جىلى ءجۇزدى جۇزدەسۋلەر

وتكەن جىلدىڭ اياعىندا ماسكەۋ جانە بۇكىل رەسەي پاتريارحى كيريلل, كاۆكاز مۇسىلمان­دارىنىڭ باس ءمۇفتيى اللا شۇكىر پاشا-زادە مەن بۇكىل ارميان كاتوليكوسى ءىى گارەگيننەن شاقىرۋ كەلدى. وندا ولار ەرەۆاندا وتەتىن تمد ەلدەرى دىندەرارالىق كەڭەسى تورالقاسىنىڭ كونفەرەنتسياسىنا شاقىرىپتى. سونىمەن, ماسكەۋ­گە ۇشتىق. دومودەدوۆو اۋەجايىنان ءبىزدى رە­سەيدەگى قازاقستان ەلشىلىگىنىڭ كەڭەسشىسى سە­­رىكقالي بايمەنشە مەن ماسكەۋ قازاقتارىنىڭ يما­مى اتانعان مارات ارشاباەۆ پەن كاسىپكەر ءجا­نىبەك ءىنىمىز قارسى الدى. اماندىق-ساۋ­لىق­تان سوڭ كولىك­­­تەرگە بولىنە وتىرىپ, ۇلكەن شا­ھارعا بەت الدىق. ءتۇن. قىس تولىق تۇسە قويماسا دا سالقىنداۋ. قىس دەگەننەن شىعادى, مەن ءماس­كەۋدە وقىپ جۇرگەن 1970-1975 جىلدارى مۇندا قىركۇيەك اياعىندا-اق قار جاۋىپ, قاراشادا قاھارلى قىس بىلگەنىن ىستەپ جاتاتىن. قازىر اۋا رايى وزگەرگەن. قاردىڭ ءوزى جۋىردا عانا ءتۇسىپ­تى. ونىڭ وزىندە دە ول ەرىپ جاتقان كورىنەدى.

وتكەن جىلدىڭ اياعىندا ماسكەۋ جانە بۇكىل رەسەي پاتريارحى كيريلل, كاۆكاز مۇسىلمان­دارىنىڭ باس ءمۇفتيى اللا شۇكىر پاشا-زادە مەن بۇكىل ارميان كاتوليكوسى ءىى گارەگيننەن شاقىرۋ كەلدى. وندا ولار ەرەۆاندا وتەتىن تمد ەلدەرى دىندەرارالىق كەڭەسى تورالقاسىنىڭ كونفەرەنتسياسىنا شاقىرىپتى. سونىمەن, ماسكەۋ­گە ۇشتىق. دومودەدوۆو اۋەجايىنان ءبىزدى رە­سەيدەگى قازاقستان ەلشىلىگىنىڭ كەڭەسشىسى سە­­رىكقالي بايمەنشە مەن ماسكەۋ قازاقتارىنىڭ يما­مى اتانعان مارات ارشاباەۆ پەن كاسىپكەر ءجا­نىبەك ءىنىمىز قارسى الدى. اماندىق-ساۋ­لىق­تان سوڭ كولىك­­­تەرگە بولىنە وتىرىپ, ۇلكەن شا­ھارعا بەت الدىق. ءتۇن. قىس تولىق تۇسە قويماسا دا سالقىنداۋ. قىس دەگەننەن شىعادى, مەن ءماس­كەۋدە وقىپ جۇرگەن 1970-1975 جىلدارى مۇندا قىركۇيەك اياعىندا-اق قار جاۋىپ, قاراشادا قاھارلى قىس بىلگەنىن ىستەپ جاتاتىن. قازىر اۋا رايى وزگەرگەن. قاردىڭ ءوزى جۋىردا عانا ءتۇسىپ­تى. ونىڭ وزىندە دە ول ەرىپ جاتقان كورىنەدى.

ەرتەسىنە دومودەدوۆو اۋەجايىنان ارمە­نياعا «بوينگ-737-گە» وتىرىپ ۇشىپ شىقتىق. ۇشاق تولى ارمياندار. وزگە ۇلتتان كومەكشىم نۇرجان ماحانوۆ ەكەۋمىز عانا. ايتپاقشى, وسى ساپارعا الماتىدان قازاقستانداعى پراۆوسلاۆ شىركەۋىنىڭ ءميتروپوليتى الەكساندر دا بىرگە شىققان ەكەن. 2 ساعات 15 مينۋتتان سوڭ كۇن باتا ەرەۆاننىڭ زۆارتنوتس اۋەجايىنا قوندىق. جولباسشىلىققا ماركۋس دەگەن پوپ ءبو­لىنىپتى. قۇراق ۇشىپ ءجۇر. استانادا ءاربىر 3 جىل سايىن وتكىزىلەتىن الەمدىك ءداستۇرلى دىندەر جەتەك­شىلەرى حاتشىلىعىنىڭ مۇشەسى جانە قازاق­ستاننىڭ ارمەنياداعى ەلشىلىگىمەن دە جاقسى قارىم-قاتىناستا ەكەنىن ايتادى.
ماركۋس ءبىزدى ەل استاناسىنىڭ ساۋلەتىمەن تانىس­تىرىپ: «مىناۋ وڭ جاقتاعى ۇزىننان ۇزاق سوزىلعان ەرەۆان كولى. اتاقتى ارارات تاۋى كۇننىڭ اشىعىندا كورىنەدى», – دەدى. ايتسە دە ارارات ارمەنيا ەمەس تۇركيا جاعىندا. شەكارا ەرەۆاننان 15 شاقىرىم جەردەي قاشىق­تىقتا. ەكى مەملەكەت اراسىندا قاتىناس جوق.
