وتكەنگە ۇڭىلسەك, تاريحتى جاسايتىن دا, جازاتىن دا بىرەگەي تۇلعالار بولعانىن بايقايمىز. ولار – ايگىلى بىلگە قاعان, تۇران ءامىرشىسى تەمىر مەن ونىڭ ۇرپاعى بابىر, مۇستافا كەمال اتاتۇرىك پەن ۋينستون چەرچيلل سەكىلدى ادامزات تاريحىندا ەلەۋلى ءىز قالدىرعان ءبىرتۋار قايراتكەرلەر. ساۋساقپەن سانارلىقتاي بۇل تىزىمگە قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتى دا قوسۋعا بولادى.
« ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» دەگەن باعدارلامالىق ماقالانى وقىعان سوڭ قايمانا قازاقتىڭ عانا ەمەس, ۇلى دالانى مەكەندەگەن تۇگەل تۇركى جۇرتتارىنىڭ تاريحىن تۇگەندەگەن كەمەڭگەردىڭ كەستەلى ءسوزىن وقىپ, ۇلان-عايىر دالا تاريحىنىڭ ۇزىن-ىرعاسىن, كەسەك كەلبەتىن ايپاراداي تانىعانداي بولاسىڭ. بۇل ماقالا ەلىمىزدىڭ رۋحاني قازىناسىن ەسەلەپ, تامىرلى تاريحىمىزدى تۇگەندەۋگە تولايىم تابىس اكەلگەن «مادەني مۇرا», «حالىق تاريح تولقىنىندا» سياقتى ىرگەلى مەملەكەتتىك باعدارلامالار مەن ەلباسىنىڭ ۇلت ۇياسى ۇلىتاۋدا بەرگەن سۇحباتى, قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىندا سويلەگەن سوزدەرىنىڭ تۇجىرىمى, مازمۇندىق جالعاسى, سارالانعان ءتۇيىنى, سونىمەن بىرگە كەشەندى جوسپارلاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جولى, تاريحتى, مۇرانى, ونەردى زەرتتەۋدىڭ, ۇرپاققا كادەگە جاراتۋدىڭ ىلكىمدى ءتاسىلى, امالى.
ايگىلى تاريحشى رەنە گرۋسسە 1938 جىلى جارىققا شىققان « ۇلى دالا يمپەريالارى» دەگەن ەڭبەگىندە ۇلى دالا ۇعىمىن الەمدىك تاريحناماعا العاش ەنگىزسە, ەلباسى ءوزىنىڭ ءار كەزەڭدەگى ۇلاعاتتى سوزدەرىندە ۇلى دالانىڭ حالقىمىزدىڭ رامىزدىك كيەلى نىسانى بولعانىن ايگىلەپ كەلەدى. سوندىقتان ۇلى دالا ۇعىمى بۇگىندە قازاقستاننىڭ ۇلتتىق كودىنا اينالىپ ۇلگەردى.
ماقالادا مەملەكەت باسشىسى ۇلى دالانىڭ قاستەرلى قاسيەتتەرىنە, سان ءتۇرلى قىرىنا ايرىقشا توقتالىپتى. شىنتۋايتىندا, ۇلى دالا – كەڭىستىكتىڭ اتاۋى, ونىڭ اۋقىمى وتە كەڭ. التايدى كىندىك جۇرت سانايتىن التاي ءتىلى توبىنا جاتاتىن ۇلىستاردان باستاپ, بايكالدان بالقانعا, ماجاردان موڭعولياعا دەيىنگى الىپ اۋماقتى جايلاعان حالىقتاردىڭ ءبارىنىڭ دەرلىك ءتۇپ-تامىرى, گەنەزيسى ۇلى دالادان باستاۋ الىپ جاتىر.
