شۋراۆي

تۇتقىندا ەكەن. بادابەر دەپ اتالاتىن تو­زاقتىڭ تۇتقىنى…
مۇنىڭ تۇتقىنعا ءتۇس­كە­نىنە التى ايداي بولعان. وسى كۇندەردە تالاي مارتە سۇراققا الىپ, نەشە قايتارا ءولىمشى ەتىپ ساباعان. «ەتىڭدى تىرىدەي يتكە جەگى­زە­مىز… وتقا تىرىدەي جاعامىز… تىرىدەي جەرگە كومەمىز», دەپ مودجاحەدتەر ورتالىعىنىڭ باستىعى ءارى وسى لاگەر قوجايىنى قۇدى­رەتوللا ءوزى كوندىرمەك بولعان. بايبۋرانىڭ اۋزى­نان جارىتىمدى جاۋاپ الا الماي, جۇمباق تۇتقىننىڭ سوزبەن جەر-جەبىرىنە جەتسە دە, ازاپتاۋمەن تانىنە ينە شاباقتاسا دا, ەشتەمە وندىرە الماي كۇيگەن ەدى.

تۇتقىندا ەكەن. بادابەر دەپ اتالاتىن تو­زاقتىڭ تۇتقىنى…
مۇنىڭ تۇتقىنعا ءتۇس­كە­نىنە التى ايداي بولعان. وسى كۇندەردە تالاي مارتە سۇراققا الىپ, نەشە قايتارا ءولىمشى ەتىپ ساباعان. «ەتىڭدى تىرىدەي يتكە جەگى­زە­مىز… وتقا تىرىدەي جاعامىز… تىرىدەي جەرگە كومەمىز», دەپ مودجاحەدتەر ورتالىعىنىڭ باستىعى ءارى وسى لاگەر قوجايىنى قۇدى­رەتوللا ءوزى كوندىرمەك بولعان. بايبۋرانىڭ اۋزى­نان جارىتىمدى جاۋاپ الا الماي, جۇمباق تۇتقىننىڭ سوزبەن جەر-جەبىرىنە جەتسە دە, ازاپتاۋمەن تانىنە ينە شاباقتاسا دا, ەشتەمە وندىرە الماي كۇيگەن ەدى.
اۋماعى ات شاپتىرىم بادابەر ەلدى مەكە­نىنىڭ نەگىزگى تۇرعىنى – اۋعانستانداعى 1978 جىلى حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتيا باسشىلارى باستاعان قارۋلى كوتەرىلىستەن كەيىن ازاماتتىق سوعىسقا, ودان سوۆەت وداعى ارالاسۋى كەسىرىنەن ازاتتىق سوعىسىنا ۇلاسقان قاندى قىرعىننان پاكستان شەكاراسىنا اۋعان كەدەي-كەپشىك حالىق. كۇنگە كۇيىپ كەتكەن توز-توز شاتىر استىندا تۇرىپ, باقالشى ساۋدامەن اينالىسىپ, پاكستاندىق ەميسسارلاردىڭ بەرگەن بولماشى تيىن-تەبەنىن تالعاجۋ كورىپ, ايانىشتى اۋىر ءومىر ءسۇرىپ جاتقان جۇرت ورتاسىندا مودجاحەدتەر دايىندايتىن اسكەري لاگەر جاسىرىلعان ەدى. اۋعانستاندى شۋراۆي – قىزىل جۇلدىزدى كەڭەستىك اسكەرلەردەن ازات ەتۋگە ءتيىس جانكەشتى جاۋىنگەرلەردى دايىندايتىن لاگەر – بيىكتىگى سەگىز مەترلىك بالشىق دۋالمەن قورشالىپ, ءتورت ءبىر­دەي قاراۋىلشى مۇناراسى كەرىك باسىنداي توبەدەن تونگەن ايگىلى بەكىنىس قورعانى بولاتىن. بار بالە ورتا عاسىرلىق وسى قورعان ىشىندە بالالاپ جاتاتىن.
ال قۇدىرەتوللا قۇدايسىزداردى جازالاۋدان ءتانى دە, جانى دا ءلاززات الاتىن. ادام بالاسىن ازاپتاعان سايىن قولىنىڭ قۇرىشى, جانىنىڭ قۇمارى قاناتىن. ادام قانىن ۇرتتاعان قان­­ىشەردىڭ ناق ءوزى. قاسىنا ايىنا ەكى مارتە اپپاق كوستيۋم كيگەن امەريكالىق اسكەري نۇسقاۋشى ەرىپ كەلىپ جۇرەدى. ول دايىندالىپ جاتقان مودجاحەدتەر مەن بايبۋرا سەكىلدى سوۆەتتىڭ ون ەكى اسكەري تۇتقىنىنا, مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك قىزمەتكەرلەرى دەپ تۇتقىندالعان قىرىق شاقتى اۋعاندىق تۇتقىندارعا «ۆارسان» دەگەن لاقاپ اتپەن بەلگىلى. قۇدىرەتوللاعا تاعى دا بەس-التى شەتەلدىك نۇسقاۋشىلار كومەكتەسەدى, بىراق بارىنەن دە ىقپالدىسى – ۆارسان.
ۆارسان پۋشتۋ, داري, ورىس تىلدەرىندە ەركىن سويلەيدى. اسا تاجىريبەلى بارلاۋشى ەكەنى ءسوزى مەن ىسىنەن بايقالىپ تۇرادى. بادابەر بەكىنىس قورعانىنىڭ ىشىندە دايىندالىپ جاتقان مود­­جا­حەدتەردىڭ جاي-كۇيىن ءجيى تەكسەرەدى. مايور قۇدىرەتوللا مەن باسقا دا باتىس پەن اراب ەل­دەرىنەن كەلگەن نۇسقاۋشىلارعا كەڭەس بەرەدى.
