعان تىكەلەي باسشىلىق ەتكەن ەلباسىنىڭ ءومىرى مەن ساياسي قىزمەتىنە, ونىڭ سىرتقى ساياسي ولشەمدەرىنە شەتەلدىك ساراپشىلار مەن جازۋشىلاردىڭ دا كوپ كوڭىل بولگەندىگى بەلگىلى. سوندىقتان ولاردىڭ قازاقستانداعى پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتىڭ قالىپتاسۋى مەن ونىڭ تاريحي ورنى تۋرالى مونوگرافيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارى دەڭگەيىندەگى كەيبىر تاۋەلسىز پىكىرلەرىن ەسكەرۋ ماڭىزدى. رەسەيلىك اۆتور ل.ملەچين سول كەزدەگى ساراپشىلاردىڭ, كەيبىر ساياساتكەرلەردىڭ پىكىرلەرىنە تالداۋ جاساي وتىرىپ, سولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ بولاشاعى جوق, ول دەربەس ءومىر سۇرۋگە دايىن ەمەس, ونىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى شەكتەن تىس قۇنسىزدانىپ, قارجى-ەكونوميكالىق جۇيەسى كۇيرەيدى, ول ارتىنان الەۋمەتتىك ءدۇمپۋ مەن ب ۇلىككە ۇلاسادى دەپ, ءتىپتى ونىڭ مەرزىمىن دە كورسەتىپ, بال اشقاندار كوپ بولدى دەيدى.
قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز دامۋىنىڭ بولاشاعىنا دەگەن وسىنداي سەنىمسىزدىكتىڭ, تىپتەن ونىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە ون جىلدان ارتىق ءومىر سۇرە المايتىندىعى تۋرالى ءتۇرلى بولجامداردىڭ بولعاندىعىن بەلگىلى جازۋشى, ۇلىبريتانيانىڭ مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى دجوناتان ايتكەن دە راستايدى. ونىڭ ويىنشا, ن.نازارباەۆ بۇل داۋىلدان بىرتە-بىرتە امان-ەسەن شىعا الدى. جازۋشى قازاقستاننىڭ جەتىستىكتەرى وزدىگىنەن پايدا بولا سالعان جوق, نازارباەۆ بولماسا, ولار دا بولماس ەدى دەپ, ءوز ويىن قورىتىندىلايدى.
ن.ءا.نازارباەۆتىڭ تاريحي ساحناعا تانىمال ساياساتكەر رەتىندە شىعۋىنىڭ نەگىزى ەرتەرەكتە قالانعان بولاتىن. كەزىندە ونىڭ تۇلعالىق قاسيەتتەرى مەن باسقارۋشىلىق قابىلەتىن ەسكەرە وتىرىپ, كەڭەس وداعىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى نەمەسە وداقتىق ۇكىمەتتىڭ باسشىسى, تىپتەن م.س.گورباچەۆتىڭ ورنىنا كسرو پرەزيدەنتى دە بولۋعا مۇمكىندىگىنىڭ بولعاندىعى دا كەزدەيسوق ەمەس ەدى. بۇل شەتەلدىك ساراپشىلاردىڭ پىكىرى. ماسكەۋلىك بەلگىلى جازۋشى س.پلەحانوۆتىڭ ويىنشا, ن.ءا.نازارباەۆقا وزگەرىستەر داۋىرىندە كوشباسشىلىق سىناعىنان ءوتىپ, ءوزىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن دالەلدەۋگە تۋرا كەلدى. پرەزيدەنت كەڭەستىك جۇيە كۇنىنىڭ وتكەندىگىن ايقىن ءتۇسىندى جانە جاڭا مەملەكەت قۇرۋدى ءوز موينىنا الدى. نازارباەۆ توتەنشە جاعداي جاريالاماي-اق, كۇش كورسەتپەي ىشكى بۇلدىرگىش كۇشتەردى جەڭىپ شىعىپ, ەلىن امان الىپ قالدى. سوندىقتان دا ول الەمدىك دەڭگەيدەگى ساياساتكەرلەردىڭ اراسىنان لايىقتى ورنىن الدى.