تاڭەرتەڭ ەرەۆاننىڭ ۇلكەن مادەنيەت سارايىنا بەت الدىق. قاپتاعان پوپتار مەن يمامدار بولىپ كا­رەن دەميرچيان اتىنداعى مادەنيەت كەشەنىنىڭ ءۇل­كەن ورتالىق زالىنا جايعاستىق. كونفەرەنتسياعا قا­زاق­ستاننان مەن, تاجىكستان, ازەربايجاننىڭ مۇ­سى­ل­مان ءدىنباسىلارى جانە رەسەيدىڭ ەۋروپا بولىگى مۇ­سىل­ماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى راۆيل عاينۋتدين, تاتارستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقار­ما­سىنىڭ توراعاسى يلدۋس فايزيەۆ, باشقۇر­ت­ستان­دا­عى رەسەيدىڭ ورتالىق بولىگى مۇسىلماندارى ءدىني باس­قارماسىنىڭ توراعاسى تالعات تادجۋددين, حريستيان دىنىنەن رەسەيدىڭ كيريلل باستاعان ءدىنبا­سى­لارى, اس­تانا جانە قازاقستان ميترو­پو­ليتى الەكساندر, ار­مە­نيانىڭ كاتوليكوسى ءىى گارەگين, ەۆرەيلەردەن ۋكراي­نانىڭ باس ءراۆۆينى ياكوۆ بلايح, رەسەي ەۆرەيلەرىنىڭ باس ءراۆۆينى زينوۆي كوگان, رەسەي بۋدديستەرىنەن حامبو لاما دامبا ايۋشەەۆتىڭ وكىلدەرى ديد حامبو لاما داگبا وچاروۆ پەن سانجەي لاما قاتىستى.
كونفەرەنتسيا باستالدى. وعان ارمەنيا پرە­­زي­دەنتى سەرج ازاتوۆيچ سارگسيان قاتىستى. جيىندى كيريلل اشقان سوڭ ءسوزدى وسى ەل پرەزيدەنتىنە بەردى. ول ءدىن قايراتكەرلەرىن قۇتتىقتاي كەلە, تاۋلى قاراباق ماسەلەسىنە دە توقتاماي كەتكەن جوق. كاتوليكوس ءىى گارەگين دە ەكى ەلدىڭ جاراسىنا اينالعان ماسەلەنى قامتي ءوتتى. ازەربايجان باس ءمۇفتيى اللا شۇكىر بۇل ءبىر قيىن ماسەلە دەپ جانامالاي ءسوز ەتتى.
رەسەي پرەزيدەنتى د.ا.مەدۆەدەۆتىڭ قۇتتىق­تاۋ­ىن ارمەنياداعى رەسەيدىڭ توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ۆ.ە.كوۆالەنكو وقىدى. ودان سوڭ پلەنارلىق ءماجىلىس باستالدى. اۋەلگى ءسوز ماعان ءتيدى, ياعني يسلام ءدىنى باسشىلارى اراسىنان ءبىرىنشى ءسوز بەرىلدى. بىراق, مۇندا كەلەر الدىندا, بىرنەشە كىسى عانا سويلەيدى, سىزدەر تەك كونفەرەنتسياعا قاتىساسىزدار دەلىنگەن-ءدى. ەرەۆانعا كەلگەن سوڭ 2 مينۋتتاي ءسوي­لەسەڭىز دۇرىس بولار ەدى دەگەن ءوتىنىش جاسالدى. سودان سوڭ تاڭ نامازىنان كەيىن وتىرىپ ءماتىن دايىن­داعانمىن. سونى اسىقپاي وقىپ بەردىم. بايقايمىن, ءسوزىم ەلگە ۇناعان سياقتى.
ونى ءماجىلىستى جۇرگىزىپ وتىرعان كيريلل­دىڭ: «گرەح نە جيزنەسپوسوبەن, نە وبيازاتەلنو دليا ناكازانيا چەلوۆەچەستۆا س نەبا نيزۆوديت وگون, تاك كاك چەلوۆەك سام رازرۋشاەت سەبيا», دەپ مەنى قۇپتاعان سوزىنەن اڭعاردىم.
بۇدان كەيىن راۆيل عاينۋتدين جانە تاعى دا بارلىعى 12-13 كىسى ءسوز سويلەدى. جيىن سوڭىندا دەلەگاتتار قارار قابىلدادى.
– سىزدەردىڭ ەلدىڭ ورتالىعىندا ءۇش رەت الەمدىك جانە ءداستۇرلى ءدىن جەتەكشىلەرىنىڭ قۇ­رىل­تايى ءوتتى. استانا پرەزيدەنتتەرىڭىز ن.ءا. نا­زار­باەۆتىڭ ارقا­سىن­دا تىنىشتىق, ىنتىماق پەن بىرلىك, دىندەر­ارا­لىق تۇسىنىستىك پەن دوستىق قالاسى اتاندى. سونداي-اق ىنتىماعى جاراسقان ەل مەن ونىڭ ورتالىعىن ءبىر كورۋ – بىزگە ارمان», – دەدى جينالىستان سوڭ ءدىن وكىلدەرى.
كومەكشىم نۇرجان ماحانوۆ ارمەنياداعى قا­زاق­ستان ەلشىلىگىنە تەلەفون سوعىپ, باس ءمۇفتيدىڭ وس­ىندا ىسساپارمەن كەلگەنىن ايتىپتى. ەلشى ايىمدوس بوزجىگىتوۆ: «نەگە ساپار الدىندا تەلەفون سوق­پا­دى­ڭىزدار, كۇتىپ الاتىن ەدىك قوي», – دەپ رەن­جىپ­تى. ايىمدوس باۋىرىمىزدى بۇرىننان بىلەتىنمىن. ول سىرت­قى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ الماتىداعى ءبو­لىم­شەسىن باس­قار­عان. سوڭعى كەزدەرى وسى ارمەنيادا ەلشى.
ءسويتىپ, كوپ ۇزاماي ونىمەن «Golden pala­سەتا» قو­ناق ۇيىندە كەزدەستىك. اماندىق-ساۋلىقتان سوڭ ول ەرە­ۆاننىڭ ءبىر مەيرامحاناسىنا بارىپ, تۇستەنەيىك دەدى.