تۇتقىندارعا ايتاتىن ۇگىتى – وسى ءبىر قۇداي دا ۇمىتىپ كەتكەن جەردەگى قارعىس اتقان جۇرتپەن نەسىنە سوعىساسىڭدار دەيدى. ادىلەتسىز سوعىستان ادىلەت كۇتپەڭدەر, ەلدەرىڭە جەتۋدىڭ جولىن ويلاڭدار; سەندەر وقىعان, ءبىلىمدى مەم­لەكەتتىڭ ادامىسىڭدار, ساۋاتسىز دا نادان حالىقتى قورعايمىن دەپ اۋرە بولماڭدار دەپ ءبىر قويادى. سويتەدى دە ارالارىڭدا وفيتسەرلەر دە بار مەن سەكىلدى, ماعان ەرىپ شەتەلگە كەتىڭدەر, امەريكاعا بارماساڭدار, ەۋروپا ەلدەرىنە – گەرمانيا, فرانتسيا, يسپانيا, يتاليا, ءتىپتى كانادا اسىڭدار دەگەن ويدى دا ايتىپ قالادى. ەندى سوۆەت وداعىنا سەندەر قاۋىپتى جانسىڭدار. ساتقىن دەيدى كگب جانالعىشتارى. قاي-قايسىڭدى دا ءسىبىر كۇتىپ تۇر… ويلانىڭدار! سەندەرگە دەيىن دە سەگىز سوۆەتتىك اسكەريلەر بادابەردىڭ ءدامىن تاتقان. ولاردىڭ ۇشەۋى ءۇش مەملەكەتتە ەمىن-ەركىن ءومىر ءسۇرىپ جاتىر, ءتىپتى ءۇيلى-باراندى. مىناۋ كانادادا, مىناۋ فرانتسيادا, مىناۋ بەلگيادا دەپ سۋدىراتادى ءسوزىن ءارى قاراي.
…سيقىرلى ءسوزدى ەت جۇرەگىڭنەن وتكىزىپ, سۇيەگىڭە ءسىڭىرىپ جىبەرەتىن امەريكالىق ەميسسار ۆارسان سول كۇنى دە تاڭ اتپاي كەلدى. وزىمەن بىرگە فرانتسۋز رەپورتەرى الەن گيو دەگەندى ەرتىپتى. بىلەزىك پەن قىزىل اسىقتى جارا قىلىپ قاجاپ تاستاعان كىسەن شىنجىرلارى تاس قابىر­عاعا بەكىتىلىپ, پۋلەمەت پاترونىنان جاسالعان ماي شامنىڭ ولەۋسىرەگەن جارىعىمەن جەر اس­تىندا وتىرعان سوۆەتتىك تۇتقىنداردى ادەيى كورسىن دەسە كەرەك. ول تۇتقىنداردى اڭگىمەگە تارتقىسى كەلگەن. وعان بىراق بۇلار سىر اش­قىلارى كەلمەدى.
– سەندەر بۇعان سەنبەي تۇرعان شىعار­سىڭدار. بۇل – سوۆەت تۇتقىندارى تۋرالى جازىپ جۇرگەن جۋرناليست. باتىستا قازىر: «سوۆەت اسكەرلەرى اۋعانستاننان كەشىكپەي شىعا باستايدى», دەپ جاتقان كورىنەدى. سونى وسى الەن ايتىپ ءجۇر, – دەپ توقتادى ۆارسان. – سەندەرگە دە بوستاندىق بەرۋ كەرەك دەيدى…
– ءبىز بوستانبىز, – دەپ قالدى بايبۋرا.
ۆارسان قارقىلداپ كەپ كۇلدى دە تەز توقتادى. قاراكولەڭكە جەر استىندا ءبىر ءسات شىبىننىڭ ىزىڭى ەستىلەر تىنىشتىق ورنادى.
– سونىمەن الەنگە ەشتەڭە ايتپايسىڭدار ما؟
ەشكىم ۇندەمەدى.
– جارايدى, – دەدى ۆارسان جادىگويلەنە ك ۇلىپ. – سەندەر دە مەن سياقتى اسكەري جوعارى ءبىلىمدى, الەمدىك ەليتالىق ارميا وكىلدەرى­سىڭ­دەر… اقىلعا كەلىڭدەر. مەن بىلەم: تاندەرىڭ ازاپ تارتسا دا, جاندارىڭ ساۋ-سالامات. «ادامدى وپات قىلساڭ دا, ونى جەڭۋ مۇمكىن ەمەس», دەگەن حەمينگۋەي. رۋح جەڭىلمەيدى. ماڭگىلىك ءومىر دە رۋحقا ءتان. ال ماعان جەڭىلمەيتىن, رۋحى كۇشتى جاندار كەرەك… سەندەردىڭ ەسەندىكتەرىڭ قاجەت. سوۆەتكە كەرەك بولماساڭدار دا, ادامزاتقا كەرەك­سىڭدەر. ادامزات باردا, اقىل-وي اماندا تەكە­تىرەسكەن سوعىس ويىنى توقتامايدى. سوعىستى جۇرگىزۋ, سونى اۋىزدىقتاۋ ءۇشىن دە سەندەر مەن بىزدەر – بيلىك ەتكەندەرگە ءزارۋ ادامدارمىز… ەكى جاعىمىز دا وسى اراعا قانتوگىستى توقتا­تامىز دەپ كەلگەن جوقپىز با؟! بىراق ابىل مەن قابىلدىڭ قانتوگىسى شىر ەتىپ جەرگە تۇسكەن ساتتەن باستالعان. ول – ءومىر قوزعالىسىنىڭ, ادامزات اقىل-وي قاقتىعىسىنىڭ, ءتىپتى وركەنيەت ءورىسىنىڭ كەپىلى.
ۆارسان فرانتسۋز ءجۋرناليسى الدىندا ءبىر جاعىنان ءوزىن كورسەتىپ قالعىسى كەلىپ تە ءدىل­مار­سىدى. ءسويتتى دە: «سەندەردى قاسقا ماڭدايىندا قارعىس تاڭبالى قالى بار گەنسەكتەرىڭ ساتىپ كەتتى… سەندەرگە مارتەبەلى بيلىك… مارتەبەلى سوۆەت وداعى… وتاندارىڭ وپاسىزدىق ەتتى. وسىنى تۇسىنەتىن تۇرلەرىڭ جوق», – دەپ ءبىر توقتادى.