سونىمەن قاتار ۇلى دالا – وركەنيەتتىڭ اتاۋى! ال وركەنيەتتىڭ قاتپارى مەن قىرى, قاسيەتى مەن قازىناسى كوپ بولارى انىق. ەندەشە, ەلباسى ماقالادا قازاق حالقى قاستەرلى سانايتىن «جەتى» سانىن ىرىمداپ, سيمۆوليكالىق ماعىنادا قولدانعانداي اسەر قالدىردى. كوكتى – جەتى قات اسپانعا, تەكتى – جەتى اتاعا, بايلىعى مەن مۇراسىن – جەتى قازىناعا, جاھاندى جەتى جۇرتقا تەڭەيتىن بابالارىمىزدان جەتكەن جەتى سانى ماقالادا ۇلى دالانىڭ جەتىستىكتەرى مەن ادامزات تاريحىنا قوسقان سۇبەلى ۇلەسىن ادەمى جۇيەلەپ تۇر.
ەلباسى ماقالاسىندا ايتىلعانداي, «بۇگىنگى قازاقتاردىڭ ارعى بابالارى ۇلان-عايىر ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى ساياسي جانە ەكونوميكالىق تاريحتىڭ بەتالىسىن تالاي رەت تۇبەگەيلى وزگەرتكەن». قىران ۇشسا قاناتى تالاتىن, قۇلان جورتسا تۇياعى توزاتىن شەكسىز كەڭىستىكتە عۇمىر كەشكەن ءباھادۇر بابالار توقپاق جالدى تارپاڭدى ەرتتەپ ءمىنىپ, ارعىماقتىڭ تۇياعى جەتكەن جەرگە يەلىك ەتكەن, ادامزات تاريحىندا ءىرى بەتبۇرىستار جاساپ, ۇلى دالا وركەنيەتىن قالىپتاستىرعان. «ۋاقىت پەن كەڭىستىكتىڭ كوكجيەگى توعىسقان جەردە» پايدا بولىپ, ءداۋىر داۋىلدارىنا شىداس بەرگەن الىپ ەمەندەي تامىرىن تەرەڭگە تارتقان, ەجەلگى مىسىر, قىتاي, يران, ءۇندىستان, ريم سەكىلدى ىرگەلى ەلدەرمەن قارىم-قاتىناس ورناتىپ, ولارعا بالاما وركەنيەت قۇرعان تۇركى الەمى شىعىس پەن باتىستىڭ, تۇستىك پەن تەرىسكەيدىڭ اراسىن جالعاعان ۇلى جىبەك جولى ارقىلى الەمدىك ساۋدانىڭ كۇرەتامىرىنا, دۇنيەجۇزىلىك ديپلوماتيانىڭ دانەكەرىنە اينالعان. سوندىقتان عالىمدار كونە كوشپەلىلەردى «جاۋلاۋشى عانا ەمەس, وركەنيەتتى جاساۋشى ءھام ونى جالعاۋشى ۇلت» رەتىندە باعالاۋدا.
تاريحقا ەۋروتسەنتريستىك كوزقاراسپەن قارايتىندار «كوشپەلىلەر بەي-بەرەكەت كوشىپ-قونىپ جۇرگەن, ولاردا ءوندىرىس ورىندارى بولماعان» دەگەن جاڭساق ۇعىم قالىپتاستىرعان. شىنتۋايتىندا, ماقالادا ايتىلعانداي ء«بىزدىڭ جەرىمىز ماتەريالدىق مادەنيەتتىڭ كوپتەگەن دۇنيەلەرىنىڭ پايدا بولعان ورنى». تۇركى وركەنيەتىنىڭ التىن بەسىگى التايدا تەمىر قورىتۋ باعزىدان بەرى بار ەكەنىن بەرىدە جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى دا ايقىنداپ وتىر. تۇركىلەر اراسىندا قارا تەمىردى قامىرشا يلەپ, بولات بالقىتقان ۇستانى كيەلى ساناۋ كۋلتى وسىلايشا قالىپتاسقان. ۇلى دالانىڭ قۇدىرەتتى امىرشىلەرى تەمۋجين – تەمىرشى, تەمىرلان اتالۋى دا وسى كيەنىڭ سارقىتى دەۋگە بولادى. سوندىقتان جاڭا عاسىردا دومنا پەشتە بولات بالقىتىپ, قۇرىشتاي شىڭدالعان ەلباسىنىڭ مەتالل ءوندىرۋدى تۇركىلەردىڭ اتا كاسىبى رەتىندە قاراۋى – ءداستۇر ساباقتاستىعىنىڭ جاڭعىرۋى!
