IV وتىرىسقا الەمنىڭ 30 ەلىنەن كەلگەن 50-گە جۋىق سپيكەر قاتىسۋدا. ونىڭ ىشىندە اۋستريا, اۋعانستان, بەلگيا, مىسىر, يتاليا, پولشا, پورتۋگاليا, ۇلىبريتانيا, ءۇندىستان, يندونەزيا, يران, يسپانيا, قىتاي, نورۆەگيا, رەسەي, حورۆاتيا, اقش, شۆەتسيا جانە جاپونيا مەملەكەتتەرىنىڭ وكىلدەرى بار.
شاراعا ەكس-پرەزيدەنتتەر مەن بۇرىنعى پرەمەر-مينيسترلەر, بۇرىنعى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, گەوساياسات جونىندەگى الەمدىك بەستسەللەرلەردىڭ اۆتورلارى جانە حالىقارالىق قاتىناستار, گەوسياسات پەن ەكونوميكا بويىنشا ساراپشىلار ارنايى كەلگەن. ماسەلەن, سپيكەرلەر اراسىندا اۋعانستاننىڭ 2004-2014 جىلدارداعى پرەزيدەنتى حاميد كارزاي, پاكىستاننىڭ 2004-2007 جىلدارداعى پرەمەر-ءمينيسترى شاۋكات ازيز, سلوۆەنيانىڭ 2007-2012 جىلدارداعى پرەزيدەنتى دانيلو تيۋرك, يتاليانىڭ 2002-2004 جانە 2008-2011 جىلدارداعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى فرانكو فراتتيني, پورتۋگاليانىڭ 2002-2004 جىلدارداعى پرەمەر-ءمينيسترى جوزە مانۋەل بارروزۋ, 1997-2009 جىلدار ارالىعىندا ماگاتە-ءنىڭ باس ديرەكتورى لاۋازىمىن اتقارعان, نوبەل سىيلىعىنىڭ بەيبىتشىلىك بويىنشا لاۋرەاتى موحاممەد ءال-بارادەي جانە اتاق-داڭقى مەن بەدەلى الىسقا كەتكەن باسقا دا تۇلعالار بار.
وتىرىستىڭ ءبىرىنشى كۇنى بىرنەشە سەكتسيا بويىنشا ويلارىن ورتاعا سالىپ, وزەكتى ماسەلەلەردى تەرەڭنەن تالداعان ساراپشىلار نەگىزىنەن «ۇلكەن ەۋرازياعا اپارار جول: ورتاق بولاشاقتى قالاي قۇرامىز؟» دەگەن باستى تاقىرىپتى قاۋزادى. تاقىرىپتىڭ بۇلاي الىنۋىنىڭ سەبەبى دە جوق ەمەس. ويتكەنى «استانا كلۋبى» ءتورتىنشى وتىرىسىنىڭ ارنايى سەسسياسى اياسىندا «2019 جىلى ەۋرازيا ءۇشىن ءتونىپ تۇرعان الەمدىك قاۋىپتەر رەيتينگى» حالىقارالىق زەرتتەۋى كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلدى. زەرتتەۋ جۇمىسىنا الەمنىڭ ەڭ ۇزدىك وتىزدان اسا ساراپشىلارى مەن ساياساتكەرلەرى قاتىستىرىلعان. اتاپ وتەرلىگى, ولاردىڭ پىكىرىنە مەملەكەت باسشىلارى, حالىقارالىق ينستيتۋتتار مەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى قۇلاق اسىپ وتىرادى. سونىمەن قاتار زەرتتەۋ بارىسىندا 60 مەملەكەتتەن 1000-نان اسا رەسپوندەنتتەر اراسىندا ساۋالداما جۇرگىزىلگەن. جالپى, زەرتتەۋدىڭ ماقساتى ەۋرازيا ايماعىنداعى عانا ەمەس, جالپى الەم بويىنشا قالىپتاسقان گەوساياسي جانە گەوەكونوميكالىق ۇردىسكە باعا بەرۋ بولعاندىعىن جۋرناليستەرگە ارنالعان بريفينگتە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى قورى جانىنداعى الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەرجان سالتىباەۆ ايتىپ بەردى.
