ەلباسىنىڭ حالىق ءۇشىن اتقارىپ جاتقان ءاربىر ءىسى عاسىرعا دا, مىڭجىلدىققا دا تاتيدى دەپ ايتقان بولار ەدىم. قازىر ەلىمىز امان, جۇرتىمىز تىنىش! تاۋبە!
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – قازاق ەلىنىڭ, ۇلى دالا ەلىنىڭ سيمۆولى, ونىڭ بىرلىگىنىڭ كەپىلى. ەڭ اۋەلى سارىارقانىڭ توسىنە استاناداي عاجايىپ شاھار سالىپ, وسىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىز دامۋدىڭ بۇرىن-سوڭدى بولماعان كەزەڭىنە قادام باستى. ەل ەڭسەسىن تىكتەدى, بەرەكە مەن بىرلىكتىڭ, تاتۋلىق پەن كەلىسىمنىڭ ورتالىعىنا اينالعان, ءبىر-بىرىنە قىرىن كەلگەندەردى تابىستىرعان بىتىمگەر ەل – قازاقستاندى كۇللى الەم تانىدى.
استاناداي قالا سالۋ ەلباسىنداي زامانانىڭ بەت الىسىن ءدال بولجاي الاتىن, كورەگەن كوشباسشىنىڭ عانا قولىنان كەلەتىن ءىس. ەلوردانى كورگەندە كوكىرەگىمدى قۋانىش بيلەيدى. «قازاق نە دەگەن باقىتتى حالىق!» دەيمىن. استانانىڭ 20 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي مەنىڭ ەلباسىنىڭ «قازاقستان جولى» كىتابىنىڭ جەلىسىندە جازعان «استانا» پۋبليتسيستيكالىق درامام استانا حالقىنا كورسەتىلدى. بۇل – مەنىڭ شىعارماشىلىق جولىمداعى ايرىقشا وقيعا.
ءاربىر باستاماسىن ەل تىلەگىمەن ۇشتاستىرىپ, ۇلتتىق رۋحپەن كورىكتەندىرگەن, ازاماتتىق بيىك مۇراتتارىمەن نۇرلاندىرعان, ۇلت مۇددەسىن بارىنەن دە جوعارى قوياتىن, شىن وتانشىل, پاتريوت قايراتكەر نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاۋەلسىزدىك جولىنداعى كۇرەستەردە كورسەتكەن قاجىر-قايراتى, ەلدى ۇيىمداستىرىپ سوڭىنان ەرتە ءبىلۋ قابىلەتى تالاي جيناققا, جىر-داستانعا وزەك بولعانداي.
«دوستىق ءۇيىن سالعان كىم, دوستىق شاڭىراعىن بيىك كوتەرگەن قايسى باتىر, قانداي مەيىرىمدى ۇلت ەكەن؟» دەپ ەرتەڭ دۇنيە حالقى سۇرايتىنى حاق!
«قازاقستاندىقتاردىڭ قۇقىقتىق تەڭدىگىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, ۇلتارالىق كەلىسىمدى ساقتاۋ, ساياسي تۇراقتىلىققا مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باستى قاعيداتى رەتىندە باسىمدىق بەرۋ وتە ماڭىزدى» دەيدى ەلباسى!
ماڭگىلىك ەل قۇرۋ جولىندا كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءبىر ۇلكەن قادام جاسالدى. وسىنىڭ ءبارى وزدىگىنەن كەلمەگەنىن, قانشالىقتى كۇش, اقىل, دانالىق ساراپقا تۇسكەنىن ەل جاقسى بىلەدى.
«مەن وسى ءىستى باستادىم, ەلىم سەنىپ, سوڭىمنان ەردى, مەملەكەت قۇرۋدا دا, استانا سالۋدا دا سولاي بولدى. وسىدان ارتىق باقىت بار ما؟!» دەپ جازادى «قازاقستان جولى», ء«ومىر وتكەلدەرى» كىتابىندا ەلباسى.