ەلباسى ۇلى دالانى تۇركى الەمىنىڭ كيەلى بەسىگى دەۋى – زاڭدىلىق. راسىندا, تاقتارى تۇرماق, اتتارى دا التىنمەن اپتالعان قاھارلى قاعاندار مەكەنى بولىپ سانالاتىن بەرەلدەن باستاۋ الاتىن اسقاق التاي – كۇللى تۇركىنىڭ باعزى زامانداردا كىندىك بايلاعان كەن ورداسى. باتىستاعى سارايشىق پەن سىعاناقتىڭ اراسى, كۇڭىرەنگەن قوبىزىمەن تىرشىلىك اتاۋلىنى ۇيىتقان قاسيەتتى قورقىتتىڭ قونىسى – بۇگىندە تۇركيا, ازەربايجان, تۇرىكمەنستاندا مەملەكەت قۇرعان وعىزدار اۋلەتىنىڭ بەرەكەلى بەسىگى. وڭتۇستىكتەگى ازىرەت قونعان ءاز قالا – تۇركىستانعا يسلام ءدىنىن قابىلداعان كۇللى تۇركى جۇرتشىلىعى تاعزىم ەتەدى. ەرتەگىدەن باستالىپ, ەدىگەمەن جالعاساتىن ۇلىتاۋ جەرى – كەزىندە دەشتى قىپشاق اتالعان ۇلى دالانىڭ التىن ورداسى. وسى ءتورت قاقپانىڭ تۋرا تورىندە, سارىارقانىڭ بەلىندە سامۇرىعى سامعاعان, ماڭگىلىك مۇراتى ايقىندالعان استانا ءتورت قۇبىلاسى تەڭ قازاق ەلىنىڭ عانا ەمەس, تۇگەل تۇركىنىڭ تەگەۋرىندى بايتاعىنا بالانىپ وتىر. وسىنىڭ ءبارى شابىتى شالقار ماعجان اقىننىڭ: «كوپ تۇرىك ەنشى الىپ تاراسقاندا, قازاققا قارا شاڭىراق قالعان جوق پا؟» – دەگەن سوزدەرىنىڭ شىندىققا اينالعانىن ايعاقتايدى.
