كينورەجيسسەر اندرەي تاركوۆسكي ءوز ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا ينتەرۆيۋ بەرۋگە تىم زاۋىقسىز بولدى. «يا, مەنىڭ بىرەۋمەن ءتىل تابىسىپ, شۇيىركەلەسە كەتۋىم قيىن-اق, − دەيتىن ول وزىمەن سۇحباتتاسۋعا قۇشتار جۋرناليستەر لەگىنە. – راس, ءوز اتاق-داڭقىنىڭ وزىنەن پايدا تابۋعا تىرىساتىن ادامدار دا بولادى. وندايلار ءباسپاسوز وكىلدەرىن كورگەندە ولەردەي قۋانادى. ال, مۇنىڭ ءوزى ماعان قوسىمشا قيىندىقتار اكەلەدى. مەنىڭ اتاق-داڭقىما دەگەن كوزقاراستىڭ ءوزىم ءۇشىن ەشقاشان دا پالەندەي ءمانى بولا قويعان ەمەس... سۋرەتكەر ادام ءۇشىن ونىڭ ىستەگەن نارسەسىنىڭ ءبارى دە ءساتسىز نارسە ەكەنىنە كوز جەتكىزۋدەن ماڭىزدى ەشنارسە جوق. مۇنىڭ ءوزى ونى بەلگىلى ءبىر قاناعاتتانارلىق سەزىمگە بولەۋى ءتيىس. ال, ينتەرۆيۋ دەگەنىمىز ادەتتە بىرجاقتى عانا اڭگىمە بولىپ شىعادى, ويتكەنى, ءوز ارىپتەسىڭىز اڭگىمە ۇستىندە كورەرمەنگە اينالىپ, شىعا كەلەدى. ونىڭ ۇستىنە وتە-موتە كوپ بىلۋگە اۋەس بولاتىنىن قايتەرسىز. ال, مۇنىڭ ءبارى دە مەنى جىنداندىرىپ جىبەرە جازدايدى...»
لوندونداعى 51 جاسار كينو-رەجيسسەر مەنى – شۆەيتساريادان كەلگەن ءتىلشى يرەنە برەزنانى تاپ وسىنداي كوڭىل-كۇيمەن قارسى العان بولاتىن. الايدا, كوپ ۇزاماي-اق اڭگىمەمىز جاراسىپ شىعا كەلدى. تومەندە سول سۇحباتتان ۇزىندىلەر كەلتىرە كەتەيىن.
يرەنە برەزنا: تاركوۆسكي مىرزا, بۇل ينتەرۆيۋ مەن ءۇشىن سىزبەن تىلدەسىپ كورۋگە ىزدەگەن سەبەپ قانا. ويتكەنى, مەن لوندونعا ءسىزدى كورۋ ءۇشىن كەلدىم. بۇل مەنىڭ كوڭىلىمنىڭ قالاۋى بولاتىن. مەنىڭ بىلۋىمشە, «رامپانىڭ جارق-جۇرق ەتكەن جارىعى» ءسىزدى مەزى ەتكەن بولۋى كەرەك. سوندىقتان دا اڭگىمەمىزدىڭ ءىلتيپاتتى وتۋىنە پراۆولى بولارمىن؟
اندرەي تاركوۆسكي: شىنىن ايتسام, مەن ءسىزدى دە وزگە جۋرناليستەر سياقتى ءار ءتۇرلى كەدەرگىلەرگە تاپ بولار دا كەرى كەتىپ قالار دەپ ويلاعان ەدىم. بىراق ءسىز كەلدىڭىز. كورەيىك, اڭگىمەمىز قانشالىقتى جاراسا قويار ەكەن. «اقىلدى جاۋاپ العىڭىز كەلسە, اقىلدى سۇراق قويىڭىز» دەگەندى, مەنىڭشە, گەتە ايتقان عوي دەيمىن.