ەل استاناسىندا 1 ميلليونداي حالىق تۇرادى دە­سەدى. باس داڭعىلمەن ءجۇرىپ كەلەمىز. بۇرىن ول لەنين كوشەسى دەپ اتالعان. قازىر بۇعان مىڭ جىلداي بۇرىن ارميان جازۋىن ويلاپ تاپقان مەسروپ ماشتوتس اتى بەرىلىپتى. ەرەۆاندا جاڭادان, ياعني تاۋەلسىزدىكتەن سوڭ سالىنعان ۇيلەر از سياقتى. بارلىعى كەڭەستىك ءداۋىر­دە­گى عيماراتتار. كوشەدەن دە الماتىداعىداي قىم­بات كولىكتەردى از كەزدەستىرەسىز. ءجيى-ءجيى «جيگۋلي» مەن «موسكۆيچ», «ۆولگا» ۇشىراسادى. اعاش, تالدار دا مۇندا ازداۋ كورىندى. ۇيلەر دە, جۇرتتىڭ كيىمدەرى دە جۇپىنى ما دەپ قال­دىم. بيۋدجەتتىڭ باسىم كوپ­شىلىگى قورعانىسقا جۇمسالاتىنى بەلگىلى. ويتكەنى ولار تاۋلى قاراباق ءۇشىن ازەربايجانمەن داۋلاسۋدا. ازەر­بايجاندا مۇناي كوپ. قۋاتتانىپ كەلەدى.
ەرەۆاننىڭ ورتالىق الاڭىنا كەلدىك. شى­عىس ساۋلەت ونەرىنىڭ ءىزى بايقالادى. جاياۋ ءبىر­نە­شە كوشە­لەر­دى ارالادىق. ەسكى ۇيلەر مەن حح عاسىر عيمارات­تارى ارالاس ۇشىراسادى. كەيبى­رى­نەن يران ساۋلەت ونەرى مەنمۇندالايتىن سياقتى. ونى جوققا شىعارۋ قيىن. يراندا, كوپتەگەن اراب ەلدەرىندە ءھام تۇركيا­دا, ەۋروپادا جانە اقش-تا دا ارمياندار تۇراتىنى بەلگىلى. بايقاعانىم, بۇل ەلگە شەتەلدەردەن, اسىرەسە, ەۋروپا مەن اقش-تا تۇراتىن ارميانداردان قارجى­لاي كومەك كەلەدى ەكەن. ونى ارمەنيانىڭ ءوزى دە جوققا شىعارمايدى.
ايىمدوس باۋىرىمىزبەن ەرتەڭگى ساپارىمىز تۋرالى دا اقىلداستىق. كونفەرەنتسيا ءبىت­كەن سوڭ كيەۆكە جاڭا مەشىتتىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا دا شا­قى­رىلعانبىز. ەگەر قايتادان الما­تىعا ۇشىپ, سول جاق­تان كيەۆكە بارساق, جول ۇزاق, ءارى شارشاتادى. سول سەبەپتى, كورشى گرۋ­زياعا بارىپ, تبيليسيگە زياراتتان سوڭ ۋكراينا استاناسىنا ۇشايىق دەپ شەش­تىك. ايىمدوس ەرسايىن ۇلى بىزگە كولىك بولەتىن بولدى.
كونفەرەنتسيا اياقتالعاننان كەيىن ەرەۆانمەن قوشتاسىپ, ءتبيليسيدى بەتكە الدىق. ەكى مەم­لەكەت اراسىن تاۋلى قىراتتار ءبولىپ جاتىر. قاشىقتىق شا­مامەن 280 شاقىرىم. ەرەۆاندا قار جوق بولعا­نى­مەن, شاھار شەتىنە شىعى­سى­مەن جول جونەكەي قىر­بىق قارلار ۇشىراسا باستادى. الدىمىز دا, ءسولتۇس­تىك تە, باتىسىمىز دا جوتالار مەن قىرقالار. سول­تۇس­تىكتى بەتكە الىپ كەلەمىز. اندا-ساندا قارسى­مىز­دان جەڭىل جانە جۇك كولىكتەرى ۇشىراسادى. قارا سۋىق ۇرىپ تۇر.
رازدان دەگەن ەلدى مەكەننەن وتتىك. «الدا وڭ جا­عى­مىزدا سەۆان كولى», – دەيدى گاگيك. سالدەن سوڭ وعان دا جەتتىك. سەۆان كولى باتىستان شى­عىسقا قاراي سوزىلىپ جاتىر. جاعاسى مەيرامحانالار. جول شە­تىن­دە بالىق الۋدى ۇسىنعان قىز-كەلىنشەكتەر كورىندى.
– انە بىرەۋلەر نەگە قۇلاشتارىن جايىپ, بىردەڭەنى كورسەتىپ تۇر, – دەيمىز گاگيكككە.
– ولار بالىق ساتۋشىلار. قۇلاشتارىن جايعانى سەۆاندا وسىنداي بالىقتار بار دەگەندى بىلدىرە­تىن­دەرى. ال شىن مانىندە كولدە ونداي بالىقتار جوق. بارى شاباقتار. بۇلاردىكى كۇن كورۋ امالى عوي.
كول دەمەكشى, ارمەنيادا كولدەر كوپ. بۇل ەل سۋعا باي. سەۆان دەگەن سەلو وزىمەن اتتاس كولدىڭ باتىس جاعىندا قالىپ بارادى. سول جەردە ءجۇر­گى­زۋشىمىز توقتاپ, ماشيناسىن گازعا تولتىرىپ الدى. ارمەنيا كولىكتەرىنىڭ جارتىسى گازبەن جۇرەدى. بۇل ءارى ارزان. ءليترى 1 دوللارعا جەتىپ قالعان بەنزين ارمەنيا تۇرعىندارى ءۇشىن وتە قىمبات سەكىلدى. كول جاعاسىنا ءبىراز كوتتەدجدەر سالىنىپتى. جۇرت جازدا وسىندا كەلىپ دەمالىپ كەتەدى ەكەن.
