شوقان ءۋاليحانوۆ, رەسمي دەرەك بويىنشا, 1865 جىلى 10 ءساۋىر كۇنى وكپە اۋرۋىنان قايتىس بولدى. بىراق بۇل نۇسقاعا ءشۇبا كەلتىرە الامىز. بىرىنشىدەن, شوقان وكپە اۋرۋىنا شالدىقسا, 1864 جىلى چەرنياەۆتىڭ اسكەرىنە قالايشا قابىلدانعان؟ ال ونداي جەرلەرگە تەك دەنى ساۋ ادامداردىڭ عانا باراتىنى بەلگىلى (شوقاننىڭ وكپە اۋرۋى پەتەربۋرگتە ولەرىنەن 1 جىل بۇرىن انىقتالعان ەدى). ال مەديتسينادا ادامنىڭ وكپە اۋرۋىنان 3-4 جىل ىشىندە ولەتىنى ايتىلادى. سوندا شوقان 1868 جىلى ءولۋى كەرەك بولدى عوي؟! شوقاننىڭ حاتتارىنا جۇگىنەتىن بولساق, وكپە اۋرۋى جايلى بىردە-ءبىر ءسوز جوق. تەك سۋىق تيگەنى تۋرالى جازعان. قاپەرگە الاتىن تاعى ءبىر جايت – شوقان ۇنەمى قىمىز ءىشىپ جۇرگەن. ال قىمىز ىشكەن ادام وكپە اۋرۋىنا شالدىقپاسا كەرەك. بۇل – مەديتسينالىق فاكت.
شوقاننىڭ ولىمىمەن قاتار تۋعان جىلى دا كۇمان تۋدىرادى. رەسمي دەرەك بويىنشا, 1835 جىلى تۋدى دەلىنگەنىمەن, پ.پ.سەمەنوۆ-تيان-شانسكيدىڭ دەرەگىندە 1834 جىل, ال گ.ن. ءپوتانيننىڭ نۇسقاسىندا 1837 جىل كەلتىرىلگەن. بۇل دەرەكتەر مۇحتار اۋەزوۆتىڭ شوقان تۋرالى جازعان پۋبليتسيستيكاسىندا بار. ەگەر پ.پ.سەمەنوۆ-تيان-شانسكيگە سەنەتىن بولساق, وندا شوقان 31 جاسىنا جەتپەي قايتىس بولعان. ال پوتانينگە سەنسەك, 29-عا دا (پوتانين وچەركتەرىنىڭ بىرىندە شوقاننىڭ 1866 جىلى قايتىس بولعانى تۋرالى مالىمەت بار) جەتپەگەن. كوپ نۇسقانىڭ ءبىرى – وسى. ءارى قاراي كەتتىك. ونى بىرەۋ ولتىرگەن دەگەن بولجام بار. كۇدىكتى – ءۇش ادام: چەرنياەۆ, تەزەك تورە, شوقاننىڭ نەمەرە ءىنىسى سۇلتانعازى ءۋاليحانوۆ.