وسى ساتتە: «ءيا, – دەپ تۇتقىن پودپولكوۆنيك سەرافيم كۋنيتسىن ءسوزىن ءبولدى. – بيلىك ءبىزدى ساتسا دا, ءبىز بىرلىكتى ساتقان جوقپىز. ارامىزدا حوحول دا, قازاق تا, تاتار دا, تاجىك تە بار… وتان بىزگە وپاسىزدىق قىلسا دا, ءبىز ادامدىق قالپىمىزدى بۇزعان جوقپىز. گەنسەك ساتسا دا, ساتىلسا دا, حالىق ساتىلعان ەمەس… مىناۋ مۇسىلمان قاۋىمى ءوز اقيقاتى – ھاق جيھاتى جولىندا شاھيد بولسا, ءبىز دە ءوز ارىمىز الدىندا اق ءولىم قۇشامىز. تامۇق كوكتە ەمەس – جەردە… جۇماق تاندە ەمەس – جاندا.
وسىنى ايتقان سەرافيم ەميسسار ۆارسانعا قادالا سويلەپ, الەن گيوعا قارادى. – ءبىز ەرتە مە, كەش پە اۋعان جەرىنەن كەتەرمىز. امەري­كالىقتاردىڭ دا الىسقا سوزعان قولى جەتەر. سول كەزدە وزدەرىڭ ولىمگە دايىنداعان مىڭداعان مودجاحەد-شاھيدتەر اجال بوپ اتىلار… ولاردان كورەسىنى كورىپ, ءبىزدى دە ەسكە الارسىڭدار. ول كۇن دە الىس ەمەس. الەمدى شاھيد جولىنا تۇسىرگەن سەندەر – امەريكاندىقتار… تەرروردىڭ ازابىن ەندى باتىس تا, شىعىس تا تارتادى… وعان ءالى-اق ادامزات كوزى جەتەدى. مىنە, سول كەزدە تىلدەرىڭدى تىستەيسىڭدەر. سەن جۋرناليست بولساڭ, وسىنى جاز, الەن! قاتىگەزدىككە قالامىڭ قارۋ بولسىن!
ۆارسان ارى قاراي ءسوز تالاستىرعىسى كەلمەدى بىلەم, قاباعىن كەرىپ, «امال قانشا» دەگەندەي الاقانىن جايدى. الەن گيوعا اعىلشىنشا الدەنە دەپ ايتىپ, بادابەردىڭ سۇپ-سۋىق جەراستى اباقتىسىنان جىلدام شىعىپ كەتىستى. ال ءولىم لەبى ەسكەن زىنداندا اجال اۋاسىمەن تىنىستاعان شىنجىرلاۋلى تۇتقىندار ءۇنسىز قالا بەردى.
ناسىباي مەن چارس اتتى ەسىرتكى ارالاستىرعان لاس بىلامىقتى تۇسكى استان كەيىن بۇلاردى اۋلاعا الىپ شىقتى. مۇنداي استان كەيىن كوبىسى قۇسىپ تاستايتىن. بايبۋرا دا اسقازانىن الداعانمەن, ارتىنشا قولىن اۋزىنا توستى. ءجۇرىپ كەلەدى. بۇلار ون ءۇش تۇتقىن كۇن ارالاتىپ, اۋعاندىق تۇت­قىندارعا قوسىلىپ, كىسەندەرىن شىلدىرلاتا ءار ءتۇرلى جۇمىس ىستەيتىن. بادابەر قورعاندى بەكىنىس بۇرىشىنداعى اسكەري قويمالارعا كەلگەن جۇك ماشينالارىنان قارۋ-جاراق تۇسىرەدى, مودجاحەدتەرگە ارنالعان كازارما-ۇيلەردى سىپىرادى.
بۇل جولى سوۆەتتىك تۇتقىنداردى سىرتى برەزەنتپەن قاپتالعان پاكستاندىق اسكەري كولىكتەرگە وتىرعىزدى. قاستارىنا التى بىردەي قارۋلى كۇزەت قوسا ءمىندى دە, ايدالاعا تارتتى.
الدىدا – امەريكالىق «حاممەر» اسكەري كولىگىنە مىنگەن قۇدىرەتوللا. جەلسىز تىمىق كۇن­دە ويلى-قىرلى كەبىر دالانىڭ شاڭى اسپانعا قۇيىنداي كوتەرىلىپ, سوڭدارىندا بۋداق-بۋداق قالىپ, سەلدىرەي سەيىلىپ جاتىر. ءىشى-باۋىردى سول­قىلداتقان جايسىز جولمەن ءبىر ساعاتتاي ءجۇرىپ, جان-جاعىن جاتاعان جوندار قورشاعان كەڭ قولتىققا كەلىپ توقتادى.
ون ءۇش تۇتقىن جەرگە تۇسكەندە كوردى: ادام مەن سالت اتتىلار قاراسى مول ەكەن. تۇيىق قولتىقتىڭ ءتورىن ىرگەلەي وسكەن كوكجاساڭ اراسىنا اپپاق شاتىرلار تىگىلىپتى. ال جاساڭ شەتىنەن باستالاتىن شاڭداق الاڭ ات تۇياعىنان توزىپتى. تۋلاقتاي تاپ-تاقىر. بايبۋرا بىردەن ءتۇسىندى: بۇل اۋعاندىقتار «بۇزقاشى» اتايتىن, ال قازاقتار «كوكپار» دەيتىن ەجەلگى ۇلتتىق داستۇرمەن ۇلاسقان ويىن وتەتىن جەر. اناۋ ءبىر جىلدارى اۋىلداعى مەكتەپتى تامامداعان مامىردا بايبۋرا دا بوز سەركەنى تاقىمعا باسىپ, بوزبالا كۇشىن سىناپ كورگەن. قىرعىن دودادا باسىنا قامشى دا ءتيىپ, جاۋىرىنىنان قىزىل توبىلعى ساپ تا باتقان. دەلەبەسى قوزىپ, ەت قىزۋىمەن ەشتەڭەنى ەلەمەگەن.
– حازار, تەبە ەتو زناكومو جە, – دەدى ۋكراين ۆيكتور كىسەندەرىن شىلدىرلاتىپ.