ول جەردەن دە وتە شىقتىق. جول يرەلەڭدەپ سول­تۇستىك باتىستى بەتكە الدى. ءبىراز جۇرگەن سوڭ شاتقالعا قاراي تومەن تۇسە باستادىق. الدىمىزدان جەراستى جولى كورىندى. ونىڭ سا­لىنعانىنا 10 جىلعا جۋىقتاپتى. ودان دا ءوت­تىك. بۇرالاڭداعان جول تومەن جەتەكتەپ كەلەدى. سەۆانعا دەيىنگى سۇرىق­سىز كورىنىس ارتتا قالدى دا شاتقالعا جەتىسىمەن توبە بەتكەيلەرىنىڭ جاسىل اعاشتارمەن كومكەرىلگەنىن كوردىك. ءبىراز­دان كەيىن سايدان ديليجان دەگەن سەلو ۇشىراستى. شامالى حالىق تۇرادى ەكەن. ودان دا ءوتىپ ءبىراز جۇرگەن سوڭ الدىمىزدان يدجەۆان قالاسى كەسە-كولدەنەڭدەدى.
ارمەنيا ءبىتىپ, گرۋزيا باستالعان سوڭ تابي­عات تا وزگەرىپ سالا بەردى. كۇن دە جىلى. ۇيلەر دە ەڭسەلى. اعاشتار دا كوبەيدى. جول شەتىندە اپەلسين, ماندارين ساتىپ وتىرعان جۇرت. وڭ­تۇستىك قا­­­­­­زاقستان وب­لى­سىنىڭ تۇلكىباس اۋدانىندا دا جۇرت ءدال وسىلاي جول شەتىندە جەمىس ساتىپ وتىرادى. مۇندا دا سول سياقتى ەكەن. ەندى بىردە جول­­­­دىڭ سولتۇستىك جاعىنان مارنەۋلي سەلوسى مەن ونىڭ باتىس تۇسىنان مەشىت كورىندى. شيت­تەردىكى سياق­تى. حۋسەيننىڭ اتى جازىلعان قارالى تۋلار ءىلى­نىپ قويىلىپتى. مۇندا ازەريلەر تۇرادى دەسەدى.
– ارمەنيادا دا اپەلسين, مانداريندەر وسە مە, – دەپ سۇرادىق جۇرگىزۋشىمىزدەن.
– وسەتىنى وسەدى عوي. بىراق, گرۋزيندەردىڭ جەمىس­تە­رى ساپالىراق جانە الدەقايدا ارزانداۋ. سىزدەردى تبي­ليسيگە اپارىپ تاستاعان سوڭ, قايتاردا وسى مان­دا­ريندەردىڭ بىرنەشە جاشىگىن الا كەتەمىن, – دەيدى ول.
گرۋزيانىڭ جولدارى جاقسى. ساپالى ەكەنى باي­قالادى. ەلى دە ارمەنياعا قاراعاندا با­قۋات­تىلاۋ ما دەپ قالدىق. ۇيلەرى دە اسەم, ەڭسەلى. بارلىق جەرلەردەگى ەلدى مەكەندەردىڭ اتتارى گرۋزينشە جانە اعىلشىنشا جازىلىپتى.
*  *  *
كوپ ۇزاماي تبيليسيگە دە جەتتىك. شىعىستا 10 شاقىرىمداي جەردە رۋستاۆي قالاسى قالىپ بارادى. تبيليسيگە ءسويتىپ, ونىڭ شىعىس جا­عىنان كەلىپ كىردىك. تبيليسي شىعىستان باتىس­قا قاراي ساي بويىندا ۇزىننان ۇزاققا سوزىلىپ جاتقان قالا. ونى ەكى ءبولىپ, باتىستان شىعىسقا قاراي كۋرا وزەنى اعىپ جاتىر. قالانىڭ سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك, سونداي-اق باتىس جاعى دا جوتالار. توبەلەرىندە قار جاتىر.
قالادا ادەمى دە ءساندى ۇيلەر كوپ. ارمەنيا استاناسىنان گرۋزياعا قاراي جول تارتقاندا ەلشىمىز ايىمدوس بوزجىگىتوۆ ءبىزدى ءتبيليسيدىڭ كىرە بەرىسىنەن قازاقستان ەلشىلىگىنىڭ كونسۋلى مارات اسقاروۆتىڭ كۇتىپ الاتىنىن ايتقان.
مارات ءىنىمىزدىڭ وسىنداعى ەلشىلىگىمىزدە قىز­مەت ەتىپ جاتقانىنا 5 جىل بولىپتى. اڭگى­مەلەسىپ وتىرىپ ءبىر الاڭعا جەتتىك تە «Holiday Inn» اتتى مەيمان­حاناسى الدىنا كەلىپ توقتادىق. بۇرىن ول «Adja­ra» دەپ اتالعان ەكەن. جوندەۋدەن وتكىزىلىپتى. جايعاستىق.
جالپى, ورتا عاسىرلارداعى اراب ءتىلدى جازبا دەرەكتەردە گرۋزيا استاناسى تبيليسي ەمەس تيفليس دەپ اتالعان. سول سەبەپتى دە تيفليسي اتتى مۇسىل­مان قايراتكەرلەرىنىڭ اتىن جازبا ادەبيەتتەردەن تالاي رەت ۇشىراتقانمىن.
ءتبيليسيدى ارالاۋدى تاريحي جەرلەرىن كورۋ­دەن باستادىق. گرۋزيا استاناسىندا ەجەلگى ەسكەرتكىشتەر بارشىلىق ەكەن. قالانىڭ كەيبىر تۇس­تارىندا V-VI عاسىرلاردان جەتكەن عيبادات­حا­نالار ۇشىراستى. ءبىزدى قىزىقتىرعانى, ءاري­نە, مەشىتتەر مەن مەدرەسەلەر, يسلام جادىگەر­لىك­تەرى. مۇندا 360 پراۆوسلاۆ شىركەۋى بار بولسا, ال يسلام عيباداتحانالارىنان بارى جال­عىز-اق مەشىت بوپ شىقتى.