– ساۋدا سوعىستارى, سانكتسيالىق جانە باسقىنشىلىق ساياسات ورناعان بۇل زاماندا تەكە-تىرەستەردى شەشۋگە باعىتتالعان بۇۇ, دسۇ سىندى ماڭىزدى حالىقارالىق ينستيتۋتتاردىڭ وزدەرىنە قاۋىپ ءتونىپ تۇر. قازىرگى ۇردىستەر جاھاندىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىنىڭ داعدارىسقا ۇشىراعانىنىڭ دالەلى. ال مۇنىڭ سالدارى اۋىر بولماق. سوندىقتان ەۋرازيا قازىر كۇردەلى ءارى ماڭىزدى شەشىم قابىلداۋعا ءماجبۇر. نە بىرىگۋى ءتيىس, نە جاھاندىق شيەلەنىس الاڭىنا اينالۋ قاۋپى تۋادى.
تاڭداۋ قايسىسىنا تۇسەتىنى جاقىن بولاشاقتا بەلگىلى بولماق. ەۋرازيا جۇرەگىندە ورنالاسقان قازاقستان ءۇشىن وسى ايماقتاعى ەلدەردىڭ بارلىق تەكە-تىرەستەردى بەيبىت جولمەن شەشىپ, ىمىراعا كەلۋى اسا ماڭىزدى. سوندىقتان ەۋرازيانىڭ جەتەكشى ەلدەرى اراسىندا ديالوگ ورناتۋ – قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. بۇل ورايدا, ءبىز ازىرلەگەن قاۋىپتەر رەيتينگى وسى ديالوگتىڭ نەگىزى بولا الاتىنداي وزەكتى ماسەلەلەردى ايقىنداۋعا باعىتتالعان, – دەدى ول.
سونىمەن, 2019 جىلى ەۋرازياعا قانداي قاۋىپ ءتونۋى مۇمكىن؟ ولار مىنالار – قىتاي مەن اقش تەكە-تىرەسىنىڭ شيەلەنىسۋى, كەڭ اۋقىمدى ساۋدا سوعىستارى, تاياۋ شىعىستاعى ۇلكەن سوعىس, رەسەي مەن باتىس اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ ودان ءارى ناشارلاۋى, ەۋرازياداعى «شيەلەنىس وشاقتارىنىڭ» قايتا جاندانۋى, جىكشىلدىك, ەتنوس پەن كونفەسسياارالىق شيەلەنىستەردىڭ ۋشىعۋى, ەكولوگياعا جانە سۋ رەسۋرستارىنا تونگەن قاۋىپتەردىڭ ۋشىعۋى, كيبەرقاۋىپتەردىڭ دامىپ, كۇشەيۋى, جاپپاي قارۋلانۋدىڭ جاڭا كەيپى جانە ءىرى يادرولىق, تەحنوگەندىك اپاتتار قاۋپى.
ارينە, بۇل – ساراپشىلاردىڭ بولجامى عانا. بىراق كانىگى, دۋالى اۋىزدى مامانداردىڭ ورتاق شەشىمگە كەلىپ, ىرىكتەگەن قاتەرلەردىڭ جاڭساق بولاتىن كەزى سيرەك. وسى ورايدا, ءباسپاسوز ءماسليحاتىنا قاتىسقان امەريكا قۇراما شتاتتارىنان ارنايى كەلگەن اتلانتيكالىق كەڭەستىڭ اعا ساراپشىسى اريەل كوەن قۇرلىققا تونگەن قاۋىپ-قاتەرلەردى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن ەسكەرتىپ, الەمدىك قوعامداستىق نازارىن بۇرۋعا كۇش سالعاندىعىن اتاپ ءوتتى. ال ەۋرازيا زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, شانحاي مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە حالىقارالىق قارىم-قاتىناستار مەكتەبىنىڭ وكىلى يان چەن قۇرلىقتاعى تىنىشتىق پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن قازاقستان تاراپى كوپ ەڭبەكتەنىپ جاتقاندىعىنا توقتالدى.
جالپى, ساراپشىلار كوپ جاقتى ساياسات پەن ءىرى ەمەس ەلدەردىڭ ىقپالى كۇشەيە باستاعان كەزەڭدە ەۋرازيا قانداي ستراتەگيالىق قادامعا بارۋى قاجەت ەكەندىگىن ارنايى تالقىلاماق. ماسەلەن, قازىرگى ۋاقىتتا ۇلكەن ەۋرازيانىڭ قانداي بولاتىندىعىنا بايلانىستى ءتۇرلى ستسەناريلەر قاراستىرىلۋدا.
ايتا كەتەلىك, «استانا كلۋبىنىڭ» جالپى وتىرىسى بۇگىن ءوتىپ, نەگىزگى ماسەلەلەردىڭ قورىتىندىلارى شىعارىلماق.
سەرىك ابدىبەك,
«ەگەمەن قازاقستان»
