قورىتىندى قۇجاتتا جيىرمالىققا كىرەتىن مەملەكەتتەر حالىقارالىق ساۋدا جۇيەسى جەتىلدىرىلىپ, دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا رەفورما جاسالۋى قاجەت ەكەنىنە كەلىسكەن. سامميتكە قاتىسۋشىلاردىڭ پىكىرىنشە, قازىرگى جۇيە وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى تولىق اتقارىپ وتىرعان جوق. سوندىقتان وعان وزگەرىس ەنگىزۋ قاجەت. ال رەفورما قاي باعىتتا جاسالاتىنى 2019 جىلى جاپونيادا وتەتىن جيىندا تالقىلانباق.
سونىمەن قاتار ورتاق مالىمدەمەدە كليمات وزگەرۋىنە قاتىستى ماسەلە قوزعالعان. اقش-تان باسقا G20 مەملەكەتتەرى ءبىراۋىزدان جاسىل ەنەرگيا كوزىن دامىتۋعا ىنتالى ەكەنىن ءبىلدىردى. ال اق ءۇي تاراپى پاريج كەلىسىمىنەن شىعۋعا نيەت بارىن تاعى ءبىر مارتە قايتالاپ وتكەن. ەستەرىڭىزدە بولسا, بۇعان دەيىن اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ كليماتتىڭ وزگەرۋىنە كەلىسپەيتىنىن ايتىپ, پاريج كەلىسىمىنەن باس تارتاتىنىن مالىمدەگەن بولاتىن.
قورىتىندى قۇجاتتا الداعى ءۇش جىل كولەمىندە جەمقورلىقپەن كۇرەسۋدىڭ جوسپارى قابىلداندى. بۇدان بولەك, جيىندا تەرروريستىك ۇيىمداردىڭ ينتەرنەتتى وزدەرىنىڭ جىمىسقى ماقساتىنا پايدالانىپ وتىرعانى ايتىلىپ, ونىمەن كۇرەسۋدىڭ ماڭىزى ءسوز بولدى. مالىمدەمەدە تاراپتار الەمنىڭ كەدەي مەملەكەتتەرىنەن حالىقتىڭ جاپپاي كوشۋ ماسەلەسىنە دە توقتالعان.
ءسامميتتىڭ ورتاق مالىمدەمەسىندە قابىلدانعان ماڭىزدى ماسەلەلەردەن بولەك, جيىن بارىسىندا بىرقاتار ەكىجاقتى كەلىسىمدەر جاسالدى. سولاردىڭ ىشىندەگى اتاپ وتەرلىگى – قىتاي مەن اقش اراسىنداعى «ساۋدا سوعىسىن» ۋاقىتشا توقتاتۋ جونىندەگى شەشىم. اق ءۇي ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ مالىمەتىنە ساي, د.ترامپ 2019 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ قىتايدان ساتىپ الىناتىن تاۋارلارعا سالىناتىن سالىق كولەمىن 10 پايىزدان 25 پايىزعا كوتەرمەۋگە كەلىسكەن. ياعني, كەلىسىلگەن ءۇش اي مەرزىمدىك ۋاقىتتا امەريكالىقتار قۇنى 200 ميلليارد دوللار كولەمىندەگى «اسپان استى ەلىنىڭ» تاۋارىن ساتىپ الماق. ءوز كەزەگىندە سي تسزينپين ساۋدا تەپە-تەڭدىگىن ساقتاۋ ءۇشىن قوماقتى قارجى تولەپ, اقش-تان اۋىلشارۋاشىلىعى, ونەركاسىپ ونىمدەرى سەكىلدى قاجەتتى زاتتارىن الۋدى كوزدەپ وتىر.
ايتسە دە, ەكى الپاۋىت مەملەكەت اراسىنداعى «ساۋدا سوعىسى» تولىققاندى اياقتالدى دەۋگە ءالى ەرتە. الدا-جالدا 2019 جىلعى 1 ساۋىرگە دەيىن جاڭا كەلىسىم جاسالماسا, اقش تاراپى تاۋار سالىعىن قايتا كوتەرۋى ىقتيمال. بەيجىڭ بيلىگى كەلىسسوزدەردەن كەيىن تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنى تارقاپ كەلە جاتقانىن مالىمدەدى.
ايتا كەتۋ كەرەك, بۇل – «ساۋدا سوعىسى» باستالعالى بەرگى د.ترامپ پەن سي ءتسزينپيننىڭ العاش كەزدەسۋى. ەستەرىڭىزدە بولسا, بيىلعى شىلدەدە اق ءۇي «اسپان استىنان كەلەتىن» قۇنى 250 ميلليارد دوللارلىق تاۋارعا جاڭا تاريفپەن سالىق سالعان ەدى. قىتاي تاراپى امەريكادان اكەلىنەتىن جالپى قۇنى 110 ميلليارد دوللارلىق زاتتىڭ سالىعىن قىمباتتاتىپ جىبەردى.