ايشىقتى استانا بۇگىندە ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن ورەندەردىڭ باسىن قوسىپ, باعىن اشقان باقورداسىنا, جاستاردىڭ قالاسىنا اينالىپ وتىرعانى اقيقات. قازىرگى ەلوردا تۇرعىندارى مەن بۇكىل قازاقستان حالقى – جاسى دا, جاسامىسى دا ساۋلەت كەلبەتى كەلىسكەن باس قالانى ءسوزسىز ماقتانىش تۇتادى. دەگەنمەن استانا ءالى جاس قالا بولعاندىقتان, ونىڭ كوركىنە كورىك قوساتىن عاجاپ عيماراتتارمەن قاتار, جاس ۇرپاقتىڭ رۋحىن كوتەرەتىن, پاتريوتتىق سەزىمىن وسىرەتىن, رۋحىنا رۋح قوساتىن نىساندار ءالى دە قاجەت-اق. وسى ورايدا, ەلباسى ماقالاسىندا: «...ءبىز بىرىنشىدەن, اتاقتى تاريحي تۇلعالارىمىز بەن ولاردىڭ جەتىستىكتەرىنىڭ قۇرمەتىنە اشىق اسپان استىندا ەسكەرتكىش-مۇسىندەر قويىلاتىن « ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسىمدەرى» اتتى وقۋ-اعارتۋ ەنتسيكلوپەديالىق ساياباعىن اشۋىمىز كەرەك» دەپ, وتە وزەكتى ماسەلەنى العا تارتتى. اتالعان ساياباق تۇراننىڭ تۇعىرلى تۇلعالارىن كەلەشەك ۇرپاققا تانىستىرۋ, سول ارقىلى ولاردىڭ بويىندا الەمدىك وركەنيەتكە وراسان زور ۇلەس قوسقان, تاريحتى جاساعان ۇلىلارمەن ساباقتاستىق بار ەكەندىگىن ۇعىندىرۋ تۇرعىسىنان باعا جەتپەس تاربيە قۇرالىنا اينالادى دەپ پايىمدايمىز. ويتكەنى ءبىزدىڭ جاستارىمىزعا, كەلەر ۇرپاققا شامشىراق بولاتىن, ءپىر تۇتاتىن برەندتىك تۇلعالار كەرەك. بۇل ءبىر جاعى بايتاعىمىزدى تۇگەل تۇركى تۋ كوتەرىپ, ءتاۋ ەتەتىن كيەلى ورىنعا, رۋحتى مەكەنگە اينالدىرادى.
اتا تاريح, ءباھادۇر بابا, شەجىرەلى ەپوس, قاسيەتتى جەرلەر – ۇرپاققا ۇدايى كۇش بەرەتىن ەنەرگيانىڭ قۋاتتى كوزى. مۇنى ميف دەيمىز, كيە دەيمىز, ءداستۇر ساباقتاستىعى دەيمىز. ۇرپاق ساناسىنا «اشينا», «ەرگەنەقون», «الىپ ەر توڭعا», «قورقىت» سەكىلدى اڭىزدار تارالىپ, بۇگىنگى ۇرپاقپەن ۇيلەسىمدى ۇندەسىپ, تۇركى تاريحىن ء دۇر سىلكىنتىپ تۇر. ماسەلەن, قورقىت قانشاما الىس جۇرتتاردى ارالاپ كەتكەن قادىم زاماننىڭ قاريا كەيىپكەرى. بىراق ونىڭ ارداقتى اتى اتالعاندا التايدان انادولىعا دەيىنگى جايىلعان تۇركى جۇرتىنىڭ جۇرەگى ءدىر ەتىپ, ءبىر ساتتە باسى بىرىگىپ, باۋىر بولاتىنى انىق. سوندىقتان ەلباسىنىڭ ۇلى دالا فولكلورىنا نازار اۋدارۋى كوپ تۇيتكىلدىڭ كۇرمەۋىن شەشۋگە باعدار بولا الادى. راسىندا ۇلى دالانىڭ قاھارماندىق تاريحى ەپيكالىق سانانى, عاجايىپ داستانداردى تۋدىردى. كۇڭىرەنىپ كۇن تۇبىنە جورتقان كۇلتەگىنگە ۇران بولعان كيەلى كوكجال ءبورى بەرتىنگى ءسۇيىنباي جىرىندا ءبورىلى بايراق بولىپ كوتەرىلەدى, شالكيىز جىراۋ مەن موڭكە بيدە كوكجالداردى باستايتىن ابادان تۇلعاسىندا سومدالادى. وسىلايشا قاسيەتتى ۇعىمدار الىس عاسىرلاردان جەتسە دە, ءبىر-بىرىنەن شالعاي وڭىرلەردە جىرلانسا دا ۇندەس, سارىنداس. مىنە, وسى تۇركى كودىنداعى ساباقتاستىقتىڭ سىرىن ساقتاعان الىپ كەڭىستىك – ۇلى دالا, ال ۋاقىت اتا-بابادان جالعاسقان ۇرپاقتاردىڭ ءومىرى دەۋگە دە بولادى.