حالىقارالىق ساراپشىلار ن.نازارباەۆ ءۇشىن پرەزيدەنت بولىپ سايلانۋى رەسپۋبليكاداعى ىقپالىن كەڭەيتۋمەن قاتار, وعان كوپتەگەن قوسىمشا ماشاقاتتى دا قوسىپ بەرگەندىگىن اتاپ كورسەتەدى. جاڭا ينستيتۋتپەن جۇمىس ىستەۋدىڭ تاجىريبەسىن جيناقتاۋ كەرەك بولدى. العاشقى كەزدەرى پرەزيدەنتتىڭ اپپاراتى بىرنەشە ادامنان-اق تۇراتىندىعىنا قاراماستان, ازعانتاي كوماندامەن كەيىننەن تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتتىلىگىنىڭ تىرەگىنە اينالعان پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتىڭ قۇرىلىمدىق نەگىزىن قالادى.
قازاق كسر-ءنىڭ پرەزيدەنتى سايلانعانىمەن تولىققاندى «پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتى» ورنىعا سالمادى. ويتكەنى ول ارنايى زاڭمەن بەكىتىلگەن شىن مانىندەگى ءتيىستى مارتەبەسى مەن وكىلەتتىلىگى بار پرەزيدەنت بولىپ سانالمادى. العاشقى بولىپ سايلانعان پرەزيدەنت قازاق كسر پرەزيدەنتى ەمەس, تەك جوعارعى كەڭەس بەكىتكەن قازاق كسر پرەزيدەنتى قىزمەتىنە سايلانعان تۇلعا بولىپ ەسەپتەلگەندىگى سىرت كوزدەن تىس قالمادى. دەمەك, ن.ءا.نازارباەۆ 1990 جىلى پرەزيدەنت بولىپ سايلانسا دا, ول تەك وكىلدىكتىك اتقارىمعا يە بولدى. شەتەلدىك ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋلارىنا قاراعاندا, ونىڭ قولىندا شىن مانىندەگى باسقارۋ تەتىكتەرى بولمادى.
جوعارىداعى كىلتيپاندارعا قاراماستان ەلباسىنىڭ مودەرنيزاتسيالاۋ جوباسى قوعامنىڭ تابيعاتى مەن حالىقتىڭ جانىن وزگەرتتى. ەلباسى حالىقارالىق تاجىريبەنى جان-جاقتى زەردەلەي كەلە جانە مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, قوعامدىق-ساياسي ماڭىزى بار ماسەلەرىن از ۋاقىتتا شەشۋ كەرەكتىگىن ەسكەرە وتىرىپ, العاشقى كەزەڭدە مىقتى پرەزيدەنتتىك بيلىكتى قاجەت ەتەتىن پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتىڭ امەريكالىق مودەلىنە توقتالدى. سونىمەن بىرگە ن.ءا.نازارباەۆ قوعام دامۋىنىڭ بارىسىن تەرەڭ سەزىنە وتىرىپ, مەملەكەتتىلىكتىڭ نىعايۋى مەن دەموكراتيالىق قايتا قۇرۋلاردىڭ تەرەڭدەۋىنە بايلانىستى پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتىنىڭ قازاقستاندىق جاعدايعا ساي كەلەتىن, قوعامنىڭ ەكونوميكالىق ومىرىنە مەملەكەتتىڭ بەلسەنە قاتىسۋىنا باسىمدىق بەرەتىن فرانتسۋز ۇلگىسىنە بەيىمدەدى. ءسويتىپ 1995 جىلعى كونستيتۋتسيا زاڭدى تۇردە پرەزيدەنتتىك بيلىكتى بەكىتتى. قازاقستاندىق پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانى قوعامدا بىرىڭعاي مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ءبولىنۋى مەن جۇمىس ىستەۋىنىڭ ەرەكشە جۇيەسى لوگيكالىق تۇرعىدا اياقتالعان تۇرگە يە بولدى. دەگەنمەن ەلباسى الدىندا ەكى جول, ەكى تاڭداۋدىڭ بولعانىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋلەر بىلە بەرمەس. ءبىرىنشىسى – بىرتە-بىرتە قيمىلداپ, بىراق رەفورمانىڭ قارقىنىن باسەڭدەتۋ. نەمەسە, ەكىنشى جولعا ءتۇسىپ, باتىل, ازاماتتاردىڭ ەسىن تاندىراتىن اياۋسىز الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەفورما جۇرگىزۋ, بىراق الەۋمەتتىك قارسىلىققا تاپ بولۋ. ەلباسى وسى ەكىنشى جولدى تاڭدادى. بۇل سول كەزدىڭ اششى شىندىعى ەدى. سونىمەن قاتار ءۇشىنشى جول دا بار بولعان – ەشتەڭەنى وزگەرپەي-اق سول كۇيىندە قالدىرىپ, ءوز بيلىگىن نىعايتۋدىڭ قامىن عانا ويلاپ وتىرا بەرۋ.
