كارل زيممەر, «نيۋ-يورك تايمس»
چيكاگوداعى Northwestern ۋنيۆەرسيتەتى زەرتتەۋشىلەرىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, ادام دەنەسىندەگى 20 000-داي پروتەيندىك گەننىڭ 5400-گە جۋىعى تۋرالى تولىققاندى مالىمەت جوق. گەندەرىمىزدىڭ كوبىنە نازار اۋدارىلماعان نەمەسە ناشار زەرتتەلگەن. تەك 2000-داي گەنگە باسىمدىق بەرىلىپ, كەيىنگى جىلدارى جاريالانعان عىلىمي جۇمىستاردىڭ 90 پايىزى وسى باعىتتا جۇرگىزىلىپتى.
مۇنداي تەڭسىزدىككە بىرنەشە فاكتور ىقپال ەتكەن جانە بۇل عالىمداردىڭ عىلىمعا كوزقاراسىن انىق بايقاتادى.
ادەتتە زەرتتەۋشىلەر بۇعان دەيىن تالاي زەرتتەلگەن گەندەرگە نازار اۋدارۋعا بەيىم. ويتكەنى ناتيجەسى بەلگىسىز بولاتىندىقتان, PNMA6F سەكىلدى گەندى زەرتتەۋ عالىمنىڭ كارەراسىنا نۇقسان كەلتىرۋى مۇمكىن.
«ەگەر وسىنشالىقتى باياۋ زەرتتەۋ جۇرگىزسەڭىز, وندا اتالعان گەندەردى تۇسىنۋگە ۋاقىت جەتپەۋى مۇمكىن», دەيدى عىلىمي جۇمىس اۆتورىنىڭ ءبىرى لۋيس ا.نۋنەس امارال.
قازىرگى تاڭدا عالىمدار اقۋىزداردى ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەي باستاعاندىقتان, كەلەشەكتە مۇنداي گەندەر تۋرالى كەڭ كولەمدى مالىمەت جيناپ قالۋىمىز مۇمكىن. بۇعان دەيىن عالىمدار دنك كودى وزىنەن تاراعان بۇكىل گەندەرگە بەرىلەتىنىن العاش بايقاعان بولاتىن.
زەرتتەۋشىلەر ادام گەنى تۋرالى مالىمەتتىڭ جەتىسپەيتىنىن 2003 جىلى بايقادى. اقىرى ساناۋلى بولىگى عانا عىلىمي جۇمىستارعا نەگىز بولىپتى.
بۇگىندە عالىمدار ادام گەنومىنىڭ ەگجەي-تەگجەيلى كارتاسىن ازىرلەدى. دنك تىزبەگىن انىقتايتىن تەحنولوگيانىڭ دا الەۋەتى ارتتى.
تاياۋدا دوكتور امارال باستاعان بىرقاتار عالىمدار 2015 جىلعا دەيىن جاريالانعان عىلىمي جۇمىستار قانشالىقتى ادام گەنومىن جان-جاقتى زەرتتەگەنىنە ءۇڭىلىپ كورگەن بولاتىن. زەرتتەۋدىڭ باسىم بولىگى بەلگىلى گەندەرگە عانا ارنالعان ەكەن.
دوكتور امارال مەن ونىڭ ارىپتەستەرى مۇنىڭ سەبەبىن تۇسىنۋگە تالپىنعان-دى. عالىمدار ۇلكەن ماڭىزعا يە گەندەردى زەرتتەۋدى ءجون كورگەن شىعار؟.. بالكىم, ولار قاتەرلى ىسىك جانە باسقا دا اۋرۋلارعا عانا جاۋاپتى گەندەرگە باسىمدىق بەرۋى مۇمكىن.
سويتسە, ماسەلە مۇندا ەمەس كورىنەدى. «قاتەرلى ىسىكتەن ەمدەۋ ءۇشىن ماڭىزدى كوپتەگەن گەندەر بار, بىراق ولار ءالى تولىققاندى زەرتتەلمەگەن», دەيدى دوكتور امارال.
ونىڭ ۇستىنە, اعزانىڭ ىشىندەگى اقۋىزدارعا قاراعاندا سىرتىنداعى تۇرلەرىن جيناۋ وڭايىراق. دوكتور امارال مەن ارىپتەستەرى جۇرگىزگەن زەرتتەۋگە ساي, ەگەر گەن سەكرەتسيالىق اقۋىزدار شىعارسا, وندا سول گەندەر جان-جاقتى زەرتتەلەدى ەكەن.
سونداي-اق تىشقان جانە باسقا دا زەرتحانالىق جانۋارلاردىڭ گەندەرىنە ۇقساس ادام گەندەرىن زەرتتەۋ دە وڭاي. ماسەلەن, اڭداردا ءجيى زەرتتەلگەن گەندەردىڭ ادامدا كەزدەسەتىن نۇسقاسى دا باستى نازارعا الىنادى.
بۇدان بولەك, گەننىڭ تاريحى دا ماڭىزعا يە. قازىرگى تاڭدا بەلسەندى زەرتتەلىپ جۇرگەن گەندەر وسىدان كوپ ۋاقىت بۇرىن تابىلعان-دى. ماسەلەن, ادام گەندەرىنىڭ 16 پايىزى 1991 جىلعا دەيىن انىقتالىپ قويعان. 2015 جىلعا دەيىن جاريالانعان عىلىمي جۇمىستاردىڭ جارتىسىنان استامى وسى گەندەرگە ارنالىپتى.
«ادام گەنومى جوباسى ارقىلى مۇنداي ترەند جاڭا باعىت الادى دەپ ويلاعان ەدىك. الايدا ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزدىڭ ناتيجەسى كورسەتكەندەي, ەشتەڭە وزگەرگەن جوق», دەيدى دوكتور امارال.
ياعني, قازىرگىدەي جىلدامدىقپەن ادام گەندەرىنىڭ ارقايسىسىنا ءبىر عىلىمي جۇمىس ارناۋ ءۇشىن ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت كەرەك. مۇنداي باياۋ قارقىن مەديتسينانىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرۋى مۇمكىن. ء«بىز ءالى كۇنگە دەيىن دارىلەردى سىناۋ ءۇشىن بۇرىنعى گەندەرگە عانا مۇقيات قارايمىز. بىراق گەنومداعى باسقا گەندەردىڭ باسىم بولىگى نازاردان تىس قالىپ وتىر», دەيدى دوكتور امارال.
ول ءالى كۇنگە اشىلماعان گەندەردى زەرتتەۋگە ارنايى گرانت ءبولۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتتى. «قارجىلاندىرعان كەيبىر جوبالار ءساتسىز اياقتالۋى ابدەن مۇمكىن. بىراق ولار تابىسقا جەتسە, كوپتەگەن مۇمكىندىككە جول اشادى», دەيدى ول.
© 2018 The New York Times News Service
ماقالانى اۋدارعان اباي اسانكەلدى ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