كەشەگى كەڭەس وداعى كەزىندە مۇلدە اۋىزعا الىنبايتىن «تۇركى دۇنيەسى» دەگەن ءسوز تاۋەلسىزدىك جىلدارى جان ءبىتىپ, جاڭادان جاڭعىرا باستاعان قاسيەتتى ۇعىم بولاتىن. سويتە تۇرا, ءوز دەڭگەيىندە اتالا الماي قۇمىعىپ, قالىس قالىپ كەلدى. مىنە, وسى سوزگە تىڭ سەرپىن بەرىلدى. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وسى جولعى « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىندا تۇركىلىك يدەيانىڭ ەكپىنىن, ورنىقتىلىعىن انىق سەزدىم. زەر سالىپ بايقاعان ادامعا تۇتاس ماقالانىڭ ارقاۋى, نەگىزگى وزەگى ءدال وسى تۇركىلىك بىرلىككە, تۇركىلىك داڭققا, تۇركىلىك ايبىنعا تولى ەكەنىن اڭعارۋعا بولادى. ەلباسىنىڭ: «جوعارىدا اتالعان جوبالاردى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ جالعاسى رەتىندە قاراستىرامىن» دەگەن ءسوزى تەگىننەن-تەگىن ايتىلىپ تۇرعان جوق. وسى ارقىلى الدىڭعى ويلارىن دامىتىپ, مازمۇنىن اشىپ تۇتاس قوعامعا قوزعاۋ سالىپ وتىر. رۋحاني جاڭعىرۋ ءبىر كۇننىڭ, ءبىر جىلدىڭ شارۋاسى ەمەس ەكەنىن, ول ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان, ىركىلىسسىز جالعاستىرۋعا ءتيىس ماسەلە ەكەنىن اڭعارتادى. جاي اڭعارتىپ وتىرعان جوق, قاداپ تۇرىپ قايتالاپ ورىنداۋعا باعىت-باعدار بەرىپتى. ماقالادا ايتىلاتىن ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى, تۇركىلەردىڭ ادامزات وركەنيەتىنە قوسقان ۇلەسىن ءبىر-بىرلەپ جىپكە ءتىزىپ كورسەتىپ ۇرپاق جادىنا سالادى. تاريحتى تەرەڭىنەن قاۋزاپ بۇلتارتپاس دالەل, مويىنداتار اقيقاتتار ارقىلى جەتكىزگەن. يمپەريالار مەن وتارلاۋشىلار تاراپىنان كەزىندە كەمسىتە ايتىلعان دۇنيەلەردى, ماقتانىش سەزىمىمەن, كوتەرىڭكى داۋىسپەن جار سالىپ وتىر. «ازيالىق توبىرلار», «دالالىق جابايىلار» دەگەن قىرىق شوقپىت جاماۋدى سىپىرىپ الىپ, تۇركىلەردىڭ داڭقىمەن, دارالىعىن جارقىراتا كورسەتىپتى.
ءاربىر سويلەمى, ءاربىر تاقىرىبى ءبىر-ءبىر ماقالانىڭ جۇگى ەكەنى انىق. الايدا ءبىز دە ماقالانىڭ ءبىر قىرىن تاڭداپ الىپ, ءسوز ەتىپ وتىرمىز. ول – «تۇركى دۇنيەسى بىرلىگى» يدەياسى. نازار اۋدارىپ قاراڭىزشى, بۇرىندارى جالتاقتاپ, ابايلاپ ايتىلاتىن ءسوزدى قايمىقپاستان توتەسىنەن ورتاعا قويىپ, وي وربىتەدى. ءار جەمىستىڭ پىسەتىن مەزگىلى, ءۇزىپ الاتىن ۋاقىتى بولادى, سول سەكىلدى كەزەك كۇتتىرمەي قولعا الاتىن يدەيانىڭ بىرەگەيى دە وسى ءتۇبى ءبىر تۇركى حالىقتارىنىڭ ەڭسە كوتەرۋى بولۋعا ءتيىس. ەلباسىمىز وسى ماقالاسىندا ۇلى دالانىڭ رۋحى ەر تۇرىكتىڭ تۋى, ەرلىكتىڭ كەپىلى ەكەنىن ەسىمىزگە تاعى ءبىر قايتارا سالىپ ارقالاندىرىپ تاستادى. مىڭداعان جىلدار بويى الەمگە ونەگە شاشقان, ونەر ۇلەستىرگەن تۇركىلەرگە «تۇعىرىڭنان تۇسپە!» دەپ جار سالىپ تۇر.