– دا, – دەدى بايبۋرا دا «حازار مۇسىلمان» دەگەن لاقاپ اتىنا التى ايدان بەرى ۇيرەنگەن قالىپپەن. – يۋنۋس, – دەدى بۇل دا بادابەر لاگەرى سالتىن بۇزباي ۆيكتورعا بۇرىلىپ: – ۋ ناس «كوكپار» نازىۆاەتسيا. ەتي ۆسادنيكي پودگوتوۆلەننىە ليۋدي…
كۇزەتشىلەردىڭ ءبىرى بايبۋرانىڭ ءسوزىن اياق­تاتپاي جەلكەدەن ءتۇيىپ قالدى. پۋشتۋن تىلىندە الدە نە دەپ بارق ەتتى. بۇلارعا ارا تۇسپەك نيەتپەن ءبىر-ەكى اۋىز ءسوز ايتىپ قالعان ەكى تۇتقىن – مۇحاممەد ازيز بەن قاسىم دا كالاشنيكوۆ اۆتوماتىنىڭ اعاش ءدۇمىن جەدى. ءبارىن دە مالشا ايداپ جاساڭ ۇستىنە, الاڭعا جاقىن قويىلعان سوۆەتتىك اسكەري «كاماز» كولىگى جانىنا اكەپ, تىزەرلەتىپ قويدى.
كوكتە كۇن شاقىرايىپ تۇر. توبەنى تەسىپ بارادى. ال اسكەري كولىكتىڭ قوراپ قاشاعاسى اشىلىپ, ۇستىنە ۇستەل مەن ورىندىقتار قويىلىپتى. كۇن تۇسپەس ءۇشىن سوۆەتتىك كوك برەزەنت كولەڭكەلەي تارتىلعان.
ون ءۇش شۋراۆي تىزەلەرىن بۇگەر-بۇكپەستەن كوكجاساڭ ىشىندەگى شاتىردان شىققان ادامدار بۇلارعا قاراي بەتتەدى. الدارىندا اق سالدەلى, اق جىبەك شاپاندى, ورتا بويلى, بۋرىل ساقالدى ادام الشاڭداي باسادى. قاسىندا قاتارلاسا ەرگەن قۇدىرەتوللا مەن ۆارسان, ولاردىڭ سوڭىن الا ءبىر توپ اسكەريلەر مەن الەن گيو كەلەدى.
ەلۋدىڭ مول ىشىندەگى جىبەك شاپاندى, ورتا بويلى الگى ادام:
– اسسالاۋماعالەيكۇم, مۇ­سىلمان باۋىرلار! – دەدى ورىسشا ءتىلىن بۇراي سويلەپ.
بايبۋرالار اۋىزدارىن جىبىرلاتىپ قانا قويدى. ال ولار سوۆەتتىك اسكەري كولىكتى اينالا بەرىپ, ار جاعىنا قويىلعان ساتىمەن كولەڭكەلى قوراپ ۇستىنە كوتەرىلدى. الاڭقايدىڭ ارعى جا­عىندا الەكەدەي جالانىپ تۇرعان جيىرما شاقتى اتتىلار دا قوزعالا باستادى. ارالارىنان ەكەۋى ءبولىنىپ شىعىپ, كوكجاساڭ ىشىندەگى كوك بۇتا-قاراعان اراسىنان الدارىنا وڭگەرىپ, جەلدىرتكەن بويى الدەبىرەۋدى تۇتقىنداردىڭ الدىنا ءدۇرس ەتكىزىپ تاستاي سالدى.
بۇل كۇنگە كۇيگەن گيمناستەركاسى ابدەن اعا­رىپ كەتكەن, جەز جۇلدىزدارى دا قارايا باستاعان سوۆەت سولداتى ەكەن. جارالى. بەت-اۋزىنا قان قاتىپ, توپىراق جابىسىپتى. ءالسىز ىڭىرسيدى.
ابدوللا راحمان شىدامادى بىلەم, تاپ الدىنا قۇلاعان جارالى جاۋىنگەردىڭ باسىن سۇيەي بەردى. كۇزەتشىلەردىڭ ءبىرى ۇمتىلا بەرىپ ەدى, جىبەك شاپاندى ەگدە ادام كولىك ۇستىنەن قولىن كوتەرىپ, تيىسپە دەگەندى يشارامەن ءبىلدىردى. ىلە داري تىلىندە باپپەن ەستىرتە سويلەدى. داۋىسى قۇران اياتىن وقيتىن قاريداي اۋەزدى ەكەن. ونىڭ ءسوزىن ۆارسان ورىس تىلىنە اۋدارىپ وتىردى.
– باۋىرلار, – دەدى ۆارسان, – ۇلى بۇرحا­نيددين ءامىر سەندەرگە بوستاندىق بەرەدى. البەتتە, ول تەگىن بەرىلمەيدى. بوستاندىق قانمەن كەلەدى… وسى ۋاقىتقا دەيىن سەندەر ابدەن ويلاندى دەپ ەسەپتەيدى. مىنا ءبىر يمانسىز سول ءۇشىن قۇرباندىققا شالىنادى… كەشە عانا قولعا تۇسكەن جازىقسىز پەندە.
– اح, سۆولوچي! – دەپ, ابدوللا راحمان – پودپولكوۆنيك سەرافيم كۋنيتسىن ءتىسىن شىقىرلاتتى. – جىگىتتەر, شىداڭدار! شىداڭدار!
سوۆەتتىك تۇتقىندار ىزادان جارىلىپ كەتە جازداپ, بۇكتىسىپ وتىر.
جارالى جان:
– پروششايتە! پروستيتە! – دەدى قىرىلداي. – نە زابىۆايتە مەنيا! سيبيرياك يا… گەراسيم حروموۆ.
وسى ساتتە:
– اۋعانستاننىڭ ازاتتىعى ءۇشىن شەيىت بولادى… سەندەر ءۇشىن جان بەرەدى, باۋىرلار! – دەپ توق­تادى ۆارسان دا. – قاجەت بولسا, سەندەر دە قۇربان بولا­سىڭدار. ويلانىڭدار, باۋىرلار! دايىن بولىڭدار!