ەلباسى ۇلى دالا ەلىنىڭ ەتنوگەنەزىنە ءمان بەرۋى تەگىن ەمەس. بۇل كيەلى ەل شەجىرەسى مەن جەر شەجىرەسىنىڭ توعىسار ءتۇيىنى. انتروپولوگ, اكادەميك ورازاق سماعۇلوۆ ۇزاق جىلعى زەرتتەۋلەرى ارقىلى ۇلى دالادا قازاق ەلىنىڭ تابانى تايماي ءتورت مىڭ جىلدىق گەنەتيكالىق ءومىر-تىرشىلىگى جالعاسقان دەپ قورىتىندى جاسايدى. قازاق شەجىرەسىندە, ءاپسانا-داستانىندا دالانىڭ مىڭجىلدىق رۋحاني تاريحى قامتىلعانى سونىڭ ايعاعى.
ۇلتتىق سانا تاريحي سانا ارقىلى قالىپتاسادى دەسەك, ءححى عاسىردا كەسكىن-كەلبەتىمىزدى ساقتاپ, ۇلتتىق كود, ۇلتتىق مادەنيەت, تاريحي جادىنى جاڭعىرتۋ – ەلىمىزدىڭ رۋحاني ومىرىندەگى تىڭ بەلەس. ەندەشە بۇل باعدارلامالىق ماقالا تاريحشىلار ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر مەن ىزدەنىستەرگە اۋقىمدى جول اشىپ وتىر. ەندىگى جەردە ءبىزدىڭ الدىمىزدا تۇرعان ماڭىزدى مىندەت – ماقالادا ايتىلعان باعىت-باعدارلار مەن ۇتىمدى ۇسىنىستاردى, كەشەندى جوبالاردى جايداق جيىندارعا اينالدىرماي, جۇيەسىن تاپقان مازمۇندى جۇمىس جۇرگىزۋ بولماق. تاعى ءبىر ەسكەرەتىن جايت, الدا اتقاراتىن اۋقىمدى جۇمىستاردىڭ بارىسىندا جالاڭ ۇرانشىلدىققا ۇرىنباۋدىڭ, ونى ءتۇرلى تايپالاردىڭ شەجىرەسىن تارقاتۋشىلار مەن ۇلى تۇلعالاردىڭ ءبارىن «قازاقتان شىققان» دەپ قيسىنسىزدى قيىستىراتىنداردىڭ سپەكۋلياتيۆتىك ناۋقانىنا اينالدىرماۋدىڭ دا ماڭىزى زور.
ونىڭ ۇستىنە, اۋقىمى كەڭ بولعاندىقتان, بۇل جۇمىستارعا ۇلى دالا ۇعىمىنداعى الىپ اۋماقتى الىپ جاتقان تامىرلاس, تۋىسقان ەلدەردىڭ دە عالىمدارىن, عىلىمي-ساراپشىلىق الەۋەتىن تارتقان ءجون. مۇنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ زاڭدى جالعاسى بولا تۇرا, ودان نەگىزگى ايىرماسى ءھام ەرەكشەلىگى دە وسى بولۋى ءتيىس. اسىرەسە «تۇركى وركەنيەتى: ءتۇپ-تامىرىنان قازىرگى زامانعا دەيىن» اتتى جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جانە استانادا 2019 جىلى تۇركولوگتاردىڭ دۇنيەجۇزىلىك كونگرەسىن وتكىزۋ ءىسى – قازاقستاننىڭ الەمدىك تۇركولوگيانىڭ ورتالىعىنا اينالۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. وسى ورايدا ەلباسىنىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن قۇرىلعان حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى بۇل باعىتتا جۇيەلى جۇمىستار اتقارۋعا ءازىر ەكەندىگىن اتاپ وتكىم كەلەدى.