جالپى, گرۋزيادا ءبىراز ازەربايجاندار, ءتۇ­رىكتەر تۇرادى. كۋرانىڭ وڭتۇستىك بەتىندەگى الگى مەشىتتى كو­­­رۋ­گە باردىق. يمام ورنىندا ەكەن. مەشىتتە باسقا ەشكىم جوق. ءبىز بارعان كەز بىراق ساعات 11 شاماسى ەدى.
قىزىل كىرپىشتى اللاتاعالا ءۇيى 1811 جىلى سالىنىپتى, ياعني 2011 جىلى وعان 200 جىل تول­عان. جا­ماعاتى ازەربايجاندىق شيتتەر, قال­عاندارى ءتۇر­لى ءسۇننيت مۇسىلماندار. مەشىت شامامەن 250-دەي كىسى­لىك. ەكى ميحرابى بار. ءبىرىنشىسى – شيتتەر, ەكىنشىسى – سۇننيتتەر ءۇشىن دەسەدى. ءوزىن يمام دەپ تانىستىرعان الگى كىسى بۇل تبيليسيدەگى جالعىز مەشىت بولعان­دىقتان, مۇندا شيت تە, ءسۇننيت تە كەلىپ ناماز وقيدى دەدى. جۋىردا وتكەن قۇربان ايتتى دا تبيليسيدە تۇراتىن بارلىق مۇسىلماندار ءبىرى­گىپ وقىپتى.
مەشىت جانىندا قىزدار مەدرەسەسى تۇر. ءبى­­راق, وندا ەشكىم جوق. مەشىتتە ازاندى داۋىستاپ شا­قىرت­پايدى ەكەن. وسىدان ءبىراز بۇرىن ازاندى ميكروفونمەن ايتقان كەزدە گرۋزيندەر جيىلىپ دەمونستراتسيا جاساپ, شاھاردى ۋ-شۋ ەتكەن. تبيليسيدە مەشىت تە سالدىرىلمايدى. ارينە, گرۋ­زيانىڭ باتىسىندا, ءتۇر­كيامەن شەكارالاس ادجاريادا 300 مىڭعا جۋىق مۇسىل­ماندار تۇرا­تى­نى بەلگىلى. وندا مەشىتتەر دە بار. بىراق, سوڭعى جىلدارى باتىس ەۋروپا مەن اقش-تىڭ پروتەستانتتارى وندا دا جەتىپ, جەرگى­لىك­تى حالىقتىڭ بالالارى مەن قىزدارىن حريستيان ءدى­نى­نىڭ پروتەستانت تارماعىنا كىرگى­زىپ جاتقان كورىنەدى.
مەشىت ماڭىندا ءالى كۇنگە دەيىن جۇمىس ىستەپ جاتقان ورتاعاسىرلىق شىعىس مونشاسى بار ەكەن. ول تۇركىستانداعى شىعىس مونشاسىن ەسكە سالدى.
توبە باسىنا شىقتىق. قالا بۇل جەردەن جاقسى كو­رىنىپ تۇر. تبيليسي الاقانداعىداي. شا­ھارداعى عي­­ما­­رات­تاردىڭ كەيبىرىنەن مۇسىل­مان ساۋلەتىنىڭ اسەرىن, باي­قاۋعا بولادى. ەسكى قالاداعى ەجەلگى ءۇي­لەر نەگى­زى­نەن XVIII-XIX عاسىرعا جاتادى. كوپشىلىگى 2 – 3 قاباتتى.
گرۋزيانى ءحىى عاسىردىڭ العاشقى شيرە­گىندە IV داۆيد قۇرىلىسشى (1089-1125) بيلەگەن كەزدە بۇل ەلگە تۇرىك-سەلجۇقتار شابۋىلداپتى. داۆيد اسكەرى جانە سارايىندا 20 مىڭ قىپشاق بولعان دەگەندى گرۋزين عالىمدارى ايتىپ تا, جازىپ تا ءجۇر.
گرۋزياعا ءامىر تەمىر دە ات باسىن بۇرعان. ءحVى-ءحVىى عاسىرلاردا گرۋزيا ءۇشىن يران مەن تۇركيا تالاسىپ قىرىق پىشاق بولىپتى. اسىرەسە, ءحVىى عاسىر باسىندا يران بيلەۋشىسى ابباس شاھتىڭ گرۋزياعا جا­ساعان جورىقتارى بۇل ەلگە كوپ اۋىرتپالىقتار تۇسىرگەن.
ورتا عاسىرلاردا يسلام ءدىنى گرۋزياعا دا تا­را­عان. تبيليسيدە مەشىت كوپ بولعان. بىراق, وندا كۇنى بۇگىن­دەرى جالعىز عانا مەشىت قالعانىن جوعارىدا ايتتىم.
ميحايل سااكاشۆيلي پرەزيدەنتتىڭ كۇمبەزدى ساراي­ىن سالدىرىپتى. ونى تاماشالاعان سوڭ تۇستە ما­رات اسقاروۆ ءىنىمىز كۋرا وزەنىنىڭ سولتۇستىك جا­عا­لاۋىنىڭ جارقاباعىنداعى مەيرامحانادا قوناقاسى بەردى.
– جالپى, گرۋزين حالقى بوس ۋاقىتتارىن ۇيلە­رىنەن گورى كوبىرەك مەيرامحانالاردا وتكىز­گەندى ءجون كورەدى. قوناقتى ۇيلەرىنە شاقىرۋ ادەتى بۇلاردا جوق. مەيرامحاناعا عانا شاقىرىپ سىي-سياپات جاسايدى, – دەيدى ول.