ۆارسان ءسوزى اياقتالماستان الگىندەگى ەكى سالت اتتى جەردەن جامبى ىلگەندەي, قارۋلى بىلەك­تەرىمەن جاپ-جاس, ارىق, سىرىقتاي سولداتتى ج ۇلىپ اكەتتى. سول-اق ەكەن شاڭداق ايقاي مەن قيقۋعا تولدى. ءولىم مەن ءومىر اراسىندا كۇن كەشىپ جاتقان ون ءۇش تۇتقىن دا ورىندارىنان قالاي اتىپ تۇرعانىن سەزبەي قالدى.
جيىرماعا جۋىق بۇزقاشى بۇزىقتار مال ورنىنا ادامدى كوكپارعا تارتقان سۇمدىق باستالدى دا كەتتى. بايبۋرا مەن ۆيكتور قالشىلداپ قويا بەردى. كۋنيتسىن جۇدىرىعىن تۇيگەن قالپى كوزى اتتىلارعا قادالا قاتىپ قالعان. ال باسقا تۇتقىنداردىڭ ءبىرى بوقتىقپەن سىباپ جاتسا, ءبىرى ءوز شاشىن ءوزى جۇلا باستادى.
تامشى سۋ تيمەگەن الاڭدى توپىرلاعان تۇياق تەستى. شاڭداق شاڭنان پەردە تۇتىلدى. ەسىرىپ العان ادامدار مەن ەلىرگەن اتتار ەكىلەنە ۇمتىلىسقان. تىرىدەي كوكپارعا تاستالعان ءتان ءسۇت ءپىسىرىم ۋاقىتقا عانا شىدادى. كەرگىگە تۇسكەن حروموۆ گەراسيمنىڭ بۇتى – بۇت, قولى – قول ءبولىنىپ, ات تۇياعىندا تاپتالىپ جاتتى…
بۇل جولى بىراق ايگىلى امەريكالىق پسيحولوگ-نۇسقاۋشى ۆارسان قاتتى قاتەلەستى. تۇتقىنداردى سالت اتتىلار تاقىمىندا اجال تاپقان ورىس جاۋىنگەرىنىڭ ءولىمى ۇرەيلەندىرمەي, كەرىسىنشە بويلارىن ىزا-كەك بۋدى. بادابەرگە بۇلار مودجاحەد – «دۋحتار» ويلاعانداي يىندەرى ءتۇسىپ, رۋحتارى جەڭىلىپ قايتقان جوق. قايتا كوكىرەكتەرى شەرگە تولىپ, جۇرەكتەرى شەمەن بوپ قاتتى.
جول بويىندا ابدوللا راحمان – كۋنيتسىن تۇتقىن سەرجانتتار يۋنۋس – ۆيكتور دۋحوۆچەنكو مەن حازار – بايبۋرا مايدانوۆقا كەشكى اقشام نامازىندا: «سپۋگنەم ۆوروبيا! دەپ, دايىن بولۋلارىن ەسكەرتتى. ولار دا «ۆوروبەي» دەگەن جالعىز اۋىز ءسوزدى كىرپىك قاقپاي قادالىپ, تۇتقىن باستارىن تومەن تۇقىرتىپ وتىرعان قالعاندارعا سىبىرلاي جەتكىزگەن. ول تۇرمە زاقىنداعى: «ق ۇلىپتى بۇزامىز», – دەگەن جارگون ءسوز ەدى.
…بۇلار قورعاندى بەكىنىس ىشىنە كىرگەندە كۇن دە كەشكىرىپ قالعان ەدى. قاندارى كەۋىپ, ەرىندەرى جالاقتانا جارىلىپ, ءبىر ۇرتتام سۋ ىشپەي كەلگەن ون ءۇش تۇتقىندى قارۋ-جاراق قويماسىنىڭ الدىنا ءبىر-اق اكەلدى. كەلگەن بويدا قاتار تۇرعان ەكى جۇك كولىگىنە قويماداعى قارۋدى اسىعىس تيەپ جاتقان اۋعاندىق تۇتقىندارعا قوسىلدى. ال مودجاحەد تالىپتەر بۇلار كەلگەن سوڭ جۇك ارتۋدان قۇتىلىپ, وڭاشالاۋ بارىپ وتىرىستى.
التى بىردەي اۆتوماتشى تۇتقىن جۇكشىلەردەن كوز ايىرماي باقىلايدى. جاشىك-جاشىك وق-ءدارى جاپسىرمالارىنان يتاليا مەن قىتايدىڭ, انگليا مەن اقش-تىڭ, سسسر مەن گەرمانيانىڭ بەلگى-بەدەرلەرى مەنمۇندالايدى. اۋعان مەن پاكستان جەرىنە ءولىم سەبەتىن وسىناۋ قارۋ قۇرالدارى تۇتقىندارعا دا ەتەنە تانىس: يتا­لياننىڭ پلاستيك ميناسى, انگليانىڭ «بۋر» اتانعان ايگىلى ەسكى ۆينتوۆكاسى, امەريكانىڭ قولمەن-اق كوتەرىپ جۇرەتىن «ستينگەر» راكەتاسى دەيسىز بە – تولىپ جاتقان قارۋ تۇرلەرى اۋعانستان سوعىسىندا سىناقتان ءوتىپ, سىنعا ءتۇسىپ جاتىر. قاسىرەت-قايعىعا تولى مۇنداعى جۇرت – ادامزات قۇربانى, قانعا شىلانعان گيندۋكۋش اتىرابى – سوعىس پوليگونى… مۇندا كەلگەن كەلىمسەكتەر – ورىسى بار, ورمانى بار; امەريكانى بار, الباستىسى بار; جاھيلى بار, جارىمەسى بار – ادام بالاسى اراسىنان شىققان ازىرەيىلدەر: قانعا تويماس قورقاۋلار.