ماقالادان كوزىمە تۇسكەن كوپ ويدىڭ ءبىر پاراسى بىلاي. «ۇزاق ۋاقىتتان بەرى ءبىزدىڭ جەرىمىزدە ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان كوپتەگەن ەتنوستارعا ورتاق قازاقستان تاريحى تۋرالى ءسوز بولىپ وتىرعانىن اتاپ وتكەنىمىز ءجون. بۇل – ءتۇرلى ەتنوستاردىڭ كوپتەگەن كورنەكتى تۇلعالارى ءوز ۇلەستەرىن قوسقان بۇكىل حالقىمىزعا ورتاق تاريح. بۇگىندە ءتول تاريحىمىزعا وڭ كوزقاراس كەرەك» دەپ انىق جازادى. بۇل كورەگەن باسشىمىزدىڭ جان الەمىندە تۇتاس تۇركىلەردى, ۇلى دالاعا تابانى ءتيىپ, تاريحقا ءىزىن قالدىرعان حالىقتاردى قامتىپ تۇرعانىن مەڭزەگەنى دەر ەدىم.
ءبىز باسقا حالىقتاردىڭ ءرولىن تومەندەتىپ, ءوزىمىزدىڭ ۇلىلىعىمىزدى كورسەتەيىن دەپ وتىرعان جوقپىز. ەڭ باستىسى, ءبىز ناقتى عىلىمي دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, جاھاندىق تاريحتاعى ءوز ءرولىمىزدى بايىپپەن ءارى دۇرىس پايىمداۋعا ءتيىسپىز دەيدى. مىنە, الدەكىمدەردىڭ سابان استىنان سۋ جۇگىرتەتىن تەرىس پيعىلىنا دا ساڭلاۋ قالدىرماي ءدوپ باسىپ, ماسەلەنىڭ باسىن اشىپ, اقيقاتىن تۇسىندىرەدى. اينالامىز, الەم بىزگە كوز تىگىپ وتىر, ءبىر اۋىز ءسوزدىڭ قالاي ەرىننەن شىعۋى مەن ءبىر قادامنىڭ قالاي باسىلۋىن باقىلاپ توبەمىزدەن تونە قاراپ تۇرعاندار سان-ساققا جۇگىرتپەۋ ءۇشىن پرەزيدەنتىمىز سالاۋاتتى پىكىر ايتىپ, ساناعا سىڭىرەدى.
«وراسان زور كەڭىستىكتى يگەرە بىلگەن تۇركىلەر ۇلان-عايىر دالادا كوشپەلى جانە وتىرىقشى وركەنيەتتىڭ وزىندىك ورنەگىن قالىپتاستىرىپ, ونەر مەن عىلىمنىڭ جانە الەمدىك ساۋدانىڭ ورتالىعىنا اينالعان ورتاعاسىرلىق قالالاردىڭ گۇلدەنۋىنە جول اشتى». وسى تۇجىرىمنىڭ استارىندا قانشا شىندىق, قانشا سىر جاتىر. تۇركىلەردىڭ وركەنيەتى تەك قانا كوشپەندىلىك نەمەسە بىرىڭعاي قالالىق ءومىر ەمەس. ول قوس قانات ءتارىزدى دالانى دا, قالانى دا قامتىعان ءبىر دەنە. ونىڭ تامىرلارى باسىنان باقايشىعىنا دەيىن تارالىپ, ءبىر جۇرەكپەن تىرشىلىك ەتەتىنىن جەتكىزىپ وتىر. دالا مەن قالانىڭ قۇندى جادىگەرلەرى مەن داڭقتى داستۇرلەرىن جىپكە تىزگەندەي جايىپ سالادى. نىق سەنىممەن تاريحقا تۋرا قاراپ, الەم جۇرتىنا بەتپە-بەت ءتىل قاتادى.
«العاش پايدا بولعان ساتتەن باستاپ, ۇلى جىبەك جولى كارتاسى, نەگىزىنەن, تۇرىك يمپەريالارىنىڭ اۋماعىن قامتىدى. ورتالىق ەۋرازيادا تۇركىلەر ۇستەمدىك قۇرعان كەزەڭدە ۇلى جىبەك جولى گۇلدەنۋ شەگىنە جەتىپ, حالىقارالىق اۋقىمدا ەكونوميكانى وركەندەتۋگە جانە مادەنيەتتى دامىتۋعا سەپتىگىن تيگىزدى»... كوردىڭىز بە؟ «جىبەك جولى» دەپ اتالاتىن سان عاسىرلار بويى سارى دالامىزدان ەندەي ءوتىپ جاتقان كەرۋەن جولدارىمەن ساۋدا-ساتتىق جۇيەسىن قالىپتاستىرعان, باتىس پەن شىعىستى جالعاپ جاتقان وتكەلدىڭ يەسى, ءومىردىڭ «وتكىزگىشى» تۇركىلەر داۋرەندەگەن زاماندار ەكەنىن شەگەلەيدى. ونى دامىتقان تۇركىلەر, ءبىزدىڭ بابالارىمىز ەكەنى تۇجىرىمدالادى.