بىزگە ءتبيليسيدى ارالاتىپ جۇرگەن گرۋزين جىگىتى: «وداق تاراعان سوڭ گرۋزيا وتە قيىن ءحالدى باستان كەشتى. كەزىندە جۇزدەگەن حالىق تۇرعان ءۇيدىڭ جۇرت­شىلىعى دالاعا جينالىپ, ءبى­رىگىپ وشاق قازىپ, تاماق پىسىرەتىن. ويتكەنى, گاز دا, جارىق تا جوق ەدى», – دەيدى. سوڭعى جيىرما جىل ىشىندە بۇل ەل 4 رەت سوعىستى باستان كەشىپتى. سول سەبەپتى جولباسشىمىز تبيليسي كوشەلەرىنەن وققا ۇشقان ادامدار جاتقا­نىن دا كورگەن. «سون­دىقتان دا, – دەيدى ول. – بىزگە تىنىشتىق, بەي­­بىت­­­شىلىك وتە قىمبات. م.سااكاشۆيلي پرەزيدەنت­تىككە جاس ىلىكتى. جاستىعىنا بايلانىستى ءبىراز قاتەلىكتەر دە جىبەردى. بىراق, ول حالقىن جاقسى كورەتىن, ەلىنە, ونىڭ ەرتەڭىنە قىزمەت ەتكىسى كەلەتىن ازامات. ول ارقاشان نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلىن مەنىڭ ۇستازىم دەپ جۇرەدى. قازاقستان پرەزيدەنتىن اقىل­شىم دەپ ەسەپتەيدى», – دەيدى.
ۇلتتىق مەملەكەتتىك مۇراجايعا كەلدىك. ءۇش قاباتتى ۇلكەن عيمارات مۇراجايدىڭ ەكى-اق قابا­­تى عانا جۇمىس ىستەيتىن بولىپ شىقتى. ءبىرىن­شىسىندە, ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى گرۋزيا, ءاسى­رە­سە, ونىڭ ىشىندە وسى مەملەكەتتەن تابىل­عان التىن اشەكەيلى زاتتار قويىلسا, تاعى ءبىر زالىندا 1921-1950 جىلدار اراسىنداعى گرۋزيا تاريحى كورسەتىلىپتى. ستا­لين­نىڭ جازۋ ۇستەلى تۇر. ونىڭ ۇستىندە ل.بەريانىڭ جەكە ءىس-پارا­عىنىڭ كوشىر­مە­سى جاتىر. ستالين گرۋزيانىڭ گوري دەگەن قالا­سىندا تۋعان. ول ءتبيليسيدىڭ سولتۇستىك جاعىندا.
ءبىزدى تبيليسيمەن تانىستىرىپ جۇرگەن گرۋزين دوسىمىز استاناسىنىڭ باتىس شىعىسىن­داعى گرۋزيا پاتشالىعىنىڭ ەسكى قونىسىنا اپاردى. ول تبيليسيدەن 20 شاقىرىمداي جەردەگى متسحەتا دەگەن قالا. توبەگە شىقتىق. وندا ەسكى قامال تۇر. VI عاسىردا سا­لىنعان. توبەدەن تومەن قارا­عانى­مىزدا, الگى توبە­نىڭ باتىس جاعىندا تۇركيادان باستاۋ الىپ, تبيلي­سي­دى قاق جارىپ وتەتىن كۋرا وزەنىنە متسحەتا قالا­سى­نىڭ سولتۇستىگىندەگى تاۋدان اعىپ كەلەتىن اراگۆي وزەنى كە­لىپ قوسىلۋدا. وسى متسحەتادا لەرمونتوۆ بولعان كو­­­­­رىنەدى. سوعان بايلانىستى ولەڭ دە جازىپ قالدىرعان.
تبيليسي كوشەلەرىندە ورىسشا جازۋلار جوق. گرۋزيا تاۋەلسىزدىك العالى بەرى ورىس ءتىلىن بىلمەيتىن جاستار ءوسىپ كەلەدى. بارلىق جەرلەردە تەك گرۋزينشە نەمەسە اعىلشىنشا عانا جازۋلاردى كوردىك. بۇل مەملەكەتتىك ساياسات.
ارمەنياعا, ەرەۆانعا قاراعاندا تبيليسيدەن ءبىر جىلىلىق سەزىلەدى. تابيعاتىنان دا, قالاسىنان دا, كوشەلەرىنەن دە, حالىق اراسىنان دا قانشاما ەكونو­ميكالىق قيىنشىلىق بولسا دا, جاڭا ءزاۋلىم ۇيلەر سالىنۋدا. كوشەلەرى تازا. استاناسىنان قىمبات باعالى جاپونيانىڭ, انگليا, فرانتسيانىڭ جەڭىل كولىكتەرى دە ۇشىراسادى. دۇكەندەرى زاتتارعا, ازىق-ت ۇلىك­تەرگە تولى. حالىق كوڭىلدى. جادىراڭقى. وسىلاردىڭ ءوزى-اق كوپ نارسەنى اڭعارتسا كەرەك.
كەشكە قوناقۇيگە ءبىزدى ەكى قازاق جىگىتى ىزدەپ كەلىپتى. بولمەگە تەلەفون شالىندى. تومەنگە ءتۇس­­­­تىك. ولار قازاقستاندىق «تۇران الەم بان­كىنىڭ» گرۋ­زياداعى وكىلدىگىنىڭ توراعاسى قايرات كەنجە­عارين بولسا, ەكىنشىسى «قازترانسگازدىڭ» وسىن­دا­عى وكىلى سانجار ءدامىر ۇلى بولىپ شىقتى. مەنىڭ تبيليسيگە كەلگەنىمدى ەستىپ, اسقا شاقىرا كەلىپتى. ءتبيليسيدىڭ ادەمى ءبىر مەيمانحاناسىندا اڭگىمەلەسىپ, ەل جاڭا­لى­عىن جەتكىزىپ, مارە-سارە بو­لىپ قالدىق. قايرات اقمولا وبلىسىنىڭ زە­رەن­دى اۋىلىنان بولسا, سانجار ءىنىمىز الماتىلىق.