بايبۋرالار قالعان جۇكتى تەز ارادا ارتىپ بولعاندا ازان شاقىرىلىپ, مودجاحەد تالىپتەر اقشام نامازىنا ساپقا تۇرىپ جاتتى. كولىكتەر ورىندارىنان قوزعالىپ كەتىسىمەن, اۋعاندىق تۇتقىندار دا نامازعا جينالا باستاعان. بايبۋرا ۆيكتور مەن كۋنيتسىنعا يەك قاقتى. ون ءۇش شۋراۆي دە قارۋ-جاراق قويماسى اۋزىن جاپپاستان جۇگىرە باسىپ, اۋعاندىق تۇتقىندار قاتارى سوڭىنا ناماز سابىن تۇزەدى.
سوڭعى بىرەر ايدا بايبۋرامەن نامازعا جىعىلىپ جۇرگەن بىرەر سوۆەت تۇت­قىندارىنا ىشتەرى جىلىپ قالعان قاراۋىلشى جەندەتتەردى دە جايباراقاتتىق بيلەي باستاپ ەدى… ولار دا كالاشنيكوۆ اۆتوماتتارىن قاستارىنا تاس­تاپ, بۇلاردىڭ تۋ سىرتىنان كەلىپ ناماز وقيتىن. بۇگىنگى اقشامدا دا سولاي بولدى.
كۇرەڭىتكەن كۇن ۇياسىنا ەنىپ بارا جاتقان كەز-تۇعىن…
پودپولكوۆنيك سەرافيم كۋنيتسىننىڭ كوپتەن بەرى ويلاستىرعان جوسپارىن جۇزەگە اسىراتىن سىن ءساتى تۋعانىن ون ءۇشى دە ءتۇسىندى. ءبارى دە ءۇن-ءتۇنسىز نامازعا تۇرىپ, باستارىن سالبىراتىپ العان. يمام اۋەزىنە ۇيىعان ۋىز مەزگىل. ىشتەي دۇعا قايىرىسىپ, بايبۋرانىڭ باستاۋىمەن ءبارى دە بىردەي تىزە بۇگىسىپ, جۇگىنە جىعىلىسىپ, ماڭدايلارىن ساجدە ورنىنا بادابەردىڭ كەبىر توپىراعىنا تيگىزىسكەن.
اقشام نامازىنىڭ ءۇش راكات پارىزىنا ال­عاۋسىز جىعىلعان. بەكىنىس ءىشىن ءبىر ۋاق تىنىشتىق بيلەگەن. تەك اندا-ساندا: «ءاۋمين!..» دەگەن اۋەن عانا اۋانى تەربەپ, كەرنەپ كەتەدى. وسى ءبىر نامازعا ۇيىعان ساتتە مىناۋ اجال عانا تورىعان بادابەر قورعانى ۇستىنەن ءولىم لەبى ساپ تيىلىپ, ومىرگە دەگەن قۇشتارلىققا تولى كەشكى سامال سوعىپ وتەدى. تاپ قازىر دە قورعاننان اسىپ كەلگەن سالقىن سامال تۇتقىندار مەن جەندەتتەردىڭ ءجۇزىن جەلپىپ ءوتتى.
جالپى, جۇرت اقشام نامازىنىڭ ەكىنشى – سوڭعى راكاتىنا جىعىلعاندا, بايبۋرا ەڭكەيە بەرە وقىس ايقايلاپ, ارتقى جاعىندا ەكى قادامداي عانا جەردە ساجدەگە باس قويعان قاراۋىلشى مودجاحەدكە بۇرىلا اتىلدى. الدىن الا كەلىسىلگەن يشارا بويىنشا ون ەكى تۇتقىن دا تۋ سىرتىنداعى قاراۋىلشى جەندەتتەرگە ارىستانشا باس سالدى. ولار دا ءداپ ناماز ۇستىندە تارپا باس سالادى دەپ كۇتپەسە كەرەك. ىزالى جۇرەك, دولى قول مەن تاپتالعان نامىس, سۇراپىل سەزىم تاۋدان جۇرگەن اتقىداي ءاپ-ساتتە التى كۇزەتشىنى اۆتومات دۇمىمەن ەزگىلەپ, بىلەكتەرىندەگى شىنجىرمەن بۋىندىرىپ, جاندارىن جاھاننامعا جىبەردى.
اقشام نامازى اياق استىنان قازا بولدى…
الاساپىران باستالدى دا كەتتى. سوۆەت تۇتقىن­دارىنىڭ كۇزەتشىلەردى الىپ-ۇرىپ جاتقانىن كورگەن اۋعاندىق تۇتقىندار دا قارۋسىز شاكىرت مودجاحەدتەرگە تۇرا ۇمتىلدى. ولار دا باس ساۋعالاي تىم-تىراقاي قاشتى.
وسى ءبىر ويران-توپىر ءساتتى پايدالانعان ون ءۇش سوۆەتتىك تۇتقىننىڭ ءبىرى – مۇحاممەد يسلام شاكىرت مودجاحەدتەرمەن بىرگە جاۋ جاعىنا قاشىپ كەتكەن ەدى. جان بەرىسىپ, جان الىسقان سۇمدىق كەزدە ونىڭ جىلىستاپ كەتكەنىن ەشكىم بىلمەي دە قالعان. ال بويى كەسكەن تەرەكتەي ەكى مەترلىك ابدوللا راحمان – سەرافيم كۋنيتسىننىڭ ورىسشا بەرگەن بۇيرىعى مەن اۋعان تۇتقىندارى ىشىنەن سەنىمدى تىلەكتەس گۇل مۇحاممەدتىڭ داريشە دارىلداي اقىرعان داۋسى ءبارىن دە دەرەۋ تارتىپكە كەلتىردى.
قاس قارايىپ قالعان ەدى.
جاۋ بەكىنىسى ىشىندە قارۋلى كوتەرىلىسكە بەلدى بەكەم بۋعان تۇتقىندار قاۋىرت قيمىلعا كوشتى. لاگەر قوجايىنى قۇدىرەتوللا مودجاحەدتەرى مەن پاكستاندىق جاۋىنگەرلەر ەس جيام دەگەنشە, كوتەرىلىسشىلەر ىمىرت جابىلماي بادابەر بەكىنىس قورعانىن باسىپ الدى. قويماداعى قارۋمەن مۇزداي قارۋلانعان تۇتقىندار ءتۇن جامىلا سىتىلىپ شىعۋدى كوزدەگەن. بىراق بۇل جوسپار جۇزەگە اسپادى. اۋعاندىق وفيتسەر گۇل مۇحاممەدتىڭ جۇك كولىكتەرىمەن قاشامىز دەگەن ءۇمىتى اقتالمادى. قۇدىرەتوللا قانىشەرلەرى بەكىنىس قاقپاسى اۋزىنان شىعارتپادى.