ۇلى دالانىڭ تاريحى ءسوز بولعاندا ايتپاي قالماۋعا بولمايتىن كەلەلى جايتتىڭ ءبىرى – كەلەر جىلى 750 جىل تولاتىن ۇلى تالاس قۇرىلتايى. تالاي مەملەكەتتەر تۋ كوتەرگەن كيەلى تالاس جەرىندە 1269 جىلى قايدۋ حاننىڭ شاقىرۋىمەن قۇرىلتاي ءوتىپ, ۇلى دالادا جوشى ۇلىسى (التىن وردا), موعولستان جانە شاعاتاي ۇلىسى بوي كوتەرگەن ەدى. سوندىقتان كەلەسى جىلى ارقا توسىندەگى التىن وردا مەن جەتىسۋ جەرىندەگى موعولستاننىڭ قۇرىلۋىنىڭ دا 750 جىلدىعى! بۇل ۇلىستاردىڭ قازىرگى قازاقستان, قىرعىزستان جانە وزبەكستان ەلدەرىنىڭ دە باستاۋى ەكەنىن ەسكەرسەك, اتالعان قۇرىلتايدى جوعارى دەڭگەيدە اتاپ ءوتۋ – قازىرگى ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ ىنتىماقتاستىعىنا دا زور سەرپىن بەرەرى انىق.
مەملەكەت باسشىسى قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ سالتاناتىندا: «...ءبىزدىڭ قاسيەتتى جەرىمىزدى ىقىلىم زامانداردان ۇلى دالا دەپ, ال بابالارىمىزدى ۇلى دالانىڭ ۇرپاقتارى دەپ اتاعان. ءبىز – سولاردىڭ جالعاسىمىز, ۇلى دالانىڭ مۇراگەرلەرىمىز! وسىناۋ كەڭ-بايتاق ۇلى دالانىڭ كوگىندە حالقىمىزدىڭ باق جۇلدىزى بولىپ جاڭا قازاقستان دۇنيەگە كەلدى. ءبىزدىڭ قازاقستانىمىز – ۇلى ىستەردىڭ ۇيىتقىسى بولعان ۇلى دالا!» دەپ ايتقان ەدى. وسى سوزدەردىڭ جالعاسى ىسپەتتى بولعان باعدارلامالىق ماقالاسى ارقىلى ەلباسى ۇلى دالانىڭ ۇلاعاتتارىن تاعى ءبىر ايقىنداپ بەردى.
بايقال مەن بالقاننىڭ, التاي مەن انادولىنىڭ, موڭعوليا مەن ماجارستاننىڭ اراسىنداعى ۇلى دالادا بايىرعى بابالاردىڭ ونەگەلى ءىزى مەن ومىرشەڭ ءسوزى سايراپ جاتىر. ونىڭ ۇستىنە الەم ءبىزدى تۇركى جۇرتىنىڭ التىن بەسىك – قارا شاڭىراعى, قازاقستان پرەزيدەنتىن دە تۇركى جۇرتىنىڭ كوشباسشىسى دەپ تانيتىنى بەلگىلى. سوندىقتان « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» باعدارلامالىق ماقالاسى بولاشاقتا ۇلتتىق كودى مەن تۇپكى تاريحى ءبىر, تاعدىرى مەن تامىرى ۇقساس, ماقساتى مەن مۇددەسى ءبىر باۋىرلاس حالىقتار اراسىن جاقىنداستىراتىن, اعايىن اراسىنا التىن ارقاۋ بولاتىن ىرگەلى جوباعا اينالادى دەپ سەنەمىز. الاشتىڭ اق پاراعىنا جازىلعان ەلباسى ماقالاسى تۇركى جۇرتىنىڭ رۋحاني ۇستىنى, اداستىرماس تەمىرقازىعى, ۇلى دالانىڭ رەنەسسانسى بولارى انىق!
دارحان قىدىءرالى