بۋەنوس-ايرەستەگى كەلىسىم اتالعان ماسەلەنى وڭتايلى شەشۋگە ۇلەس قوسپاق. BBC-ءدىڭ بەيجىڭدەگى ءتىلشىسى ستەفان ماكدونەللدىڭ پايىمداۋىنشا, وسى 90 كۇن ىشىندە اقش پەن قىتاي «ساۋدا سوعىسىن» ءبىرجولا اياقتايتىن ورتاق مامىلەگە قول جەتكىزۋى قاجەت. قازىرگى كەلىسىم تۇيتكىلدىڭ تولىققاندى اياقتالعانىن بىلدىرمەيدى. ايتسە دە, ماسەلەنى ودان ءارى ۋشىقتىرۋدىڭ الدىن الادى دەپ ەسەپتەيدى جۋرناليست.
تەحنولوگيا ساۋداسىمەن اينالىساتىن ITI كومپانياسى اتالعان كەلىسىمدى الەمنىڭ الىپ ەكى ەكونوميكاسىنىڭ اراسىنداعى داۋدى شەشۋگە ارنالعان ماڭىزدى قادام دەپ ەسەپتەيدى. Capital Economists اناليتيكالىق كومپانياسىنىڭ ساراپشىسى پول اشۆورتتىڭ پىكىرىنشە, د.ترامپ ءوز ابىرويى ساراپقا تۇسەتىندىگىن بىلگەندىكتەن, قىتايمەن اراداعى ماسەلەنى وڭتايلى شەشۋگە تالپىنادى.
Politico.eu سايتىنىڭ ءتىلشىسى داف پالمەر G20 ءسامميتىنىڭ قورىتىندىسى ءبىر نارسەنى انىق كورسەتكەنىن ايتادى. ەندىگى جەردە كەز كەلگەن پىكىرتالاس بۇكىل الەم جانە اقش بولىپ وربىمەك.
ءجۋرناليستىڭ بۇلاي وي تۇيۋىنە سەبەپ بار. د.تامپ بيلىككە كەلگەلى بەرى الەم كوشباسشىلارى اقش پرەزيدەنتىنىڭ العان بەتىنەن قايتپايتىن مىنەزىنە كوندىكتى. ولار اق ءۇي باسشىسىنىڭ پىكىرىن لوگيكالىق دالەلدەرمەن, ماقتاۋمەن وزگەرتە المايتىنىن جاقسى ءتۇسىنىپ وتىر. سوندىقتان امەريكانىڭ ىڭعايىنا جىعىلىپ, قاجەت جاعدايدا ونىڭ پىكىرىن نازارعا الماي, ورتاق كەلىسىمگە كەلۋدى كوزدەيدى. ياعني, اقش-تىڭ ۇستانىمىن وزگەرتۋگە كۇش سالماي, كوپجاقتى قارىم-قاتىناستى ساقتاپ قالۋعا تىرىسادى.
ءبىر جاعىنان اق ءۇي اكىمشىلىگى دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىن رەفورمالاۋ تۋرالى كەلىسىمدى قاتتى قولداعانى انىق. ويتكەنى جۇيەسى بەكىگەن ۇيىم كەز كەلگەن الەمدىك تۇلعانىڭ ەرەجەگە ساي ارەكەت ەتۋىنە ماجبۇرلەيدى.
«ۇلكەن جيىرمالىقتىڭ» سامميتىنە قاتىسقان مەملەكەت باسشىلارى ءباسپاسوز مالىمدەمەسىندە جيىننىڭ جوعارى دەڭگەيدە وتكەنىنە توقتالىپ, تۇيتكىلدەرگە قاراماستان ورتاق شەشىمگە قول جەتكەنىن ايتىپ ءوتتى.
گەرمانيا كانتسلەرى انگەلا مەركەل كوپجاقتى كەلىسسوزدەرگە قاۋىپ ءتونىپ تۇرعانىن اتاپ ءوتىپ, الايدا ءسامميتتىڭ جۇمىسى ءساتتى اياقتالعانىن مالىمدەدى. ال ارگەنتينا پرەزيدەنتى ماۋريسيو ماكري G20 كەلىسسوزدەر مەن ىنتىماقتىڭ تاپتىرماس الاڭىنا اينالعانىن جەتكىزدى. فرانتسيا باسشىسى ەممانۋەل ماكرون سامميت اياسىندا كەز كەلگەن ماسەلەنىڭ وڭ شەشىمىن تاباتىنىن اتاپ ءوتتى.
اباي اسانكەلدى ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