كۇش تە تەڭ ەمەس ەدى. ءتۇن ورتاسى اۋعانشا قىرىق شاقتى اۋعاندىق پەن ون ەكى سوۆەتتىك تۇتقىن بەكىنىس مۇنارالارى مەن قورعان قابىر­عالارىن, قويما توبەلەرىن شەڭبەرلەي قورعانىس ەتىپ, قۇدىرەتوللا شابۋىلشىلا­رىنىڭ يت سىلىكپەسىن شىعاردى.
ءساۋىردىڭ تاڭى دا تالاۋراي اتتى…
تۇنىمەن ۇيىقتاماعاننان كوزى قانتالاپ, قارا ساقالدى ءجۇزى ىزادان كۇيىپ كەتكەن پاكس­تاندىق مايور قۇدىرەتوللا مەن پەشەۆاردان جانتالاسا جەتكەن اۋعاندىق ءامىر بۇرحانيددين رابباني قۇلقىن سارىدەن كوتەرىلىسشىلەرمەن كەلىسسوز جۇرگىزبەككە ارەكەت جاسادى. بۇلارىنان بىراق تۇك شىقپادى.
– ەي, ابدوللا راحمان! اللا اتىمەن انت سۋىن ىشەيىن, – دەگەن ءامىر رابباني. – سەندەرگە كەشىرىم جاسايمىن! قارسىلاسقاندى توقتاتىڭ­دار. دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنا كەتىڭدەر, تەك قارۋدى تاستاڭدار. اللا ءبارىن كەشىرەدى, ول مەيىرىمدى دە ادال!
سوندا پودپولكوۆنيك كۋنيتسىن:
– اللانىڭ اتىن جامىلما, ءامىر, – دەگەن, – اللا – ادىلەتتى, ال سەن… سەن… اللا دەپ ايتۋعا لايىق ەمەسسسىڭ. بىزگە پاكستانداعى سوۆەت ەلشىلىگىن شاقىرت. بۇۇ-نىڭ وكىلىن جىبەر. قىزىل كرەست ساراپشىلارىن الدىر. سوندا عانا سەندەردەن تارتىپ العان قارۋدى تاستايمىز. ال انا ءبىر التى بىردەي تاربيەشى نۇسقاۋشى مەن ون پاكستاندىق قىزمەتكەر بىزگە «ءتىرى» قالقان. ولاردى قارۋ-جاراق قويماسى ىشىنە بايلاپ, بىزگە سالعان كىسەندەرىڭمەن ءبىر-بىرىنە شىنجىرلاپ تاستادىق. قانعا – قان, جانعا – جان… ۆارسان ايتقانداي, قۇرمەتتى ءامىر, سەن دە ويلان!..
– ويلانايىن, – دەگەن رابباني.
– ۇزاق ويلانۋدىڭ قاجەتى جوق. ءبىز ءبىر قۇ­دايدىڭ ەركىندىگىندە تۋعانبىز, سول ەركىندىكتە ولگەلى تۇرمىز. ەركىندىكتە قولدا قارۋمەن ولگەن­نەن ارتىق ارمان جوق. ءبارىمىزدىڭ ءتۇبى بارار جەرىمىز ءبىر. سەندەر شاھيد تاربيەلەپ اۋرەسىڭدەر, سول شاھيد ءبىز – شۋراۆي… ءبىز دايىنبىز. اناۋ سۇمەلەك ساتقىن مۇحاممەد يسلامدى دا قايتا­رىڭدار… ول ءبىزدىڭ قولىمىزدان ءولۋى ءتيىس.
رابباني اۋزىنا كابۋل قۇمى قۇيىلعانداي تىم-تىرىس قالعان. بۇل تالاپتاردىڭ ورىندالمايتىنىن ەكى جاعى دا تۇسىنگەن. كوتەرىلىسشىلەر جاڭا شىققان كۇننىڭ جارىعىن ءبىر ساتكە بولسا دا ۇزارتۋدى كوزدەسە, جاۋلارى تىعىرىققا تىرەلگەننەن كەلىسسوزدى سوزۋعا تىرىسقان.
بايبۋرا مەن ۆيكتور قاراۋىل مۇناراسى باسىنا بەكىنگەن ەدى. كۇن ارقان بويى كوتەرىلىپ كەتكەن. كوكجيەككە دەيىن سوزىلعان پاكستان مەن اۋعانستان شەكاراسىنداعى بادابەر – پەشەۆار ايماعى اۋىرلەي قىزا باستاعان. جاۋلارى كوتەرى­لىسشىلەر قويعان تالاپتى ورىنداسا, پاكستان مەملەكەتى مەن سوۆەت وداعىنىڭ ارتى اشىلاتىنىن جاقسى بىلەدى. سوندىقتان دا قولدارى بايلاۋلى, باستارى نوقتاۋلى… قىسىلماسقا دا شارالارى جوق: بىرنەشە شەتەلدىك نۇسقاۋشىلار مەن پاكستاندىق ساياسي قىزمەتكەرلەر, ەڭ باستىسى – قارۋ-جاراق قويماسىنداعى اسا قىمبات تۇراتىن ەكى مىڭداي ءارتۇرلى تيپتەگى راكەتالار, بومبالار, ونشاقتى اۆتوموبيل مەن كوپ ءمول­شەردەگى اتىس قارۋلارى كوتەرىلىسشىلەردىڭ قولىندا قالىپ بارادى. ەرتەڭ ونى بەرگەن جارىلقاۋشى قوجايىندارىنا رابباني جاۋاپ بەرۋ كەرەك. ءامىردىڭ راقىمى سوندىقتان دا ءسوز جۇزىندە تۇتقىندارعا ءتۇسىپ تۇر.