نەگە چەرنياەۆ؟ ەكەۋىنىڭ اراسىندا قاقتىعىس ورىن العان. گەنەرال چەرنياەۆتىڭ اۋليەاتا, جەتىسۋ ايماقتارىن باسىپ الۋ ميسسياسىمەن كەلگەنىن سەزىپ قويعان شوقان ءۋاليحانوۆ وعان كەدەرگى جاسايدى. شوقاننىڭ ءولىمىن ءجون كورگەن چەرنياەۆ ونى اتقىزىپ تاستاۋى ابدەن مۇمكىن. تاعى دا ءانۋار ءالىمجانوۆتىڭ ەستەلىگىنە جۇگىنەتىن بولساق, ول بىلاي دەيدى: «شوقاننىڭ وكپەسىندە وق قالعان. سول وق اقىرى اجال وعى بولدى. ايتپەسە ول – اعا سۇلتاننىڭ بالاسى, ەشتەڭەدەن تارشىلىق كورمەگەن ادام». دەمەك, وكپەسىندەگى وقتى ءبىر جىل بويى الىپ جۇرگەن بولدى عوي؟! شوقان چەرنياەۆتىڭ اسكەرىنە 1864 جىلى قوسىلدى. سول جىلى چەرنياەۆ ەكەۋىنىڭ اراسىندا قاقتىعىس ورىن الدى دەدىك. جانە شوقان وكپە اۋرۋىنا شالدىققانىن ەستىدى. دەمەك, ول وكپە دەرتىنە شالدىقپاعان. وكپەسىندە وق قالىپ قويعان. ءولىمى سودان بولىپ وتىر. 1864 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىندا كولپاكوۆسكيگە بىلاي دەپ حات جازادى: «مەنىڭ كەۋدەم اۋىرىپ ءجۇر. ىستەگەن جاقسىلىعىڭىز بولسىن, ماعان قۇستىراتىن ءبىر ءمايدارى نەمەسە كەۋدەمدەگى ءىرىڭدى بوساتاتىن (تەك س ۇلىك ەمەس) جانە تەر شىعاراتىن بىردەڭە بەرىپ جىبەرە الماس پا ەكەنسىز». ال 1865 جىلدىڭ 19 اقپان كۇنى كولپاكوۆسكيگە تاعى دا حات جازادى: ء«سىز كەتكەن كەزدە ماعان سۋىق ءتيىپ ەدى: كوكىرەگىم مەن تاماعىم اۋىراتىن. تاماعىما نازار اۋدارماي, كوكىرەگىمە ەم جاساعام, ەندى كوكىرەگىم جازىلعان سياقتى بولعانىمەن, جۇتقىنشاعىمنىڭ اۋىرعانى سونشا, استى ازەر جۇتامىن, داۋسىم تىپتەن شىقپاي قالدى. ۆەرنىيعا جەتۋگە جولدىڭ اۋىرلىعى مەن جايلى كولىكتىڭ جوقتىعى مۇمكىندىك بەرمەگەندىكتەن, مەن ءوزىمدى قازاقتىڭ قۇشناش-ەمشىسىنىڭ قولىنا تاپسىردىم. ونىڭ نە ءدارى ىشكىزىپ جاتقانىن ءبىر قۇدايدىڭ ءوزى ءبىلسىن. ايتەۋىر قول قۋسىرىپ ولگەننەن گورى وسى دۇرىس.
جاعدايىم ءسال جاقسارسا, ءسىزدىڭ ۇلى مارتەبەلىڭىزگە كوتەرىلىستىڭ سەبەپتەرى مەن ونىڭ ورىستەۋ بارىسى تۋرالى تاريحي دەرەكتەردى نازارعا الا وتىرىپ جازعان ءوز پايىمداۋلارىمدى جىبەرەمىن», دەپ. بايقاپ وتىرساڭىز, وكپە اۋرۋى جايلى بىردە-ءبىر ءسوزدى كەزدەستىرمەيسىز.
ال نەگە تەزەك تورە؟ نەمەرە ءىنىسى سۇلتانعازى ءۋاليحانوۆتىڭ نە قاتىسى بار؟ تەزەك تورە شوقاندى باسەكەلەس ساناعان. تاقتان ايىرىلىپ قالامىن دەگەن ۇرەي بولعان. جانە ەكەۋى ۇنەمى شەكىسىپ قالىپ وتىرعان. دەمەك, وندا سەبەپ بولدى ولتىرۋگە. سوت سۇلتانعازى ەكەۋىنەن جاۋاپ العان. كەيىننەن سۇلتانعازى ءۋاليحانوۆ شوقانعا قاتىستى دەرەكتەر مەن قۇجاتتاردى وزىمەن الىپ كەتكەن. نەنى جاسىرماق بولدى سوندا ول؟ الدە وزىنە قارسى كەلەتىن قۇجاتتار بولدى ما ەكەن؟ نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق ءبىر دۇنيە بار. شوقان مەن سۇلتانعازى ەگىزدىڭ سىڭارىنداي ۇقساس بولعان. زامانداستارى ولاردى اجىراتا الماي قالادى ەكەن كەيدە. جوعارىدا كورسەتكەن قازانامانى ەسكەرەتىن بولساق, وندا شوقاننىڭ 1875 جىلى قايتىس بولعانى ايتىلادى. سۇلتانعازىنىڭ قاتتى ۇقساستىعىن قاپەرگە الىپ, قالعان 10 جىلدا شوقاننىڭ ورنىنا سۇلتانعازى ءومىر ءسۇردى مە ەكەن دەگەن وي كەلەدى. ونىڭ ولگەن جىلىنىڭ ءتۇرلى داتانى كورسەتۋى وسىدان بولۋى مۇمكىن. مىسالى, گەنەرال-گۋبەرناتور كاۋفماننىڭ رەسمي دەرەگىندە 1864 جىلدى كورسەتىپ تۇر.