بىرەر ساعاتتان سوڭ بىزگە ۋاقىتشا ەلشى بەكمۇرات مۇحامەت ۇلى يۋلداشەۆ قوسىلدى.
مەيرامحانادا وتكەن-كەتكەننەن ءبىراز اڭگى­مەلەر ايتىلدى. ىنىلەرىمىزدىڭ ەلدى ساعىنىپ قال­عان­دىق­تارىن بايقادىم. سودان مەيمان­حا­ناعا ورالىپ, جۋىردا جارىق كورگەن «يسلام رەليگيا ميرا ي سوزيدانيا» جانە «قازاقستاننىڭ ءدىني وقۋ ورىندارى» اتتى كىتاپتارىمدى قول­تاڭ­بامەن سىيلادىم. ەستەلىك ءۇشىن سۋرەتكە تۇستىك.
*  *  *
ەرتەڭىنە كونسۋلىمىز مارات اسقاروۆ ءبىزدى تبيليسي اۋەجايىنان كيەۆكە شىعارىپ سالدى. اۋەجاي شاعىن ەكەن. جاڭادان سالىنعان. ءتۇر­­­كيا كاسىپكەر­لە­رى سالدىرىپ بەرىپتى. ىشىنە گرۋزيا ءومىرىن, تاريحىن, ادەت-عۇرپىن بەينەلەيتىن ادەمى سۋرەتتەر ءىلىنىپتى.
تبيليسيدەن كيەۆكە دەيىن برازيليانىڭ «ەم­برايەر» ۇشاعىمەن 2 ساعات 20 مينۋت ۇش­تىق. اسپان بۇلتتى. بىراق قار جوق. اۋەجايدان ءبىزدى ۋكراينا مۇسىلماندارى ءدىني باسقارما­سى­نىڭ قىزمەتكەرلەرى كۇتىپ الدى. رەسمياتتاردان سوڭ كيەۆتى بەتكە الدىق. ۋكراينانىڭ «بوريسپول» اۋەجايى كيەۆتەن الىس ەمەس. وقتاي ءتۇزۋ جولمەن زىمىراپ كەلەمىز. جولدىڭ ەكى شەتى ورمان. سالدەن كەيىن كيەۆتىڭ ىقشاماۋد­ا­نى باستالدى. بيىك ءزاۋلىم ۇيلەر. مەن كيەۆتە بۇدان شامامەن 30 جىلعا جۋىق بۇرىن بولعانمىن. كوپ وزگەرىستەر بارىن بايقادىم. الدىمىزدان اتاقتى دنەپر وزەنى شىقتى.
كەلەسى كۇنى تاڭەرتەڭ كيەۆتىڭ پودولسك ىقشام اۋدانىنىڭ بيىك جەرىنە سالىنعان مەشىتكە كەلدىك. حالىق كوپ جينالىپتى.
كيەۆتە ءسويتىپ, تۇڭعىش سالىنعان ادەمى مە­شىت­تىڭ اشىلۋ سالتاناتى ءوتتى. وعان ازەرباي­جان, تۇركيا, وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى, اۆستراليا, تاتارستان, رەسەي, چەشەنستان مۇ­سىلمان ءدىنباسىلارى, پالەستينا ءدىن ىستەرى مي­نيسترى, مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ ۋكرايناداعى ەل­شىلەرى قاتىستى. جەرگىلىكتى تەلەارنالار تىكە­لەي رەپورتاجدار بەردى. ۋكراينا پرەزي­دەنتى اپپارات باسشىسىنىڭ ورىنباسارى اننا گەرمان, ۋكراينا مادەنيەت ءمينيسترى ميحايلو كۋلينياك باستاعان رەسمي كىسىلەر ۋكراينا جو­عار­عى رادا توراعاسىنىڭ وكىلى يۋري ميروشنيچەنكو جانە رەسەي باسشىلىعى اتىنان وسىن­داعى رەسەيدىڭ توتەن­شە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ميحايل زۋرابوۆ قۇتتىق­تاۋلار ايتتى.
ۋكراينا ءمۇفتيى, شەيح احمەد تاميم ءسوز ال­دى. ول ورىس ءتىلىن جاقسى بىلەدى. تەگى جاعى­نان ليۆاندىق اراب, وسىندا وقىپ, ۇيلەنىپ, ۋكراي­نا ازاماتتىعىن الىپ كيەۆتە قالىپ قوي­عان. احمەد تاميممەن ىس­تامبۇلدا وتكەن يسلام كونفەرەنتسياسىندا تانىس­قان ەدىم. سىپا­يى, مادەنيەتتى جىگىت جاقسى اسەر قالدىرعان. ول:
«تاۋەلسىز ۋكراينا استاناسىندا تۇڭعىش مەشىت­تىڭ اشىلۋ سالتاناتىنىڭ قۋانىشىن ءبو­لىسۋگە الىس-جاقىننان كەلگەن قوناقتارعا قوش كەلىپسىزدەر دەگىم كەلەدى. بۇگىن اللا ءۇيىنىڭ اشىلۋى كوپۇلتتى جانە كوپدىندى ۋكراينا حالىقتارىنىڭ اۋىزبىرلىگىنىڭ ايقىن دالەلى.
بۇل ەلدىڭ دۇرىس جولمەن دامۋىنىڭ ءبىر دالەلى رەتىندە, ونىڭ مەملەكەت پەن ءدىندارلار اراسىنداعى تۇسىنىستىك نەگىزىندەگى قۇرىلعان ەل قاۋىپسىزدىگى مەن گۇلدەنۋى بولىپ تابىلاتىنىن ايتا كەتۋ كەرەك. ءبىزدىڭ ماقسات – ارقاشان ۋكراينا مۇسىلماندارى وزدەرىن ۇلى تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ تولىق مۇشەسى رە­تىندە سەزىنسە دەيمىز. بۇگىن ءبىز سول قاجىرلى ەڭبەك­تىڭ جەمىسىن كورىپ وتىرمىز. وسىندا مەشىت تۇرعىزۋ ماسەلەسى كيەۆ مۇسىلماندارىنىڭ سوڭعى 100 جىل ىشىندەگى قول جەتپەس ارمانى ەدى. مىنە بۇگىن اڭساعان ارمانعا دا جەتتىك اعايىن!