پودپولكوۆنيك كۋنيتسىن – ابدوللا راحمان:
– اۋعاندىق باۋىرلار, – دەگەن بارىنە ەستىرتە ايقايلاپ: – ءبىز سەندەرگە رازىمىز! گۇل مۇحام­مەد, قازىر ولار سوڭعى سوققى بەرەدى… قويما ماڭىنان اۋلاق كەتىڭدەر. بەكىنىستەن سىتىلىپ شىعۋعا تىرىسىڭدار.
– ال سەندەر شە؟ – دەدى گۇل مۇحاممەد.
– ءبىز باسىمىزدى ولىمگە بايلاعانبىز. قۇلدىقتا قور بولعانشا, ەركىندىكتە اجال السىن… قوش بولىڭدار!
كۋنيتسىن اۋزىن جيىپ العانشا, تامۇق وتى لاپ ەتتى. ساعات تاڭعى سەگىز كەزى ەدى. اۋىر ارتيللەريادان اتىلعان وق قارۋ-جاراق قويماسى ءتۇبى­نەن وقىس جارىلدى. كەلەسى زەڭبىرەك وعى بەكىنىس قورعانىنىڭ قابىرعاسىن اپانداي ەتىپ ويىپ ءتۇستى. دۇنيەنى شاڭ-توزاڭ باستى دا كەتتى.
قاقپا جاقتان ۇمتىلعان مودجاحەدتەر مەن پاكستاندىق اسكەرلەرگە بايبۋرا پۋلەمەتتەن وق جاۋدىردى. ونشاقتى جەندەت وراقپەن ورعانداي باۋداي ءتۇستى. ۆيكتور مەن وزگە جىگىتتەر دە قاراپ قالمادى, وقتى قارشا بوراتتى. پولكوۆنيك كۋنيتسىن گراناتامەتتەن اتقان.
ءامىر رابباني مەن مايور قۇدىرەتوللا قاھا­رىنا مىنسە كەرەك, بادابەر بەكىنىسىن توزاق قازانىنا اينالدىرۋعا كوشتى. جاۋدىڭ بەرىل­مەسىن بىلگەن ولار اۋىر ارتيللەريا وقپانىنان گۇرسىلدەتە اتقىلاي باستادى. ىلەزدە بەكىنىس ءىشىن شاڭ-توزاڭ قاپتاپ, بوراعان وق پەن قوپارىلا قۇلاعان شىم-كەسەك توپىراقتان كورىنبەي قالدى. جارالانعان ادامدار مەن جانىپ جاتقان كولىك, مودجاحەد جاپپالارى جىن ويناعانداي كۇيگە ءتۇسىپ, ىڭىرانا شىڭعىرعان داۋىس پەن شاتىرلاي جانعان وت, قولقانى قاپقان قارا­قوشقىل ءتۇتىن ءيىسى توڭىرەكتى الىپ كەتتى.
اياق استىنان عاراسات مايدانى اشىلعانداي الاساپىران باستالدى. شىبىن جان ءۇشىن باس ساۋعالاپ, الاپات اراسىنان اۋعاندىق تۇتقىندار سىنالاي سىرتقا ۇمتىلىپ جاتتى. ءبىرى وققا ۇشسا, ءبىرى وتقا تۇتىلىپ, قايسىبىرەۋى بەكىنىستىڭ تۇستىگىن الا جاتقان قۇلا ءتۇز بەن كوكجاساڭ ىشىنە قۇتىلا ءسىڭدى. ولاردىڭ اراسىندا گۇل مۇحاممەد تە بار بولاتىن.
پاكستانداعى اسا قۇپيا تۇردە سوۆەتتىك اسكە­ري تۇتقىنداردى جاسىرىپ وتىرعان پاكستان ۇكىمەتى كوتەرىلىسشىلەردى ىڭ-شىڭسىز جويىپ جىبەرۋدى راببانيعا بۇيرىق ەتسە كەرەك, زەڭبى­رەك­پەن اتقى­لاعانى بىلاي تۇرسىن, پاكستان قارۋلى كۇش­تەرىنىڭ اسكەري تىكۇشاعىن مايدانعا قوستى. امەريكالىق «اپپاچي» ۆەرتولەتتەرى قيا­لاعان بەتتە «اۋە-جەر» راكەتالارىن جاۋدىردى.
ەكى مۇنارا باسىنا بەكىنگەن بايبۋرا مەن ۆيكتور تىكۇشاقتى كوزدەي اتىپ, تويتارىس بەرمەككە ارەكەت ەتتى. ۆيكتوردىڭ قولىنداعى ءىرى كاليبرلى پۋلەمەت وعى ءبىر تىكۇشاقتىڭ موتورىنان ءتيىپ, ول شايقالاقتاي ۇشىپ, ۇزاپ بارىپ, ايدالاعا ارەڭ قوندى.
وسى ءبىر ءسات اۋىر زەڭبىرەك سناريادتارىنىڭ ءبىرى قويما توبەسىنە ءدال ءتۇستى. سول-اق ەكەن جارىلعىش قارۋعا تولى قويما وقىس گۇرس ەتتى. ال قايىرا اينالىپ سوققان جالعىز تىكۇشاق تا بايبۋرا وتىرعان بيىك مۇنارانى نى­ساناعا العان ەدى. مۇنارا بەل ورتادان ومىرىلا قۇلاي بەردى. ونىمەن بىرگە اۋدارىلىپ بارا جاتقان بايبۋرا قارۋ-جاراق قويماسىنىڭ دا دۇلەي كۇشپەن جارىلا باستاعانىن بايقاپ ۇلگەردى. الىپ وتتى شاردىڭ كوك اسپانعا شەڭبەر­لەنە اتا كوتەرىلگەنىن كوز قيىعىمەن شى­عارىپ سالدى. ىلە قويۋ شاڭ مەن قالىڭ توپىراق ۇستىنەن باسا قۇلاعانىن سەزدى.
سول بويى ەسى اۋىپ, كوزى جۇمىلىپ كەتتى…
اسقار التاي.