ەندى مىنا نۇسقاعا نازار اۋدارىپ كورىڭىز: شوقاننىڭ قازاسىنا وراي ورىس گەوگرافيا قوعامىنىڭ جينالىسىندا پ.پ.سەمەنوۆ-تيان-شانسكيدىڭ ايتقان مىناداي ءسوزى بار: «قازاقتىڭ ايتۋلى ۇلى, اسىل پەرزەنتى شوقان ءۋاليحانوۆ قازا تاپتى». وسى جەردەگى «قازا تاپتى» (پوگيب) دەگەن سوزگە باسا نازار اۋدارۋ كەرەك. ويتكەنى «قازا تاپتى» دەپ, نەگىزىنەن, جورىقتا ولگەن ادامدى ايتادى. «مەرت بولدى», «باقيلىق بولدى», «قازا تاپتى», «جان تاپسىردى» دەگەن تىركەستەردىڭ ءتۇرلى جاعدايعا قاتىستى قولدانىلاتىنى ايدان انىق. پ.پ.سەمەنوۆ-تيان-شانسكي شوقاننىڭ وكپە اۋرۋىنان ولگەندىگى جايلى ەشقانداي ءسوز ايتقان جوق.
ءبىز ۇسىناتىن تاعى ءبىر نۇسقا بار. بالتاباي ادامباەۆتىڭ 1969 جىلى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە جارىق كورگەن ماقالاسىندا اكەسى شىڭعىس پەن اناسى زەينەپكە شوقاننىڭ ءولىمى جايلى ەستىرتۋ ايتقان ورىنباي اقىننىڭ ازا جىرىنان مىناداي جول كەلتىرىلەدى: «شاھيد كەشتى شوقانىڭ». ادامدى «شاھيد بولدى» دەپ سوعىستا ولگەن جاعدايدا ايتادى. شاريعات بويىنشا, شاھيد كەشكەندەردى كيىمشەڭ جەرلەيدى ەكەن. ەندى مىناعان قاراڭىز: الماتىدان كەلگەن عالىمدار شوقان جاتقان قابىردى اشىپ كورسە, وفيتسەرلىك مۋنديرمەن جەرلەنىپتى. بۇعان نە دەيسىز؟ دۋلات يسابەكوۆتىڭ: «ەگەر ءمايىت شوقاندىكى بولسا جانە ول مۇسىلماندىق جولمەن قويىلسا, نەگە ول كيىممەن جەرلەنۋى كەرەك؟», دەگەن سۇراعىنا جاۋاپ تا تابىلدى.
P.S. ۇسىنىپ وتىرعان نۇسقالاردىڭ لەگى – وسى. اڭىزدىڭ اقيقاتقا, بولجامنىڭ فاكتىگە اينالارى ءسوزسىز. بىراق اقيقات ءالى اشىلعان ەمەس. سوندىقتان نۇكتە قويۋعا ەش قۇقىعىمىز جوق. كوپ نۇكتە مەن سۇراق بەلگىسى عانا...
ەربولات قۋاتبەك,
جۋرناليست
قاراعاندى