ەلباسى تاڭداعان جول دەموكراتيالىق مەملەكەت قالىپتاستىرۋدىڭ قاجەتتىلىگى پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكا قۇرۋدىڭ دۇرىستىعى مەن تيىمدىلىگىنە نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتتى. قۇقىقتىق مەملەكەتكە بەت العان تۇستا قالىپتاستىرۋ جاعدايىندا بيلىكتىڭ ءۇش تارماعى كۇشتى جانە ءوز قىزمەتتەرىن جۇزەگە اسىرا الاتىنداي جاعدايدا بولۋى قاجەت ەدى. الايدا زاڭ شىعارۋشى جانە اتقارۋشى بيلىكتى بايلانىستىرۋشى بۋىن تەك پرەزيدەنت قانا بولا الاتىندىعى كۇمان كەلتىرۋگە بولمايتىن زاڭدىلىق رەتىندە مويىندالدى. ياعني, پرەزيدەنتسىز پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكانىڭ دا بولمايتىندىعى تۇسىنىكتى بولدى. سونىمەن بىرگە قازاقستاندا كۇشتى پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتىڭ قالىپتاسۋى ەڭ الدىمەن ن.ءا.نازارباەۆتىڭ تۇلعاسىمەن بايلانىستى ەكەندىگى دە شىندىق. ياعني, ءبىزدىڭ ەلدىڭ جاعدايىندا مەملەكەت باسشىسىن, پرەزيدەنتتى پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتان ءبولىپ قاراۋ مۇمكىن ەمەستىگى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. الايدا پرەزيدەنتكە بەرىلگەن كوپتەگەن بيلىك وكىلەتتىكتەرىن بيلىكتىڭ تەك پرەزيدەنتتىڭ قولىندا جيناقتالعانى دەپ قاراعان دۇرىس بولماس, ويتكەنى ماڭىزدى قۇقىقتار باسقا بيلىك تارماقتارىنا دا بەرىلگەندىگىن ەسكەرگەن ءجون. ونىڭ دالەلى – ەلباسى باستاماسىمەن 2004-2008, 2011 جىلدارى ەلدە جۇرگىزىلىپ, 2017 جىلدان ەرەكشە قارقىنعا يە بولعان ساياسي مودەرنيزاتسيالاۋ ءۇردىسى.
تاۋەلسىز قازاقستاندا ۇلتارالىق تاتۋلىق مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باستى قاعيداتىنا, ەلباسىنىڭ ومىرلىك ۇستانىمىنا اينالدى. ونىڭ وزەگى مەملەكەت قۇراۋشى رەتىندە قازاق حالقىنىڭ توپتاستىرۋشى ءرولى جاعدايىنداعى «بىرلىك – الۋانتۇرلىلىكتە» فورمۋلاسىنا نەگىزدەلدى. وسى جىلدار ىشىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق قۇرىلىمى نىعايىپ, قوعامدى ۇيىستىرۋشى الەۋەتى تولىستى. ول حالىق ديپلوماتياسىنىڭ ماڭىزدى كۇرەتامىرىنا اينالدى.