جاراتۋشى يەمىزدەن بۇل عيباداتحانانىڭ اللانى تانىپ, ادامزاتتى ءىلىم-بىلىمگە, ىزگىلىك­كە شاقى­را­تىن ورىن بولسىن دەپ تىلەيمىن. شىنىندا دا اللا تاعالا ەستۋشى جانە مولىنان بەرۋشى. يسلامدا مەشىت ەرەكشە ورىنعا يە. ول اسىل ءدىنىمىزدىڭ تىرەگى ءارى قوعامدى ز ۇلىمدىق پەن كۇنادان ساقتايتىن يمان­دىلىق قامالى. ول جاراتۋشى يەمىزگە تابىناتىن قاسيەتتى ورىن, جاقسىلىق پەن يماندىلىقتىڭ قاينار بۇلاعى. مەشىت ءىشى ەرەكشە راحمەت پەن قاسيەتكە تولى مەكەن. وندا اسپاننان پەرىشتەلەر ءتۇسىپ, مۇسىلمان ىشىنە بويسۇنىپ كىرەدى. الاقان­دا­رىن جايىپ شىن نيەتىمەن اللاعا جالبارىنادى, ناماز وقىپ كۇنالارىنىڭ كەشىرىلىپ, يگى امالدا­رىنىڭ قابىل بولۋىن تىلەيدى.
ءبىز مەشىتىمىزدى «راحما» دەپ اتادىق. ونىڭ ماعىناسى – مەيىرىم. شىنىندا دا اللا ءۇيى مەيى­رىم­دىلىك ورداسى. اللا مەيىرىمى وسى قالا مەن بارشا ۋكرايندىقتارعا ءناسىپ بولعاي. مەشىت – ىزگىلىك تارايتىن مەكەن. پايعام­بارى­مىز مۇحاممەد (س.ع.س.): «وزدەرىڭ ءۇشىن جاقسى كورگەن نارسەنى باۋىرلارىڭا تىلەمەيىنشە, يماندارىڭ تولىق بولمايدى», – دەگەن», – دەپ قۋانىشىن جاسىرا المادى.
جۇرتشىلىق مەشىتكە كىرگەن سوڭ, اشىلۋ سالتاناتى جالعاسىپ, وندا الىس-جاقىننان كەلگەن ءدىن­باسىلار جىلى لەبىزدەرىن ءبىلدىرىپ جاتتى. مەن دە احماد ات-ءتاميمدى «راحما» مەشىتىنىڭ اشىلۋىمەن قۇتتىقتاپ, استانا سيمۆولى – بايتەرەكتى كادەسىي رەتىندە تارتۋ ەتتىم. ودان كەيىن اللا ءۇيىنىڭ جانىنان يسلام ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قازىعى قاعىلدى.
جۇما نامازى الدىندا ليۆاننان كەلگەن ءدىن وكىلدەرىنىڭ ءبىرى ۋاعىز ايتتى. ءوز سوزىندە ول اتتارىن اتاپ, تۇستەرىن تۇستەمەسە دە, نەگىزىنەن, سالافيلەر مەن ۋاھھابيلەردى ءبىراز سىلكىلەدى. احماد ءتاميمنىڭ اتالعان اعىمدارعا قارسى ەكە­نىن بىلەتىنمىن. ۋاعىز­دىڭ ا. ءتاميمنىڭ ىقپا­لى, ياعني تاپسىرىسىمەن ايتىل­عانىنا كۇمان جوق. سونىمەن, جۇما نامازى وقىلىپ, باتا جاسالدى. عيباداتتان سوڭ, اۆستراليا ءمۇفتيى شەيح ساليم الۋان ءال-حۋسەيني جانە وزگە دە بىرقاتار يسلام دىنباسىلارىمەن سۇحباتتاسىپ, يسلام, ءبىلىم-عىلىم حاقىندا پىكىر الىستىق.
سول كۇنى كيەۆتىڭ ءبىراز كوركەم جەرلەرىن تاما­شا­لادىق. 1930 جىلعى اشارشىلىققا ار­نال­عان مەمو­ريالدى كەشەندى كورىپ, جادىگەر­لىك­تەرمەن تانىستىق.
جالپى, ارمەنيا, گرۋزيا جانە ۋكراينادا بولعانىمىزدا, بۇل ەلدەردىڭ حالقى جانە ءدىن­­دار­­لار قاۋىمىمەن ارالاسۋ, سۇحباتتاسۋ, پىكىر­لە­سۋ بارىسىندا ولاردىڭ قازاقستانعا, قازاق حال­­­قى­­نا, ونىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا. نازارباەۆقا, ءدىنى­مىز يسلامعا دەگەن قۇرمەتىن كورىپ ريزا بولدىق. ەلى­مىزدىڭ سارا جولدا, وركەندەۋ, ورلەۋ جولىندا ەكە­نىنە تاعى ءبىر كوزىمىز جەتىپ, مارقايىپ ورالدىق.

شەيح ءابساتتار قاجى دەربىسالى, قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى مەن ورتا ازيا مۇفتيلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى, باس ءمۇفتي.

الماتى.
–––––––––––––––
سۋرەتتەردە: قازاقستاننىڭ باس ءمۇفتيى, شەيح ءابساتتار قاجى دەربىسالى مەن اۆسترا­­ليا­­­نىڭ ءمۇفتيى شەيح ساليم الۋان ءال-حۋ­سەيني; تبيليسيدەگى مەشىت; كيەۆتە جاڭادان اشىلعان مۇسىلمان عيباداتحاناسى.