ي.ب: ءسىزدىڭ دۇنيەگە كوزقاراسىڭىزعا سەنىم بىلدىرۋگە بولادى-اۋ, − دەپ ويلايمىن. ادەتتەگى ادامگەرشىلىك قارىم-قاتىناستى ۇناتاتىنىڭىز سەزىلىپ-اق تۇر. بىراق ءسىزدىڭ فيلمدەرىڭىزدەگى الەمدە, نەگىزىنەن, ەر ادامدار عانا قاپتاپ جۇرەتىنى قالاي؟ ولاردا ايەلدەر جوقتىڭ قاسى, بار بولسا دا تاۋەلدى رولدەردە عانا, ايەلدەردىڭ ىشكى جان-دۇنيەسىن ءبىز ەر ادامداردىڭ ولارمەن قارىم-قاتىناسىنىڭ بەينەلەنۋى ارقىلى عانا كورە الاتىنىمدى ايتقىم كەلەدى. ايەلدەر ەر ادامداردىڭ كوزىمەن قاراعاندا جۇمباق كۇيىندە قالادى. جالپى العاندا, ءسىز ايەلدەردىڭ جان دۇنيەسىن بىلەرلىك دارەجەدە تۇيسىگىم بار دەپ ويلايسىز با؟
ا.ت: بۇل ماسەلەدە مەنىڭ ءوز پىكىرىم بار. ايەلدەردىڭ ىشكى جان دۇنيەسى ولاردىڭ ەركەكتەرگە دەگەن سەزىمىنە بايلانىستى. سوندىقتان دا ولار وسى ءسوزسىز تاۋەلدى بولادى. ولار ماتەريالدىق جاعىنان دا رۋحاني جاعىنان دا تاۋەلدى جاندار. مەنىڭ جەكە كوزقاراسىم بويىنشا, ايەل اتاۋلى ەر ادامدارمەن اراداعى ماحابباتقا ءبىرشاما بەرىلگەن جاعدايدا عانا تولىققاندى ءومىر ءسۇرىپ, ءوزىن-ءوزى جاقسى جاعىنان كورسەتە الادى. ايەلدىڭ ىشكى جان-دۇنيەسى ەر ادامداردىڭ ىشكى جان دۇنيەسىمەن جاراسىمدى ۇيلەسىم تابۋى ءتيىس. بۇل جەردە ماسەلە ايەلدەردى جاقسى كورەتىن ەر ادامداردىڭ كوپتىگىندە ەمەس, قايتا پرينتسيپتە.
ي.ب: ال, ءوزىڭىز ماحابباتقا بەرىلە باس يەسىز بە؟..
ا.ت: مەنىڭ ەر ادام ەكەنىم راس, بىراق تابيعاتىم وزگەشەلەۋ جاراتىلعان. ماحابباتقا بەرىلە باس ءيۋىمنىڭ قاجەتتىگى جوق. دەگەنمەن, ادامنىڭ وزىنە-ءوزى باعا بەرۋى قيىن-اق.
ي.ب: ءسىز ءبىر-بىرىمەن ءوزارا تەڭ ەكى ينديۆيدۋمنىڭ ءبىر-بىرىنە بەرە الاتىن نارسەسى قانشالىقتى بولا الاتىنىن كوز الدىڭىزعا ەلەستەتە الاسىز با؟ ءسىز ماحابباتقا ءبىرجولاتا باس يۋدەن نەگە قاشقاقتايسىز؟
ا.ت: بۇل ماسەلە جونىندە مەنىڭ ء(سىزدىڭ پىكىرىڭىز سياقتى) وزىندىك پىكىرىم بار. ونىڭ ۇستىنە مەن ەشكىمنەن دە بەلگىلى ءبىر مىنەز-ق ۇلىقتا بولۋدى تالاپ ەتپەيمىن... ءبارى دە قاراپايىم: ماحاببات نە بار, نە جوق. ول ءوزىنىڭ جالپىعا بىردەي تۇرىندە قايتالانباق ەمەس. ايەل بالاسى ءبىر نارسەگە بىردەن قارسى شىعىپ, بۇرىنعى سەزىمى اتاۋلىدان ارىلا قويىپ, اياق استىنان جاڭا ءومىر باستاي المايدى. ويتكەنى, ونىڭ جان دۇنيەسى وزگە ادامنىڭ جان دۇنيەسىمەن ەتەنە ارالاسىپ كەتكەن, ەندى وزگەشە ومىرگە دۋشار بولماق... دەگەنمەن دە كەيبىر ايەلدەر (ەگەر ولار باقىتسىز ءومىر ءسۇرىپ كەلگەنىن سەزىنسە, نەمەسە باسقا بىرەۋدىڭ جان دۇنيەسىنە ارالاسىپ كەتپەي, ءوز جان دۇنيەسىن الدەبىر ماڭىزدىراق نارسە ءۇشىن قۇپيا ساقتاپ, ءوز جان دۇنيەسىندە عانا وقشاۋ ءومىر ءسۇرىپ كەلسە) ءوز ءومىرىن بالكىم, بۇرىنعىسىنشا جاڭا كۇش-جىگەرمەن باستاي الۋى دا مۇمكىن شىعار. بىراق, مەنىڭ ويىمشا, ول ءوزىنىڭ بل ارەكەتىن وزگەلەر دۇرىس قابىلداي قويادى دەپ سەنىم ارتۋى ەكىتالاي نارسە. ءسىز مۇنى تۇسىنەسىز بە؟
ي.ب: نە دەرىمدى بىلمەي تۇرمىن.. ءوزىم ايەل بولعاندىقتان دا ءوزىمدى ىشتەي ايەل سەزىنىپ تۇرمىن! ايەلدىڭ وزىمەن-ءوزى بولۋى شىنىمەن-اق قيىن با؟ بۇل ءسوزسىز قاجەتتىلىك...
ا.ت: مەن فەمينيزمنىڭ ءمانى – ايەلدەردىڭ الەۋمەتتىك پراۆولارىن قورعاۋدا عانا دەپ تۇسىنبەيمىن. بالكىم, بۇگىنگى تاڭدا ايەلدەردىڭ الەۋمەتتىك پروبلەمالارى بۇرىنعىشا وتكىر كۇيىندە قالىپ وتىرعاندىقتان دا بولار. ەندى ءبىراز جىل وتكەن سوڭ جاعداي, ءتىپتى, وزگەرۋى مۇمكىن.
وسى تاقىرىپتا ءوزىم اڭگىمەلەسكەن, وزدەرىن ەر ادامدارمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىن قورعاي بىلگەن ايەلدەردىڭ ەشقايسىسى دا وزدەرىن ەرەكشە جاندارمىز دەپ سانامايتىندىعى مەيلىنشە تاڭ قالدىرادى. ولار وزدەرىنىڭ تەڭ پراۆولى ەكەنىن قاناعات تۇتادى: بىرەۋگە تاۋەلدى بولماۋ ءۇشىن وسىنىڭ ءوزى دە جەتكىلىكتى دەپ سانايدى. بىراق شىن مانىندەگى ازاتتىق دەگەنىمىز وسىندا عانا ما؟..
ي.ب: مەن سىزبەن كەلىسەمىن. ەر ادامدار بۇل دۇنيەدە ايەلدەردىڭ ءومىر ءسۇرۋى – ولار, ايەلدەر, مانساپقا يە بولعانشا قيىن بولادى دەپ ويلاۋعا وتە-موتە بەيىم تۇرادى...
ا.ت: ءسىز قاتەلەسەسىز. ءسىز مانساپ قۋعان ايەل تۋرالى ايتىپ تۇرسىز. مەنىڭشە, ول مانساپتى ۇمىتۋى كەرەك. ايەلدىڭ ەر اداممەن باسەكەگە ءتۇسۋىنىڭ نە كەرەگى بار؟ ونىڭ تاپ سونداي بولعىسى كەلە مە, نەمەسە ءوز قابىلەتىنىڭ ودان ارتىق ەكەنىن دالەلدەۋدى ماقسات تۇتا ما؟ مىسالى, وسى انگلياداعى مارگارەت تەتچەر سياقتى. ول كوپ ماسەلەدە قىڭىرلىق تانىتادى. ال, ساياساتتا بۇل كوپ رەتتە قاجەت. ۇدايى ۇنايتىن ساياساتشى – جاقسى ساياساتشى ەمەس...
ي.ب: قازىر ايەل ادامنىڭ ءوزى ءۇشىن بىردەن-ءبىر مۇمكىن جولدى – ءوزىنىڭ جەكە ادام رەتىندە قالىپتاسۋ جولىن عانا تاڭداۋىنا تۋرا كەلەدى. ويتكەنى, سول كوپتەگەن عاسىرلار بويى ءوزىن-ءوزى تانىتا الماي, وزگە بىرەۋلەر ارقىلى عانا تانىتىپ كەلگەنى انىق. ال, ءوزىن-ءوزى جەكە ادام رەتىندە تانىتۋى – جەكە جىنىستىق سەزىنۋى قالپىندا دا ابدەن مۇمكىن.
ا.ت: بۇل رەتتە ءبىر نارسە ايتا قويۋىم قيىن. ونەر بەتىندە ازىرگە ءار جىنىستى ادامدار اراسىندا قازىرگى بار قاتىناستاردان وزگە قاتىناس ءتۇرى ءالى جوق. ءبىز مۇنى ۇمىتپايىق... ءبىزدىڭ رۋحاني مۇددەلەرىمىزدىڭ ماتەريالدىق ءال-اۋقات دارەجەمىزگە تاۋەلدى ەكەنى سونشالىقتى, كوبىنەسە ەشقاشان دا بولۋى ءتيىس ەمەس ماسەلەلەر توڭىرەگىندە كۇيىپ-ءپىسىپ, ءسوز ەتىپ جاتامىز... شىن باقىتتى, بەلسەندى رۋحاني ءومىر سۇرەتىن ايەلدىڭ ويىنا: ء«وزىم بىرەۋگە تاۋەلدىمىن-اۋ, قورلىق كورىپ ءجۇرمىن-اۋ» دەگەن نارسەلەر ەشقاشان دا كەلمەيدى; ەر اداممەن قارىم-قاتىناس سالاسىندا الدەبىر پروبلەمالار تۋدىرمايدى. شىن سۇيە بىلەتىن ايەلدىڭ ونداي نارسەمەن ءىسى بولمايدى. ءبىزدىڭ وسى تاقىرىپتا ءسوز قوزعاپ وتىرۋىمىزدىڭ ءوزى دە بۇل سالادا ءالى دە رەتتەلمەگەن ماسەلەلەر بار ەكەنىن كورسەتەدى. ەگەر ايەلدەر قوعامدا بارلىق ماسەلەدە دە وزدەرىن ەر ادامدارمەن تەڭ سەزىنەتىن بولسا, وندا ء«بىز بۇل قورلىققا شىداي المايمىز؟» دەپ شىعا كەلەر ەدى. ويتكەنى, ولار: ء«بىز ءوزىمىز ايەل بولا تۇرىپ, نەگە ەر ادامدارشا ءومىر ءسۇرۋىمىز ءتيىس؟» − دەپ وزدەرىنە وزدەرى سۇراق قوياتىنى كۇمانسىز... بىلىمگە قۇشتارلىق, اسىرەسە, ەر ادامدار اراسىندا كۇشتى كەلەدى. ال, ايەلدەر ەڭ الدىمەن باقىتتى بولۋعا تىرىسادى...
ي.ب: بالكىم, ايەلدەردە وزگە تانىمدار ءۇشىن قاجەت وزگەشە ءبىر سەزىمدەر بار شىعار.
ا.ت: ءبىز ءالى اداسۋ شىرماۋىندامىز. ەگەر ءسىز زاعيپ بولساڭىز جانە ورتالىق جىلۋ جۇيەسىنە قوسىلماعان سالقىن باتارەيانى ۇستاپ كورسەڭىز, وندا اينالا توڭىرەگىڭىزدەگى دۇنيە سۇپ-سۋىق سەكىلدى سەزىلەر ەدى. ال ول باتارەيا, كەرىسىنشە, جىلۋ جۇيەسىنە قوسۋلى بولسا, وندا اينالا توڭىرەك ىستىق دۇنيە دەپ بىلەر ەدىڭىز. بىراق بۇل تۇجىرىمداردىڭ ناقتى ومىرگە تىكەلەي قاتىناسى بولماس ەدى. ويتكەنى, مۇنىڭ ءوزى تەك ءسىزدىڭ ءتۇيسىنۋ سەزىمدەرىڭىزگە عانا ءتان نارسە كۇيىندە قالۋعا ءتيىس. ءبىز سىتقى دۇنيە تۋرالى كوپ بىلەمىز دەپ ويلايمىز. ال شىن مانىندە, بايىرعى اتا-بابالارىمىزدان الدەقايدا كەم بىلەمىز. ويتكەنى, دۇنيە دەگەن شەكسىز عوي... ءبىز دۇنيەنى وزىمىزگە پايدالى, پراگماتيكالىق جاعىنان عانا بىلۋگە تىرىسامىز. قاشان بولسا دا «پروتەزدەر» جاساۋعا اۋەسپىز. اتقا ءمىنىپ جۇرۋدەن مەزى بولعاندىقتان, سامولەتتى ويلاپ تاپتىق. ءبىز نەعۇرلىم جىلدام ءجۇرىپ, ىلگەرى باسساق, ءومىرىمىز باي تۇسەدى دەپ بىلەمىز. بۇل – بارىپ تۇرعان قاتەلىك. ونى كىم دە بولسا سەزىنە الادى. نەمەسە ەنەرگيانىڭ قوسىمشا مول كوزىن تاپقانىمىزدى الايىق. اتوم يادروسىن بولشەكتەۋ ارقىلى وسىنداي ەنەرگياعا يە بولدىق. ال, ونى قالاي پايدالانۋدامىز؟ اتوم بومباسىن جاسادىق – ءوزىمىزدى-ءوزىمىز قىرىپ سالاتىن قارۋعا يە بودىق. ءبىز ءوزىمىز اشقان عىلىمي جاڭالىقتاردى دۇرىس پايدالانا بىلۋگە ءالى قابىلەتسىزبىز. مۇنىڭ سەبەبى – ادام نە ءۇشىن, ءومىر سۇرەتىنىن ايقىن تۇسىنە بەرمەيدى. عالىمنىڭ ويىنشا, ونىڭ ءومىرىنىڭ ءمانى – عىلىمي جاڭالىق اشۋدا; سۋرەتشىنىڭ ويىنشا – ونەردىڭ جاڭا تۋىندىلارىن جاساۋدا. قىسقاسى, اركىم ءوز قارا باسىنىڭ مۇددەسىن كوزدەيدى, ءبىرىن-ءبىرى كورە الماي, كۇندەۋگە تىرىسادى... بولمىستىڭ ءمانى نەدە ەكەنىن ايقىن بىلمەگەن سوڭ, ءبىز نەشە ءتۇرلى قۇيتىرقى ارەكەتتەر جاسايمىز, قاجەتسىز پروبلەمالاردى ويلاپ تابامىز. ال ەگەر ءومىردىڭ شىن ءمانى نەدە ەكەنىن بىلسەك, ونداي پروبلەمالاردىڭ ورىن الۋىنا جول بەرىلمەس ەدى. قازىرگى زامانداعى ايتۋلى داعدارىس رۋحاني جانە ماتەريالدىق سالاداعى دامۋدىڭ سايكەسسىزدىگىنەن, ۇيلەسىمسىزدىگىنەن ورىن الىپ وتىر.
ي.ب: كەزىندە پلاتون دا تاپ وسىنداي يدەيالاردى ايتىپ, دامىتقان بولاتىن...
ا.ت: جوق, بۇل يدەيالار ودان الدەقايدا بۇرىن پايدا بولعان. مىسالى, ءبىز كوپتەگەن ەجەلگى قوعامداردىڭ ومىرىنەن مىسالدار كەلتىرە الامىز. ول كەزدە ادامدار تابيعاتپەن ءبىرتۇتاس ۇيلەسىمدىك تابا بىلگەن. سونىڭ ناتيجەسىندە وزدەرىنىڭ دامۋىندا تاماشا جەتىستىكتەرگە جەتكەن. مىسالى, شىعىس مادەنيەتىن الايىق. سانسكريتكە سۇيەنگەن ول رۋحاني جانە ماتەريالدىق ءومىردىڭ اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى قامتاماسىز ەتە ءبىلدى, ءسويتىپ دامۋدىڭ دۇرىس جولىنا ءتۇستى. ال ەندى «سول ءبىر تسيۆيليزاتسيالار قالاي جويىلىپ كەتتى؟» − دەپ سۇراق قويۋعا بولادى. شاماسى, ونىمەن قاتار باسقا دا, «مادەنيەتتەر» دامىعان بولۋى كەرەك. ءسويتىپ, ولاردىڭ اراسىندا ولىسپەي بەرىسپەيتىن دۇشپاندىق قارىم-قاتىناس ورناعان شىعار. ادام بۇل ومىرگە كەلگەندە ءوزىن رۋزاني جاعىنان بيىككە كوتەرۋ ماقساتىن العا قويعان, ياعني ادەتتە ءوزىمىز قاسكويلىك وپاسىزدىق, پاسىقتىق, وزىمشىلدىك دەپ اتايتىن جاعىمسىز نارسەلەردەن ارىلۋدى كوزدەگەن جاعدايدا بارلىق ۇعىم اتاۋلى مەن زاتتاردىڭ بۇرمالانۋىنا, قوعام ءومىرىنىڭ بۇزىلۋىنا, عىلىمنىڭ ەسۋاستىق باعىتتا دامۋىنا جول بەرىلمەس ەدى. ەگەر ادامزات يمان قاششىنالارىن ارتتىرۋ باعىتىندا ىلگەرى جىلجىپ, قايداعى ءبىر «فيزيكالىق» ەنەرگيانىڭ جويقىن كۇشىن جانتالاسا ىزدەستىرمەي, ونىڭ ورنىنا رۋحاني كۇش اتاۋلىنى ارتتىرۋ تۇسسە, وندا دۇنيەدەگى قازىرگى كوپتەگەن باقىتسىزدىقتار كەزدەسپەگەن بولار ەدى. ال ادامدار جان-جاقتى جاراسىمدى دامىپ, وزدەرىنىڭ جان دۇنيەسىنىڭ رۋحاني كۇشىنە باعىنار ەدى, ينتەللەكتۋالدى پروتسەسكە بوي ۇرار ەدى. ءبىز كۇندەلىكتى كۇيكى تىرشىلىكتە قايدا ءبىر ەكىنشى دارەجەلى پروبلەمالاردى شەشۋگە تىرىسىپ, ونى داعدارىسقا ۇشىراعان دۇنيەنى قۇتقارىپ قالۋدىڭ ارەكەتى دەپ تەرىس تۇسىنەمىز... ادام ءوزىن-ءوزى سىيلاي ءبىلۋى كەرەك, ومىردەگى, قوعام الدىنداعى بورىشىن دۇرىس تۇسىنە ءبىلۋى ءتيىس, جەرگە, ادامدارعا دەگەن سىي-قۇرمەتپەن قۇرالاقان قالماۋى شارت. ال ءبىز كوپ جاعدايدا مۇنداي دارەجەگە كوتەرىلە المايمىز. دارمەنسىزدىك تانىتامىز. ال ونداي جولدى ىزدەپ تابۋ كەرەك, سول جولمەن ىلگەرى باسۋ قاجەت. قازىرگى ەڭ باستى ماسەلە وسىندا...
ي.ب: ءبىز, شىنىندا دا, الدەبىر نارسەلەرمەن ۇدايى كۇرەسەمىز, الدەبىر نارسەلەردەن قورعانامىز: ءومىردىڭ شىتىرمان جولى بارعان سايىن تارىلىپ, قابىرعا-دۋالداردىڭ ءوزى قاتەر ءتوندىرىپ تۇرعانداي سەزىنەمىز. وسى اڭگىمەلەمىزدىڭ ءوزىن-اق الايىق: ءسىز ماعان, مەن سىزگە قارسى داۋ ايتۋدامىز.
ا.ت: دۇرىس ايتتىڭىز: مىسالى مەن ءسىزدى وسىندا كەلەدى دەپ ءتىپتى دە, ويلاعان جوقپىن. بىراق ءسىز كەلدىڭىز... سوندىقتان دا سۇحباتتاسۋعا ءتيىسپىز. شىنىندا دا, ءبىزدىڭ ءبارىمىز دە ءبىر-بىرىمىزبەن كۇرەس ۇستىندەمىز. بىرەۋلەر ءوز تەرريتورياسىنا وزگەلەردىڭ قاناتتى راكەتالار ورناتۋىنا قارسى: بىرەۋلەر اۋانىڭ لاستانۋىنا قارسى. الايدا, ولاردىڭ ءبارى دە ەڭ الدىمەن وزىمەن-ءوزى كۇرەسۋ قاجەتتىگىن ەستەرىنەن شىعارىپ الا بەرەدى. ءوز باسىما كەلەتىن بولساق, مەن ومىرگە نە ءوزىمدى-ءوزىم جەڭۋ ءۇشىن, نە وزىمە-ءوزىم باعىنىشتى بولىپ ءوتۋ ءۇشىن كەلگەن سياقتىمىن... ادامزات وزىنە-ءوزى الۋان ءتۇرلى پروبلەملارادى تۋدىرىپ الۋدا. اتاپ ايتقاندا, ەل-جۇرتىن ساعىنۋ, ەمانسيپاتسيا الۋ, كۇشتەردى شوعىرلاندىرىپ, قوقان-لوققى جاساۋ سياقتى نارسەلەر, مىنە, وسىعان جاتادى. مۇنداي پروبلەمالاردى شەشۋ, مەنىڭ ويىمشا, ەكى جاقتىڭ دا بىردەي قۇرباندىق شالۋ ءتاسىلى ارقىلى عانا مۇمكىن بولماقۇ ول ءۇشىن قۇرباندىق شالۋ ءتاسىلى ارقىلى عانا مۇمكىن بولماق. ول ءۇشىن قۇرباندىققا بارۋعا قابىلەتتى بولۋ, ءوز «قارسىلاسىنىڭ» پايداسىنا ارەكەت جاساۋ, ءسويتىپ الدەبىر نارسەدەن «ايىرىلىپ قالۋعا» دەيىن بارۋ كەرەك.
ي.ب: ءسىز ءوزىڭىز سونداي قۇرباندىققا بارۋعا قابىلەتتىسىز بە؟
ا.ت: قيىن سۇراق. شاماسى, باسقا دا كوپتەگەن ادامدار سياقتى مەن بۇعان قابىلەتتى ەمەسپىن-اۋ دەپ ويلايمىن. الايدا, ادامدار ءوز بويلارىنا ونداي قابىلەتتى دارىتا الادى دەگەن ۇمىتتەمىن. ەگەر ءوز باسىم سول كۇندەردى كورە الماي كەتسەم, وتە وكىنىشتى بولار ەدى.
ي.ب: ءسىز ءوز ءىسىڭىزدىڭ ناتيجەلى بولاتىنىنا سەنىمدىسىز بە؟
ا.ت: جوق. سەنىمدى ەمەسپىن. ءوز ماماندىعىما بايلانىستى جاسايتىن ءىسىمنىڭ شىن مانىندە قاجەتتى ەكەنىن ايقىنداۋ ءۇشىن ءوزىم ودان ءارى جۇمىس ىستەي بەرۋىم ءتيىس دەپ بىلەمىن. كەيدە كينو سالاسىنداعى جۇمىس كۇلكىلى سياقتى كورىنەدى. ومىردە سوعان قاراعاندا الدەقايدا ماڭىزدى نارسەلەر بار. جالپى العاندا ونەردە دۇرىس جولدى تاڭداي ءبىلۋدىڭ ءوزى دە قيىن ماسەلە. سولاي بولا تۇرسا دا الدەبىرەۋدىڭ باسقا بىرەۋلەردى ۇيرەتۋگە قابىلەتسىز بولا تۇرا ۇستازدىق ەتۋگە تىرىسۋى مەنىڭ جانىما قاتتى باتادى. بۇل ماسەلەلەر لەۆ تولستويدى دا تولعاندىرعان, ونىع دا جانىن قيناعان.
ي.ب: ءسىزدىڭ فيلمدەرىڭىزدى كورىپ وتىرعاندا ءسىز الدەبىر تاقۋالىق ءستيلدى ۇستاناتىنداي اسەر قالدىراسىز. كەيدە شيەلەنىسكەن جاعدايلار بولادى. ءسىز كورەرمەنگە جاعىنۋعا تىرىسپايسىز. جالپى كورەرمەن تۋرالى ويلايسىز با؟
ا.ت: مەن كورەرمەننىڭ تىلەگىنە سايكەس كەلۋدى ەشۋاقىتتا دا ويلاعان ەمەسپىن. ولارعا نە قارىزدارمىن؟ ولارعا وسيەت ايتپاقپىن با؟ شىنىندا دا, مەن لوندونداعى الدەبىر دجون ءسميتتىڭ, نەمەسە موسكۆاداعى الدەبىر ۆاسيلي يۆانوۆتىڭ جان جۇرەگىن تولعاندىراتىن پروبلەمالاردى بىلەمىن دەپ ايتا الامىن با؟ ەگەر مەن وزگە ادامنىڭ ىشكى جان-دۇنيەسىن بىلەمىن دەيتىن بولسام, وندا بارىپ تۇرعان ەكىجۇزدى ادام بولار ەدىم. ءوزىمدى كورەرمەنمەن تەڭ پراۆولى ارىپتەس رەتىندە سەزىنەمىن. سوندىقتان دا ولارمەن كەلىسىمگە بارا بەرمەيمىن. مەن ءوزىمدى كورەرمەننەن اقىلدىمىن دەپ تە, اقىلسىزبىن دەپ تە سانامايمىن. ەگەر ماعان تۇسىنىكسىز نارسە بولسا ونى ءفيلمنىڭ كومەگىمەن ءوزىم ەدە, كورەرمەنگە دە تۇسىنىكتى ەتۋگە تىرىسامىن... ارينە, كورەرمەننىڭ قالتاسىنىڭ قالىڭدىعىنا قاراي كارتينالار جاساۋعا بولادى. بۇل – وپ-وڭاي. بىراق ول جولمەن ءجۇرۋ – مەنىڭ ءىسىم ەمەس.
ي.ب: 1968 جىلدان ەميگرانت بولىپ, اقش-تا فيلم ءتۇسىرىپ جۇرگەن چەح رەجيسسەرى ميلوش فورمان بىردە: «شىعىستاعى سۋرەتكە يدەولوگيالىق قىسىم كورسە, باتىستاعى سۋرەتكەر ساۋدا-ساتتىق قىسىمىنا دۋشار» دەگەن بولاتىن. ءسىز بۇعان كەلىسەسىز بە؟
ا.ت: كەلىسەمىن, ءوز باسىم وسىندا ساۋدا-ساتتىق قىسىمىن سەزىنۋدەمىن. الايدا, وزگە بىرەۋدىڭ ەركى بويىنشا فيلم ءتۇسىرۋ – ويىمدا جوق. مەن بىرەۋدىڭ نۇسقاۋىمەن جۇمىس ىستەپ, فيلم جاساي المايمىن. ارقاشان ءوز يدەيامدى ۇستانامىن. جۇمىس بارىسىندا وندايلارمەن ەشقاشان كەلىسىمگە بارا المايمىن. سوندىقتان دا ءوزىم ءۇشىن قاي جەردە جۇمىس ىستەسەم دە ءبارىبىر.
ي.ب: ءسىزدىڭ اكەڭىز – ارسەني تاركوۆسكي بەلگىلى ليريك اقىن. ەكەۋىڭىزگە ءبىر فاميليا تارلىق ەتىپ, ىڭعايسىزدىق سەزىنبەيسىز بە؟ ونىڭ ۇستىنە, پوەزيا ماڭگى جاسايتىن, ال, كينو ۋاقىت تالابىنا قاراي وزگەرىپ تۇراتىن نارسە عوي...
ا.ت: مەن ءۇشىن فاميليا ەشنارسە دە شەشپەيدى... ونەردە جۇمىستىڭ ساپاسى عانا ەسكە الىنادى. جاقسى دا, جامان دا ولەڭدەر بار, جاقسى دا, جامان دا فيلمدەر بار.
ي.ب: مەنىڭشە, ءسىز سيمۆولدى جاقسى كورەتىن سياقتىسىز. مىسالى, ء«سولياريستى» الايىق. ونداعى كەيىپكەر اكەسىنىڭ ۇيىنە كەلە جاتقاندا نوسەر جاڭبىر جاۋادى, ال ۇيگە كەلىپ كىرگەندە جاڭبىر تامشىلارى اكە ۇستىنە تىرس-تىرس تامادى. بۇل جەردە جاڭبىر وتاننىڭ سيمۆولى ەمەس پە, وتكەن كۇندەردى ەسكە تۇسىرمەي مە؟
ا.ت: مەن ءۇشىن سيمۆول – تۇسىنىك بەرۋدى تالاپ ەتەتىن نارسە. ءوز باسىم سيمۆوليكاعا قارسىمىن. مەن ءۇشىن كوركەم وبراز ماڭىزدى. وعان تۇسىنىك بەرۋدىڭ قاجەتى جوق. ول ءوزىمىز ءومىر سۇرگەن ءومىردىڭ كورىنىسىن ءدال بەرەدى. «سولياريستەگى» جاڭبىر ەشنارسەنىڭ دە سيمۆولى ەمەس, كادىمگى جاڭبىر. سونىڭ وزىندە دە ول الدەبىر وبرازدى تولىقتىرۋعا قىزمەت ەتەدى.
ي.ب: تاياۋداعى جۇمىس جوسپارىڭىز قالاي؟ باتىستا قالا بەرەسىز بە؟
ا.ت: يا. بىراق قاي ەلدە قانشا ۋاقىتتا قالاتىنىمدى بىلمەيمىن. جاڭا فيلم – «گاملەت» ءفيلمىن تۇسىرۋگە ازىرلەنۋدەمىن. ونى قارجىلاندىرۋعا شۆەد كينومەكتەبى ۋادە ەتىپ وتىر. بۇل مەكتەپ كەزىندە بەرگماندى تالاي رەت قارجىلاندىرعان بولاتىن. ال فيلم تۋرالى ايتۋعا ءالى ەرتە: اۋەلى ستسەناري جازىلۋى ءتيىس. سوندىقتان دا باتىستا ءالى دە ءۇش جىل شاماسى بولاتىن شىعارمىن.
ي.ب: سوۆەت وداعىنا قايتىپ بارمايسىز با؟
ا.ت: قۇر قول بارماي, «گاملەتتى» الا بارسام با دەگەن ويدامىن.
ي.ب: فيلم اعىلشىن تىلىندە بولۋى ءتيىس قوي؟
ا.ت: سولاي بولار دەپ ويلايمىن. بىراق اكتەرلەر جونىندە ءالى دە ويلاعان جوقپىن.
يرەنا برەزنا: «گاملەتتى» تاڭداۋ سەبەبىڭىز نە؟
ا. ت: «گاملەتتە», شىن مانىندە كەلگەندە, بۇگىنگى كۇننىڭ مەيلىنشە قانى تامىپ تۇرعان كوكەيكەستى پروبلەمالارى قوزعالادى. اسا ماڭىزدى ءزارۋ سۇراققا – ادامزاتتىڭ امان قالۋى, نە ءوزىن-ءوزى جويىپ جىبەرۋى پروبلەماسىنا جاۋاپ ىزدەلەدى. مەن ءوز ستيليستيكامدا شەكسپيردىڭ ورەسىنە كوتەرىلەتىن تەتىك تابۋىم كەرەك. بۇل تاقىرىپقا تەك وزىمشە بارۋىم, وعان وزگەشە ءتۇر تابۋىم شارت...
تIP, بەرلين №3, 1984.