ەلباسىنىڭ بەلسەندى سىرتقى ساياسي قىزمەتىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتتى, سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى جابىلدى, قازاقستان ءوز جەرىن يادرولىق قارۋدان بوس دەپ جاريالادى, يادرولىق دەرجاۆالاردان كەپىلدىك الدى. يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتۋ – قازاق حالقىن اجال قۇشاعىنان قۇتقارىپ, بەيبىتسۇيگىش ەل رەتىندە حالىقارالىق قوعامداستىقتا بەدەلىن كوتەردى. پوليگوندى جابۋ ارقىلى پرەزيدەنت, ەڭ الدىمەن, حالىقتىڭ باسقا جۇرتتاردان كەم ەمەس جاعدايدا ءومىر سۇرە الاتىنىنا كوز جەتكىزدى. كوپتىڭ رۋحىن كوتەردى. ءبىر جاعىنان, كەڭەس وداعى كەزىندە تەك شيكىزات كوزى رەتىندە عانا قاراستىرىلىپ كەلگەن قازاقستان تۋرالى ۇعىمدى وزگەرتتى. وسىدان كەيىن ن.ءا.نازارباەۆ ءوزىن حالىقتىق پرەزيدەنت رەتىندە عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە «سەمسەردەن سوقا سوققان ساياساتكەر» اتانىپ, بۇكىل الەم قول سوققان دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيدەگى باسشى رەتىندە دە كورسەتە ءبىلدى. ال قازاقستان بولسا يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جانە يادرولىق سىناقتارعا تىيىم سالۋ تۋرالى شارتقا قوسىلىپ, انتيادرولىق قوزعالىستىڭ تانىمال كوشباسشىلارىنىڭ بىرىنە اينالدى.
پرەزيدەنتتىك ينستيتۋت قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىن جۇرگىزۋدىڭ باستى قۇرالىنا اينالدى. العاشىندا, سىرتقى ساياسات باعىتىندا كادرلار تاپشى بولعان كەزدە بۇل جۇمىس پرەزيدەنتتىڭ موينىنا جۇكتەلدى. كوپۆەكتورلى, كوپ باعىتتى دايەكتى دە بولجامدى ساياساتتىڭ نەگىزىن سالۋدا حالىقارالىق دەڭگەيدەگى باستى تۇلعا ەلباسى بولدى. پرەزيدەنتتىڭ بەدەلى قازاقستاننىڭ بەدەلىنە جۇمىس ىستەدى.
رەسەيلىك جازۋشى س.پلەحانوۆتىڭ پىكىرىنشە, الماتىدا تمد قۇرىلماسا, بۇرىنعى وداق كولەمىندە نە بولارىن بولجاۋ قيىنعا سوقپاس ەدى. ۇلكەن دجوردج بۋشتىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك بويىنشا كەڭەسشىسى برەنت سكوۋكروفتتىڭ ايتقانىنداي, الىپ كەڭەس وداعىنىڭ كۇيرەۋ قۋاتىنىڭ جاپپاي ازامات سوعىسىنا جەتكىزبەۋدەگى ن.نازارباەۆتىڭ ءرولىن تاريح ءالى ءوز دارەجەسىندە باعالايتىن بولادى.
پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ەۋرازيالىق دوكتريناسى – كونتسەپتۋالدىق تۇرعىدان تۇتاس اياقتالعان, تەرەڭ جاڭاشىل, مىقتى مادەني-تاريحي جانە تاريحي-فيلوسوفيالىق ىرگەتاسقا نەگىزدەلگەن باتىل قادام رەتىندە قاراستىرىلادى. ءبىزدىڭ ءوز تاريحىمىز جانە بولاشاعىمىز بار. سوندىقتان ءبىزدىڭ دامۋ مودەلىمىز ەشكىمدىكىنە ۇقسامايتىن بولادى. ا.دۋگين ەۋرازيالىق اقىل-وي تاريحىندا ءبىرىنشى رەت ۇلكەن اۋقىمداعى ساياساتشى, تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ پرەزيدەنتى ەۋرازيا دوكتريناسىن ناقتى جۇزەگە اسىرۋعا شاقىرىپ, ەۋرازياشىلدار يدەياسىنىڭ تاريحىندا بەتبۇرىس جاسادى. نازارباەۆ ۋاقىتتان وزىپ كەتتى, ول تاريح رۋحىن, وركەنيەت دامۋى پروتسەسىنىڭ ىرعاعىن قۋىپ جەتىپ, قاتار تۇردى دەيدى.