«قازاقستان – كۇللى تۇركى حالىقتارىنىڭ قاسيەتتى «قاراشاڭىراعى». بۇگىنگى قازاقتىڭ سايىن دالاسىنان الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنە تاراعان تۇركى تەكتەس تايپالار مەن حالىقتار باسقا ەلدەر مەن وڭىرلەردىڭ تاريحي ۇدەرىستەرىنە ەلەۋلى ۇلەس قوستى» دەۋى – سالماعى اۋىر ساليقالى ءسوز. مىناۋ, پارسى الەمىنە مەملەكەت قۇرعان باقتيارلار, ەۋروپانى ەندەي ءوتىپ, جاڭا وركەنيەت جالعاعان قىپشاقتار, ريم ەلىن سەسكەندىرىپ, ۆيزانتيانى ءتۇرىپ تاستاعان «وعىزدار», ۇندىلەردى ءۇيىرىپ, بابىر ەلىن بايتاعىنا قوندىرعان موعولدار, التى عاسىر دۇنيەنى اشسا الاقانىندا, جۇمسا جۇدىرىعىندا ۇستاعان شىڭعىس حان اۋلەتى ءبارى-ءبارى ۇلى دالانىڭ ۇلاندارى, سايىپقىران ساڭلاقتارى بولاتىن. پرەزيدەنت ءسوزىنىڭ استارىنا ۇڭىلگەن سايىن كوز الدىمىزعا الىپ قۇرلىقتار, شالقىعان مۇحيتتار ورالا بەرەدى.
«سونىمەن قاتار جاڭا وبلىس ورتالىعى رەتىندە تۇركىستاندى دامىتۋ بارىسىندا ونىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلىن جۇيەلى تۇردە ارتتىرۋ قاجەت»... ماقالانى وقىپ وتىرىپ وسى ءبىر جولدار ويىمدى ونان سايىن بەكىتە تۇسەدى. تۇركىستان وبلىسى نەگە قۇرىلدى؟ ول انشەيىن عانا اكىمشىلىك ءبولىس پە؟ جو-جوق. ماسەلە ءتىپتى ونداي جەڭىل بولماسا كەرەك. بەتكى كورىنىسى سولاي كورىنگەنىمەن, ونىڭ استارىندا ار مەن نامىسىمىز, سونبەس الاۋىمىز بەن كوتەرەر جالاۋىمىز جارقىرايدى. حالىقتىڭ رۋحىن كوتەرۋ, التىن قازىق اسىل مەكەننىڭ شاشىلار نۇرى, شارىقتايتىن ءۇنى ەكەنىن تۇسىنگەن ادام عانا اتقارعان جۇمىس ەكەنى بەلگىلى. وندا رۋحاني ۇستاز قوجا احمەت ياساۋي بابامىزدىڭ جاتقاندىعىنان. قازاق حالقىنا استانا بولعان ارداقتى مەكەن, قازىنالى ولكە ەكەنىن تانىعان ادامنىڭ تاڭعاجايىپ تاڭداۋى جاتىر.
ماقالانىڭ ءون بويىندا اتان تۇيەگە جۇك بولاتىن سالماقتى ويلار, ساليقالى پىكىرلەر وتە مول. تۇتاس قوعام تالقىلاپ, سالالار بويىنشا ساراپتاپ جاتىر. ءبىز دە باسىمىزعا كەلىپ, جانىمىزعا نۇر بولىپ سىڭگەن تۇستارىنا قىسقاشا پىكىر بىلدىردىك. سول سەبەپتى ماقالامدى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ مىنا ءبىر تۇجىرىمىمەن اياقتاعاندى ءجون كورىپ وتىرمىن: ء«تول تاريحىن بىلەتىن, باعالايتىن جانە ماقتان ەتەتىن حالىقتىڭ بولاشاعى زور بولادى دەپ سەنەمىن»
احمەتجان اشيري,
جازۋشى-دراماتۋرگ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