د.ايتكەن ن.ءا.نازارباەۆتىڭ مۇنايلى مەملەكەتتەردىڭ كوبىنىڭ پرولەماسى – ودان تۇسكەن اقشاعا عانا سەنىپ وتىرۋدىڭ ەلدىڭ بولاشاعىنا قيانات جاساۋ ەكەندىگىن سوناۋ 90-جىلدارى ەسكەرتىپ, ازاماتتاردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى, ەكونوميكانى مۇنايدان تۇسكەن اقشاعا تۇنشىقتىرۋعا بولمايدى دەگەن ورىندى الاڭداۋشىلىعىنا نازار اۋداردى. ول 1998 جىلى پرەزيدەنت قازاقستاندا ەشبىر مۇناي جوق دەپ ءومىر ءسۇرىپ, جۇمىس ىستەۋگە شاقىرعاندىعىن ەسكە سالادى. ۇلىبريتانيالىق ساراپشى قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى شەكارا ماسەلەسىن رەتتەۋ كەزىندەگى ەكى كورشى ەل باسشىلارىنىڭ اراسىنداعى اڭگىمە ارقىلى ەڭ جوعارى دەڭگەيدەگى ديپلوماتيانىڭ «قۇدىرەتىن» كورسەتەتىن تسزيان تسزەميننىڭ ن.نازارباەۆقا شەكارا ماسەلەسىن ءبىز باسشىلىقتا تۇرعان كەزدە شەشىپ الۋ كەرەك, كەيىن بيلىككە جاڭا بۋىن باسشىلار كەلگەندە ولاردىڭ كەلىسىمگە قول جەتكىزەرىنە مەنىڭ كۇمانىم بار دەگەن ءسوزىن مىسالعا كەلتىرۋى دە كوپتى اڭعارتادى.
تاعى ءبىر ايتا كەتەر جايت, كەزىندە ەقىۇ-نىڭ استانا سامميتىندە قابىلدانعان استانا دەكلاراتسياسى مەن «استانا رۋحى» ۇعىمى سەنىم, كەلىسىم, تولەرانتتىلىق پەن الۋانتۇرلىلىكتىڭ بىرلىگى قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن الەمدىك قۇرىلىسقا بارشانىڭ بىرلەسە ۇمتىلىسىنىڭ رامىزىنە اينالىپ, حالىقارالىق ساياسي لەكسيكونعا سەنىمدى تۇردە ەندى. ەلدىڭ سىرتقى ساياساتى ونىڭ ىشكى ساياساتىنىڭ جالعاسى دەپ ەسەپتەسەك, وندا 2017 جىلدىڭ باسىنان باستاپ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى بولۋ, ال 2018 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا وعان توراعالىق ەتۋ, دۇنيەجۇزىلىك ەكسپو كورمەسىن وتكىزۋدىڭ ءوزى ەلىمىزدىڭ الەمدەگى ورنىن كورسەتەدى.
قورىتا ايتقاندا, شەتەلدىك ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋلارىنشا, قازاقستاننىڭ جەتىستىكتەرى وزدىگىنەن پايدا بولا سالعان جوق. ن.نازارباەۆ بولماسا, ولار دا بولماس ەدى. قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگى, قازاقستاندىق بىرەگەيلىك پەن قوعامدىق تۇراقتىلىق, ونىڭ الەمدىك انتيادرولىق ساياساتتاعى كوشباسشىلىعىنا قول جەتكىزىپ, داعدارىستاردى ەڭسەرىپ, شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى تارتىپ, ۇلتتىق قوردى قۇرعان دا پرەزيدەنت. قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلىن بۇرىن بولماعان دەڭگەيگە كوتەرۋ, مەملەكەت قۇرۋمەن تەڭ كەلەتىن استانانى سالۋ دا ەلباسىنىڭ ەڭبەگى. حالىقارالىق ساراپشىلار اتاپ كورسەتكەندەي, قازاق ەلىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ – تاۋەلسىز قازاقستاندا پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتىڭ تاريحي قاجەتتىلىگىن دالەلدەپ, جاڭا جۇيەنىڭ زاڭدىق نەگىزىن قالاعان, ونى «سىناقتان وتكىزىپ, وندىرىسكە ەنگىزگەن» جانە ونىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسىن قالىپتاستىرىپ, حالىق يگىلىگىنە, قازاقستاننىڭ بولاشاعىنا جۇمىس ىستەۋىنە باعدار بەرىپ وتىرعان بىردەن-ءبىر تاريحي تۇلعا.
جاپسارباي قۋانىشەۆ,
ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى
عىلىم كوميتەتىنىڭ مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى
