ءبىلىم • 30 قازان، 2018

سەمەي مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنە – 65 جىل

465 رەتكورسەتىلدى

بيىل ۇلت دەنساۋلىعىن نىعايتۋدا، دارىگەرلەر دايارلاۋدا دارا جولى قالىپتاسقان سەمەي مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتىنە 65 جىل تولىپ وتىر. بۇل وقۋ ورنى 1952 جىلى كەڭەس وداعى مينيسترلەر كابينەتىنىڭ قاۋلىسىمەن اشىلدى. ماقسات – وڭىردە مەديتسينالىق كادرلاردى دايىنداۋ ەدى. عىلىم مەن تاجىريبەنىڭ ۇزدىك جەتىستىكتەرىن ەنگىزە وتىرىپ اشىلعان ەمدەۋ فاكۋلتەتىنە 1953 جىلى العاش رەت 320 ستۋدەنت قا­بىلداندى. بۇگىنگە دەيىن ۋنيۆەرسيتەت وتاندىق مەديتسينا سالاسىنا 26 مىڭنان استام تۇلەك دايىندادى. قازىر 7 مىڭعا جۋىق ستۋدەنت ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا ءبىلىم الۋدا. ولاردىڭ قاتارىنا ديپلومعا دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ، ستۋدەنتتەر، ينتەرناتۋرا، دوكتورانتۋرا سالاسىندا وقىپ جۇرگەندەردىڭ بارلىعى كىرەدى. بۇل ەلىمىزدەگى مەديتسينالىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ىشىندەگى ەڭ كورنەكتى ءبىلىم وردالارىنىڭ ءبىرى. وقۋ ورنىنىڭ جەكەمەنشىك ۋنيۆەرسيتەتتىك گوسپيتالى، وقۋ-كلينيكالىق ورتالىعى، سونداي-اق پاۆلودار مەن وسكەمەن قالالارىندا فيليالدارى بار. فيليالداردىڭ اشىلعانىنا – 34 جىل.

ۋنيۆەرسيتەت دەنساۋلىق ساقتاۋ سالا­سىنىڭ ءار دەڭگەيىنە مامانداردى ساپالى تۇردە دايارلايدى. ماسەلەن، اۋداندىق، وبلىستىق، رەسپۋبليكالىق اۋرۋحانالاردا، ەمحانالاردا ۋنيۆەرسيتەت تۇلەكتەرى كوپتەپ جۇمىس ىستەيدى، قاراپايىم دارىگەرلەردەن باستاپ، عىلىم سالاسىندا پروفەسسور، اكادەميك اتانعاندار، دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىندە لاۋازىمدى قىزمەتتە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن تۇلەكتەر دە جەتەرلىك.

2007 جىلدىڭ 16 ماۋسىمىندا اتال­عان وقۋ ورنىنا كەلگەن ەلباسى ­نۇر­سۇلتان نازارباەۆ سەمەي مەديتسينا­لىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇزدىك وقۋ ورنى ەكەنىن، ونىڭ جەتىستىكتەرىن ارقاشان نازاردا ۇستاپ وتىراتىندىعىن جەتكىز­گەن بولاتىن. سونداي-اق دارىگەر­لەردى كاسىبي مەرەكەلەرىمەن قۇتتىقتاپ، تەلەمە­ديتسينانىڭ جاڭا قۇرال-جاب­دىقتارىمەن، «Visus 101» حيرۋرگيالىق وپەراتسيانىڭ بەينەكورسەتىلىم جۇيەسىمەن تانىسقان-دى. سول كەزدەسۋ سوڭىندا اكادەميا رەكتورى ەلباسىنا حالىقارالىق «التىن سكالپەل» سىيلىعىن تابىس ەتسە، مەدي­تسينالىق اكادەميانىڭ 70 تۇلەگىنە ەلباسى ارنايى سىيلىق تابىستاعان بولاتىن. مەملەكەت باسشىسى ۋنيۆەرسيتەت جاستارىنا «بىردەن ورتالىققا، استاناعا نەمەسە شەتەلگە ۇمتىلماي، ەڭ الدىمەن الىس اۋىلداردى، شالعاي ەلدى-مەكەندەردى قامتىڭىزدار. ەلگە، اۋىل حال­­قىنا ەڭبەك سىڭىرىڭىزدەر. سىزدەردىڭ اۋىلدا قالۋ-قالماۋلارىڭىز ەرىكتەرى­ڭىز­دە. دەگەنمەن بەلگىلى ءبىر ۋاقىت ەڭبەك ەتكەن سوڭ قالاعاندارىڭىزشا قالاعا قاراي اۋىسقاندارىڭىز دا قۇبا-قۇپ بولادى»، دەپ كەڭەس ايتقانى ەسىمىزدە. مىنە، سودان بەرى دە ون جىل وتە شىققان ەكەن.

وقۋ ورنى العاش رەت ينستيتۋت بولىپ اشىلدى. تۇڭعىش رەكتورى – قازكسر ەڭبەگى سىڭگەن دارىگەر ۆاسيلي بوبوۆ 1953 جىلدان 1956 جىلعا دەيىن قىزمەت ەتتى. ينستيتۋت اشىلعان جىلى العاشقى تەوريالىق كافەدرالار، اتاپ ايتقاندا، ماركسيزم-لەنينيزم نەگىزدەرى، بيولوگيا، اناتوميا، گيستولوگيا، نەورگانيكالىق حيميا، فيزيكا، شەت تىلدەرى، لاتىن ءتىلى، دەنەشىنىقتىرۋ، بيوحيميا مەن ورگا­نيكالىق حيميا كافەدرالارى جۇمىس ىستەدى. 1956 جىلى №1 ستۋدەنتتىك جاتاق­­­­حانا قۇرىلىسى اياقتالدى. بۇل جىلى ينس­­تيتۋت رەكتورى بولىپ دوتسەنت قو­جاحمەت شۋاقوۆ تاعايىندالدى. ول كلي­ني­كالىق كافەدرالار ءۇشىن كوپتەگەن يگى ىستەر اتقاردى، جاس ۇستازداردى ال­ما­تىداعى مەديتسينا ينستيتۋتىنا جانە باسقا دا جوعارى وقۋ ورىندارىنا بىلىم­دەرىن جەتىلدىرۋگە جىبەردى. ولار كەيىن كلي­نيكالىق جانە تەوريالىق كا­فەد­رالاردىڭ وقىتۋ­شى­لارى مەن اسسيس­تەنت­تەرىنىڭ قاتارىن تولىق­تىردى. سونىمەن قاتار اسكەري، كلينيكالىق كافەدرالار اشىلدى. ماسەلەن، اكۋشەريا جانە گينەكولوگيا كافەدراسى، فاكۋلتەتتىك حيرۋرگيا، دەرماتوۆەنەرولوگيا، لور اۋرۋلارى، گيگيەنا جانە ەپيدەميولوگيا، نەرۆ اۋرۋلارى كافەدراسى، توپوگرافيالىق اناتوميا جانە شۇعىل حيرۋرگيا، پسيحياتريا، الەۋمەتتىك مەديتسينا جانە دەنساۋلىق ساقتاۋدى باسقارۋ، سوت مەديتسيناسى كافەدراسى، وفتالمولوگيا. 1957 جىلى كسرو جوعارى جانە ورتا ارنايى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ شەشىمىمەن ينستيتۋت 2 كاتەگورياداعى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ساناتىنا ەندى. 1959 جىلى ينستيتۋتتىڭ العاشقى تۇلەكتەرى قانات قاقتى، 275 تۇلەك دارىگەر ديپلومىن الدى. 1963 جىلى ينستيتۋت رەكتورلىعىنا قازكسر ەڭبەگى سىڭگەن عىلىم قايراتكەرى، پروفەسسور تامارا نازاروۆا تاعايىندالدى. سول جىلى ينستيتۋت قۇرامىنا قابىلدانعان 100 ستۋدەنتى بار پەدياتريالىق فاكۋلتەت اشىلدى. ال 1974-1976 جىلدارى ينستيتۋتقا دوتسەنت دميتري ۋسوۆ جەتەكشىلىك ەتتى. ونىڭ كەزىندە ينستيتۋتتىڭ كلينيكالىق بازالارىندا، وبلىستىق اۋرۋحانادا ءدارىس زالدارى سالىنىپ، پايدالانۋعا بەرىلدى. 1976 جىلدان 1984 جىلعا دەيىن ينستيتۋتتى مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور نيكولاي حلوپوۆ باسقاردى. عىلىمي جۇمىس كولەمىنىڭ كەڭەيۋىنە بايلانىستى كافەدراارالىق ساراپتاۋ زەرتحاناسى اشىلدى. زەرتحانا جۇمىسى كەزىندە 16 دوكتورلىق جانە 140 كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعالدى. 1985-1987 جىلدارى پروفەسسور ەۆگەني بەلوزەروۆ ينس­تيتۋت رەكتورى بولدى. ول دا عىلىمي زەرتتەۋلەردى كەڭەيتۋگە كوپ كوڭىل ءبولدى. 1987 جىلدان 2001 جىلعا دەيىن ينستيتۋت رەكتورى بولىپ قازاقستاننىڭ عىلىمى مەن تەحنيكاسىنا ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەر، ۇعا اكادەميگى، پروفەسسور تولەگەن رايسوۆ تاعايىندالدى. 1989 جىلى قازاق ءبولىمى اشىلدى. 1995 جىلى 43 ستۋدەنت قابىلدانىپ، ورىس تىلىندە وقىتاتىن شەتەلدىك ستۋدەنتتەر فاكۋلتەتى اشىلدى. حيۋستون قالاسىنىڭ (اقش) مەدي­تسينالىق ورتالىعى جانە ناگاساكي قالاسى (جاپونيا) ۋنيۆەرسيتەتىمەن ارىپتەستىك تۋرالى كەلىسىمشارتقا قول قويىلدى. 1998 جىلى ەلىمىزدە العاش رەت سەمەي مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە شەتەلدىك ستۋدەنتتەردى اعىلشىن تىلىندە وقىتۋ ەنگىزىلدى. وتاندىق مەديتسينالىق وقۋ ورىندارى اراسىندا 510 ورىنعا ار­نالعان جەكە كلينيكالىق وقۋ ورتالىعى اشىلدى. 1999 جىلى اكادەميا بولىمدەرى مەن ۋنيۆەرسيتەتتىك قىزمەتتەردە، ستۋ­دەنتتەردىڭ وقۋىن اياقتاتاتىن كافەدرالاردى كومپيۋتەرمەن جابدىقتاۋ جولعا قويىلدى. 2001-2007 جىلدارى سمما رەكتورى قىزمەتىندە مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور مۇرات تەلەۋوۆ ەڭبەك ەتتى. وسى جىلدارى وقىتۋدىڭ جانە ستۋدەنتتەردىڭ ءبىلىمىن باقىلاۋدىڭ الدىڭعى قاتارلى تەحنولوگيالارى ەنگىزىلدى، يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار جانە ءبىلىم ساپاسىنا مونيتورينگ جۇرگىزۋ ءبولىمى قۇرىلدى. بارلىق كافەدرانىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى اناعۇرلىم جاقسارىپ، وتاندىق ستۋدەنتتەردەن قۇرالعان اعىلشىن تىلىندە وقيتىن توپتار قۇرىلدى. 2003 جىلى ەكى جاڭا ماماندىق اشىلدى: مەديكو-پروفيلاكتيكالىق ءىس جانە فارماتسيا. 2007 جىل مەن 2017 جىل ارالىعىندا اكادەميا رەكتورى ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى، پروفەسسور تولەباي راحىپبەكوۆ بولدى. وسى ارالىقتا «زەردە» مەديتسينالىق عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ كونسورتسيۋمىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. اتالعان كونسورتسيۋم شىعىس قازاقستان وبلىسى ءبىلىم بەرۋ جانە مەديتسينا مەكەمەلەرىن بىرىكتىردى. وسى جىلدارى «جالپى مەديتسينا»، «قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ»، «مەيىربيكە ءىسى» اتتى جاڭا ماماندىق ەنگىزىلدى. العاش رەت PBL (problem-based learning)، CBL (case-based learning)، TBL (team-based learning) اتتى ءبىلىم بەرۋدىڭ يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالارى ەنگىزىلدى. «Alma Mater» تۇلەكتەر اسسوتسياتسياسى قۇرىلدى. Web-پورتال ىسكە قوسىلىپ، جاڭالىقتار، قۇرىلىمدىق بولىمدەر، وقۋ-ادىستەمەلىك ماتەريالدار تۋرالى اقپارات ورنالاستىرىلدى.

ەل ۇكىمەتىنىڭ «دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ جەكە ۆەدومستۆولىق ۇيىمدارىن قايتا قۇرۋ جانە قايتا اتاۋ تۋرالى» 2009 جىلعى 19 اقپانداعى №188 قاۋلىسى نەگىزىندە سەمەي مەملە­كەتتىك مەديتسينا اكادەمياسى سەمەي قالاسىنداعى مەملەكەتتىك مەدي­تسينا ۋنيۆەرسيتەتى (ممۋ) بولىپ قايتا اتالدى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قاتىسۋى­مەن جاپونيانىڭ ناگاساكي ۋنيۆەر­سيتەتى جانە سەمەي قالالىق دياگنوس­تي­كالىق ورتالىعى، وڭىرلىك ونكولوگيا ورتالىعىمەن ارادا «سەمەي يادرو­لىق پوليگونى تۇرعىندارى اراسىندا قالقانشا بەزدىڭ وبىرى ەتيولوگياسى» بىرىككەن عىلىمي زەرتتەۋلەر تۋرالى كەلىسىمشارتقا قول قويىلدى. ۋني­ۆەرسيتەت دسم مەديتسينالىق عىلىم سالاسى رەيتينگىسىندە I ورىن الدى. ىنتا­لاندىرۋ ماقساتىندا وقۋ-ادىستەمەلىك جۇمىس، عىلىم بويىنشا رەيتينگ جانە ينديكاتورلارعا نەگىزدەلگەن پروفەس­سورلىق-وقىتۋشىلىق قۇرامى ەڭبەگىنە ديففەرەنتسيالدى ەڭبەكاقى تولەۋ ەنگى­زىلدى. PhD دوكتورانتۋراعا جانە ماگيس­تراتۋراعا ليتسەنزيالار الىندى. 2011 جىلى «مەديكو-پروفيلاكتيكالىق ءىسى» ماماندىعى بويىنشا كرەديتتىك وقىتۋ جۇيەسى ەنگىزىلدى. پاۆلودار فيليالىندا وقۋ-كلينيكالىق ورتالىعى اشىلدى. EFQM ساپا مودەلىنە اۋىسۋ تۋرالى ستراتەگيالىق شەشىم قابىلداندى. اعىلشىن تىلىندە وقيتىن توپتارداعى ءبىلىم الۋشىلاردى، ستۋدەنتتەردى ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا شاكىرتاقىعا قوسىمشا تولەماقىلار تولەنەدى، مىسالى 100% – 1 كۋرس ستۋدەنتتەرىنە، 75% – 2 كۋرس، 50% – 3 كۋرس، 25% – 4-5 كۋرس ستۋدەنتتەرىنە ارنالعان. 2012 جىلى ەلىمىزدەگى IV قىسقى ۋنيۆەرسيا­دادا 50 جوعارى وقۋ ورنى اراسىندا سپورتتىڭ 8 تۇرىنەن قاتىسقان سممۋ جالپىكوماندالىق ەسەپتە 7-ورىن الىپ، مەديتسينالىق جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىندا جالپىكوماندالىق ەسەپتە 1-ورىنعا يە بولدى. 2013 جىلى سەمەي قالاسىنىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت ۋنيۆەرسيتەتتىڭ مەديتسينالىق ورتالىعى بازاسىندا كارديوحيرۋرگيالىق ءبولىم جانە ەندوۆاسكۋليارلى زەرتحانا اشىلدى.

2017 جىلدىڭ تامىز ايىندا سەمەي مەملەكەتتىك مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسشىلىعىنا ۋنيۆەرسيتەت تۇلەگى ەرسىن ءجۇنىسوۆ تاعايىندالدى. ەرسىن تۇر­سىن­حان ۇلى 2017 جىلدىڭ مامىرىنان 2017 جىلدىڭ تامىز ايىنا دەيىن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ستراتەگيالىق ارىپتەستىك جانە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى پرورەكتورى بولعان ەدى. ەرسىن تۇرسىنحان ۇلى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا 80-نەن اسا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزگەن، اۋرۋحانالىق مەنەدجمەنتتە زاماناۋي كونتسەپتسيالار، شەتەلدىك جەتەكشى عالىمدارمەن جانە ۇيىمداستىرۋشىلارمەن شەبەرلىك دارىستەرىن، تالىمگەرلىكتەر، كوپتەگەن ءىرى كلي­نيكالاردا ەمدەۋدىڭ زاماناۋي كونتسەپ­تسيالارى مەن تەحنولوگيالارىن العاش رەت ۇيىمداستىرۋىمەن بەلگىلى. ماسەلەن، تمد مەملەكەتتەرىندە جانە قازاقستاندا العاش رەت اۋىر جاراقاتتار، سونىڭ ىشىندە اۆتوجول، وندىرىستىك جاراقاتتار كەزىندە پاتسيەنتتەرگە جوعارى مامانداندىرىلعان مەديتسينالىق كومەك ءۇشىن «damage control» زاماناۋي كونتسەپتسياسىن ەنگىزدى. سول سياقتى ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت جامباس سۇيەكتەرى، ومىرتقا، ۇزىن تۇتىكشە سۇيەكتەر سىنىقتارىن، بۋىنىشىلىك سىنىقتاردى، جاراقاتتاردى ەمدەۋدىڭ جابىق ءازينۆازيۆتى تەحنولوگيالارىن ەنگىزدى. ورتا ازيادا جانە قازاقستاندا العاش رەت گەموفيليامەن اۋىراتىن پاتسيەنتتەردىڭ ءىرى بۋىندارىن ەندوپروتەزدەۋ بويىنشا جوعارى مامانداندىرىلعان مەديتسينالىق كومەكتى ۇيىمداستىردى. سونداي-اق ورتا ازيادا جانە قازاقستاندا مامانداندىرىلعان «وستەوونكولوگيا»، ياعني تىرەك-قيمىل جۇيەسىنىڭ قاتەر­لى جانە قاتەرسىز ىسىكتەرىن ەمدەۋ بولىم­شەسىن اشتى. قازاقستاندا حالىق­ارالىق ارىپتەستىك بايلانىستار نەگىزىن­دە اقش، وڭتۇستىك كورەيا، تۇركيا جانە قحر ءىرى ۋنيۆەرسيتەتتىك كلينيكالارىندا دارىگەرلەردىڭ جانە ورتا مەدي­تسينالىق قىزمەتكەرلەردىڭ وقۋىن، ياعني تاعىلىمداماسىن جولعا قويدى. تۇڭ­عىش رەت دارىگەرلىك قىزمەتكەرلەردىڭ كۇندەلىكتى تاجىريبەسىندە، ماسەلەن تاڭەرتەڭگىلىك جوسپارلامالار وتكىزۋ، تالقىلاۋلار جانە تاعى باسقالاردا، جوو رەزيدەنتتەر مەن ستۋدەنتتەرىن وقىتۋ تەحنولوگيالارىنا اعىلشىن ءتىلى ارقىلى وقىتۋدى باستادى. «دەنساۋلىق 2016-2019» باعدارلاماسى اياسىندا سممۋ مەن اقش-تىڭ سەنت-لۋيس ۋنيۆەرسيتەتى اراسىندا ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتىڭ پايدا بولۋىنا ىقپال ەتتى.

– ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتىمىز ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بەس ينستيتۋتسيونالدى رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋداعى 100 ناقتى قادام» اتتى الەۋمەتتىك-ساياسي جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن وزىندىك ستراتەگيالىق دامۋ جوباسىن بەلگىلەگەن، – دەيدى مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، رەكتور ە. ءجۇنىسوۆ، – سونداي-اق مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىن باسشىلىققا الا وتىرىپ، «دەنساۋلىق» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بويىنشا تالاپتاردى ورىنداۋدا جۇمىلا ەڭبەك ەتۋدەمىز.

قازىرگى تاڭدا سمۋ-دە 800 ۇستاز ەڭبەك ەتەدى. ساپالى ءبىلىم بەرۋ، مىق­تى دارىگەر ماماندار دايىنداۋ ۋنيۆەر­سيتەتتىڭ ەڭ ماڭىزدى باعىتى.

– ءبىلىم سالاسىنداعى ساپانى انىق­تايتىن تاۋەلسىز اگەنتتىكتىڭ زەرتتەۋىنشە، ءبىزدىڭ جوعارى وقۋ ورنى ۋنيۆەرسيتەتتەر اراسىندا «ستۋدەنتتەردى وقىتىپ دايىنداۋ» نوميناتسياسى ءبويىنشا ى ورىنعا يە بولسا، ساپا ءتالابىنان ىى ورىنعا شىعىپ وتىر. قازاقستانداعى ۇزدىك 20 وقۋ ورنىنىڭ قاتارىنا كىرەدى. ۋنيۆەرسيتەت 4 جۇلدىزدى ەۋروپالىق ساپا سەرتيفيكاتىنا يە بولدى، – دەيدى ەرسىن تۇرسىنحان ۇلى. 

ەلباسى ن.نازارباەۆ بيىلعى «قازاق­ستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ءوسۋى: تابىس پەن تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋ» اتتى جولداۋىندا جوعارى ءبىلىم بەرۋ ىسىندە وقۋ ورىندارىنىڭ مامان دايىنداۋ ساپاسىنا قاتىستى تالاپتاردى كۇشەيتۋدى تاپسىردى. وسى ورايدا سمۋ جوعارى مەديتسينالىق ءبىلىم بەرۋدى ءتيىمدى جانە ساپالى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا مەدي­تسينا ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ اراسىندا تۇڭعىش رەت «Medical Foundation» دايارلىق كۋرسىن اشتى. ۋنيۆەرسيتەت دارىگەر ماماندىعىن تاڭداعان مەكتەپ تۇلەكتەرىنە بارلىق جاعدايدى جاساۋدا. دايىندىق كۋرسىنا تۇسكەن مەكتەپ تۇلەكتەرى اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرۋدى جەتىلدىرىپ، بيولوگيا مەن حيميانى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بىلىكتى ۇستازدارىنان وقىپ شىعادى. بۇل دارىندى بالالاردىڭ ەمتيحان سىناقتارىنان مۇدىرمەي وتۋىنە كومەكتەسپەك. «دايىندىق ءبولىمى تالانتتى جاستاردى ىرىكتەپ الماق. وسىلايشا جاستارمەن اڭگىمەلەسەمىز. بۇل ولاردىڭ دارىگەرلىككە قىزىعۋشىلىعىن انىقتاۋعا كومەكتەسەدى. قازىر مەديتسينالىق ءبىلىمى بار تۇلەكتەردىڭ كوبى دارىگەر بولىپ ەڭبەك ەتكىلەرى كەلمەيدى. مەملەكەت تە، وتباسى دا ولاردىڭ وقۋىنا بوسقا اقشا جۇمساعان بولىپ شىعادى. سوندىقتان وسى ولقىلىقتار ورىن الماس ءۇشىن دارىگەر بولۋعا سەنىمى بار جاستارمەن عانا جۇمىس ىستەگىمىز كەلەدى. «Medical Foundation» دايارلىق كۋرسى بويىنشا ءبىلىم العان مەكتەپ تۇلەكتەرى اعىلشىن، حيميا، بيولوگيا پاندەرى بويىنشا سەرتيفيكاتقا يە بولماق. قازىر دايىندىق كۋرستارىنا 10-11 سىنىپ وقۋشىلارى جازىلدى. دەسەك تە ءبىز 9 سىنىپتان باستاپ قابىلداي الامىز»، دەيدى «Medical Foundation» دايارلىق كۋرسىنىڭ جەتەكشىسى وكسانا تسيگەنگاگەل.

مولەكۋليارلى بيولوگيا جانە ميكروبيولوگيا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ماسىعۇت مىڭجانوۆتىڭ ايتۋىنشا، قازىر بۇعان بيولوگيا مەن حيميا پاندەرى بويىنشا بىلىمدەرى ورتالاۋ دەڭگەيدەگى وقۋشىلار جازىلىپتى. «ولار جوعارى دەڭگەيگە وسى كۋرستى وتكەن سوڭ جەتە الادى. كافەدرا ۇستازدارىمەن تۇراقتى تۇردە بىرگە وقۋ ارقىلى كورسەتكىشتەرىن جوعا­رىلاتادى. ەڭ باستىسى، وقۋشىلار دارىگەر بولۋدى ارمانداۋى كەرەك». ۇيىمداستىرۋشىلار دايىندىق كۋرس­تارىنا سەمەي عانا ەمەس، شىعىس قازاقستان مەن پاۆلودار وبلىستارىنىڭ وقۋشىلارىن شاقىرۋدا. باسقا وبلىستان ات ارىتىپ جەتەتىن بالالار مەكتەپتەگى دەمالىس مەزگىلدەرىندە بىلىمدەرىن جەتىل­دىرۋلەرىنە بولادى.

ە.ءجۇنىسوۆ «بولاشاقتا شەتەلدىك ۇمىت­كەرلەردى دە تەك «Medical Founda­tion» دايارلىق كۋرستارىن وتكەن سوڭ قابىلداۋ كوزدەلىپ وتىر، ويتكەنى ەلباسى «ۇلت جوسپارىندا» بارلىق ۋنيۆەرسيتەت نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت تاجىريبەسىن كەڭىنەن قولدانۋ، ياعني الدىن الا دايارلىق كۋرستارى ارقىلى ساپالى ۇمىتكەرلەر قابىلداۋ قاجەتتىگىن، سوندا عانا تۇلەكتەر وتاندىق جانە الەمدىك مەديتسيناعا ساپالى ۇلەس قوسا الاتىندىعىن اتاپ وتكەن بولاتىن» دەيدى.

شەتەلدىك ستۋدەنتتەر بىلىم الۋدا

ۋنيۆەرسيتەت 1998 جىلدان باس­تاپ ستۋ­دەنتتەردى اعىلشىن تىلىندە دايىن­داۋدى جولعا قويعان. ايتا كەتۋ كەرەك، ۋنيۆەرسيتەتتىڭ شەتەل ستۋدەنت­تەرىنە ارنالعان فاكۋلتەتى 1995 جىلى قازاق­ستان جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىندا العاش رەت اشىلدى. تۇڭعىش باسشى­لىعىنا مەديتسينا عىلىم­دا­رىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور مارات مۋسين تاعا­يىن­دالدى. 1995 وقۋ جىلىندا ءۇندىستاننان، پاكىستاننان، پالەس­تي­نادان، سيريادان، يوردانيادان كەلگەن 43 ستۋدەنت وقىدى. وقىتۋ ورىس تىلىندە جۇرگىزىلدى. 1998 جىلى اعىلشىن ءبولىمى اشىلىپ، شەت­ەلدىك ستۋدەنتتەردى وقىتۋ قازاقستاننىڭ مەديتسينالىق ءبىلىم بەرۋ ستاندارتتارىنا سايكەس اعىلشىن تىلىندە وتە باستادى. ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشىلارى اقش، انگليا، جاپونيا، كورەيا، يزرايل، سينگاپۋر، اۋستراليا، كانادا جانە تاعى دا باسقا بىرقاتار ەلدە بىلىكتىلىگىن جەتىلدىرىپ، تاجىريبە جيناقتادى. 

2008 جىلى ەمدەۋ ءىسى، مەديكو-پروفيلاكتيكالىق ءىس، ستوماتولوگيا، فارماتسيا جانە قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ، مەيىربيكە ءىسىن قوسىپ، ءبىر دەكانات قۇرىلدى. كەيىنىرەك «ەمدەۋ ءىسى» ماماندىعىنىڭ جويىلۋىنا بايلانىس­تى دەكانات كرەديتتىك وقۋ تەحنولوگيا­سى (كوج)، ستوماتولوگيا جانە شەتەل ءبولىمى بولىپ وزگەرتىلدى. 2007 جىلدان 2018 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنا دەيىن كرەديتتىك وقۋ تەحنولوگياسى (كوج)، ستوماتولوگيا جانە شەتەل ءبولىمى دەكانى ايناش ورازالينا بولدى. كەيىنىرەك «جالپى مەديتسينا»، كرەديتتىك وقۋ تەحنولوگياسى (كوج)، ستوماتولوگيا جانە شەتەل ءبولىمى بولىپ بىرىككەن بىرىڭعاي قۇرىلىمدىق ءبولىم – دەكان، دوتسەنت ايناش ورازالينانىڭ باسشىلىعىمەن ديپلومعا دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ دەكاناتى بولىپ قۇرىلدى.

سممۋ 2013 جىلدان ءۇندى جوعارى وقۋ ورنى اسسوتسياتسياسىنىڭ مۇشەسى. 2018 جىلى ناۋرىز ايىندا شەتەل ءبولىمى جەكە قۇرىلىم رەتىندە ءبولىنىپ، دوتسەنت الما نۇرتازينا دەكان بولىپ تاعايىندالدى. قازىرگى تاڭدا شەتەل ءبولىمى دەكاناتى شەتەلدىك ستۋدەنتتەر مەن «جالپى مەديتسينا» جانە «ستوماتولوگيا» ماماندىقتارى بويىن­شا اعىلشىن تىلىندە ءبىلىم الىپ جات­قان ستۋدەنتتەردەن قۇرالادى. «شەتەل ستۋدەنتتەرى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكەن ارنايى جاتاقحانادا تۇرادى، – دەيدى دەكان الما ۋاحيتقىزى، – مادەنيەتتەرىنىڭ ەرەكشەلىگىنە سايكەس جانە اتا-انالاردىڭ سۇراۋى بويىنشا قىز بالالار ارنايى شىعاتىن ەسىگى بار بولەك قاباتتا ورنالاسقان. جاتاقحانادا اس ءۇي، كىر جۋاتىن بولمە، شاشتاراز، جاتتىعۋ زالى بار. ۋنيۆەرسيتەت اكىمشىلىگى جاتاقحانادا تۇراتىن ستۋدەنتتەردى ۇنەمى نازاردا ۇستاپ وتىرادى. شەتەلدىك ستۋدەنتتەرگە ساباق بەرەتىن كۋراتور وقىتۋشىلار جانە دەكان ورىنباسارى دەكاناتتىڭ قۇرعان ارنايى كەستەسى ارقىلى جاتاقحاناعا بارىپ تۇرادى. 

رەكتور ە.ءجۇنىسوۆ ءوز سوزىندە بۇرىن شەتەلدىك ستۋدەنتتەر بارلىق ۋنيۆەر­سيتەتكە شەتەلدىك كومپانيالار ارقىلى كەلگەنىن، ال 2017 جىلدىڭ تامىز ايىندا سممۋ ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت ارنايى كوميسسيا قۇرۋ ارقىلى ۇندىستانعا بارىپ، شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن باسەكەگە تۇسە وتىرا قابىلداۋ سۇحباتىن جۇرگىزىپ، 178 ستۋدەنتتى ءبىرىنشى كۋرسقا قابىلداۋ سىناعىن وتكىزگەندەرىن جەت­كىزدى. قابىلداۋ كوميسسياسىنىڭ مۇ­شەلەرى رادجيستان شتاتىنىڭ جايپۋر قالاسىندا اتا-انالارمەن كەزدەسىپ، كاسىپتىك باعدار جۇمىسى جۇرگىزىلدى. ءۇندىستان تەلەارنالارىندا تىكەلەي ەفيردە سۇحبات بەرىپ، تەليانگانا شتا­­تى­­­نىڭ حايدەراباد قالاسىندا 10 تەلە­ارناعا ارنالعان ءباسپاسوز ءماسليحاتىنا قاتىستى. ۋنيۆەرسيتەت شەتەل ستۋدەنت­تەرىنىڭ بەيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە ۇلتتار اراسىنداعى دوستىق قارىم-قاتى­ناستى نىعايتۋ ءۇشىن ءارتۇرلى ءىس-شارا مەن جوبانى ىسكە اسىرادى. ءۇندى جانە پاكىستان ەلدەرىنىڭ قازاقستانداعى ەلشىلىگىمەن جانە اتا-انالارمەن تىعىز بايلانىستا. ستۋدەنتتىك ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ۇيىمى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جانە شەتەل ستۋدەنتتەرى جاتاقحاناسىنىڭ ۇيىمداستىرۋ قىزمەتىمەن اينالىسىپ، مادەني شارالاردى وتكىزۋگە كومەكتەسەدى. «English club» اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرۋگە كومەكتەسەدى، «Lady club»، «Social group» جوبالارىندا جوعارى كۋرس ستۋدەنتتەرى تومەنگى كۋرس ستۋدەنتتەرىنە جاڭا ورتاعا بەيىمدەلۋگە، تۇرمىستىق ماسەلەلەردى شەشۋگە، مەديتسينالىق كومەك الۋعا جاردەمدەسىپ جاتادى. پاكىستاندا، ءۇندى­ستاندا، گەرمانيادا، اقش-تا، انگ­ليادا قىزمەت ەتىپ جاتقان ۋنيۆەرسيتەت بىتىرۋشىلەرى وزدەرىنىڭ جوعارى بىلىك­تى­لىكتەرىن كورسەتۋدە. شەتەل ءبولىمى قۇرىل­عاننان بەرى 500 دارىگەر دايارلاندى. قازىرگى تاڭدا ۋنيۆەرسيتەتتە 600-دەن استام ءۇندىستان، پاكىستان، قىتاي، موڭعوليا، رەسەي ستۋدەنتتەرى ءبىلىم الىپ ءجۇر. «ۋنيۆەرسيتەت قازاقستاندىق جانە شەت­ەلدىك ستۋدەنتتەر ءۇشىن تاپتىرماس عىلىم مەن ءبىلىم ورداسى، – دەيدى مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، رەكتور ەرسىن ءجۇنىسوۆ. – قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە مەديتسينا عىلىمىن مودەرنيزاتسيالاۋ تۋرالى باعدارلاما قولعا الىنعان. ياعني، ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرىن الەمدىك تالاپ تۇرعىسىنان دايىنداي الادى. ولار وقۋ بىتىرگەننەن كەيىن قازاقستاندا عانا ەمەس، دۇنيە جۇزىندە ەركىن جۇمىس ىستەي الۋى كەرەك. سوندىقتان جاڭا يننوۆاتسيالىق ەمدەۋ-دياگنوستيكالىق تەحنولوگيالارىن تولىق مەڭگەرەدى».

يادرولىق مەديتسينا كلاستەرىن دامىتادى

2009 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا ەلباسى ۇكىمەتكە سەمەيدەگى وڭىرلىك ديسپانسەر اياسىندا يادرولىق مەديتسينا كلاستەرىن دامىتۋ ءۇشىن راديولوگيالىق ورتالىق كلاستەرىن اشۋ قاجەتتىگىن تاپسىردى. وسىعان وراي ۋنيۆەرسيتەتتە يادرولىق مەديتسينا كلاستەرىن دامىتۋ قولعا الىندى. بۇل رادياتسيالىق قاۋىپ-قاتەر ورىن الماس ءۇشىن ىشىنە جاڭا تەحنولوگيالار ورناتىلعان ناۋقاستاردى ەمدەۋگە ارنالعان عيمارات. مۇنىڭ ىشىنە وڭىرلىك ونكولوگيالىق ورتالىق، ۋنيۆەرسيتەت گوسپيتالدەرى دە كىردى. كلينيكالىق جانە رادياتسيالىق ونكولوگيا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى تاسبولات ءادىلحانوۆتىڭ ايتۋىنشا، ونىڭ قۇرامىنا رادياتسيالىق ەكولوگيا جانە مەديتسينا ينستيتۋتى، سەمەي قالاسىنىڭ جەدەل جاردەم اۋرۋحاناسى دا كىرەدى. وسى كلاستەردەگى ونكولوگيالىق ورتالىقتىڭ راديويزوتوپتى دياگنوس­تيكا جانە تەراپيا ءبولىمىنىڭ ىسكە قوسىلۋىنا وراي، ونكولوگيالىق دەرتتەردى ەمدەۋگە قازاقستاننان جانە كورشى ەلدەردەن مامانداردىڭ كەلۋى جوسپارلاندى. راديوتەراپيادان جىلىنا 600 ادام تەكسەرىلۋى، ەرتە باس­تان سىرقاتتارىن انىقتاۋعا جىلىنا قوسىمشا 3 مىڭ ادام كەلۋى ءتيىس. يادرولىق مەديتسينا ورتالىعىنىڭ جوبا-سمەتالىق قۇجاتىن جاساۋدى قولعا العان كەزدە، حالىقارالىق ساراپشىلار «بۇل الەمدەگى ەڭ وزىق عىلىمي-تاجىريبەلىك ورتالىق بولادى. يادرولىق مەديتسينانىڭ وزىق ۇلگىسى الەم بويىنشا وسى جەردە قالىپتاسادى» دەگەن بولاتىن. يادرولىق مەديتسينا ورتالىعى جۇمىسىنىڭ ەرەكشەلىگى، وسىندا جاسالعان راديوفارماتسەۆتيكالىق ءدارى-دارمەكتەر ونكولوگيالىق اۋرۋلاردى ەمدەپ جازۋى ءتيىس. سونداي-اق جۇرەك-قان تامىر اۋرۋلارى، بۇيرەك قىزمەتى مەن ەندوكرينولوگيا بويىنشا دا وسىندا وندىرىلگەن دارىلەر پايدالانىلاتىن بولعان. وسىعان وراي راديونۋكليدتى تەراپيا ءبولىمىن اشىپ، ونى 15 توسەكپەن جابدىقتاۋ جوسپارلاندى. بۇل جەردە ديففۋزدى جەمساۋ مەن قالقانشا بەزىنىڭ قاتەرلى دەرتى ەمدەلەدى، ياعني ەندوكرينولوگيا بويىنشا ناعىز زاماناۋي ساپالى قىزمەت كورسەتىلەدى دەپ جوسپارلاندى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ مەديتسينالىق ستاتيس­تيكا مالىمەتتەرى بويىنشا، ەلىمىزدە ديففۋزدى توكسيكالىق جەمساۋ سىرقاتى ەسەبىندە 17 مىڭ ادام تۇر. ولاردىڭ كوپشىلىگىنە وتا جاسالادى نەمەسە ءومىر بويى دارىگە تاۋەلدى بولادى. سول سەبەپتى اۋرۋدى ەمدەۋدىڭ جاڭا ءتۇرى راديو­يودو­تەراپيانىڭ ماڭىزى جوعارى. ويتكەنى كەز كەلگەن ءدارىنىڭ قارسى كورسە­تىلىمدەرى بولادى، ال راديويودو­تەرا­پيادا ونداي كورسەتىلىم جوقتىڭ قاسى.

دارىگەرلەر اۋلەتى

ۋنيۆەرسيتەتتە ۇزاق جىل ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان رايسوۆتار اۋلەتىن بىلمەيتىندەر كەمدە كەم. تولەگەن رايسوۆ ءوز وتباسىمەن ءالى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. مارات مۋسيندەر اۋلەتى دە دارىگەرلىك جولدى ۇستانعان. ال ەڭبەك ءوتىلى جاعىنان العاشقى ورىندى ديۋسۋپوۆتار وتباسى يەلەنەدى. «مەنىڭ اكە-شەشەم احمەتقالي ديۋسۋپوۆ پەن باقتىبالا بەكسۇلتانقىزى 1972 جىلى وسى وقۋ ورنىن بىتىرگەن. اكەم ۇزدىك وقىعانى ءۇشىن ۋنيۆەرسيتەتكە توپوگرافيالىق اناتوميا كافەدراسىنا اسسيستەنت بولىپ جۇمىسقا قالدىرىلدى. انام ۋچاسكەلىك دارىگەر بولىپ جۇمىس ىستەدى. ولار 1972 جىلدان باستاپ جۇمىس ىستەپ كەلەدى. اكەم ەمدەۋ فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى بولدى. الماز اعام دا وسى ۋنيۆەرسيتەتتى 1994 جىلى ءبىتىردى. قازىر ول مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، جەدەل جاردەم كورسەتۋ كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى. اپكەم اجار 1997 جىلى بىتىرگەن، مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، ول دا كافەدرا مەڭگەرۋشىسى. ءوزىم 2000 جىلعى ۋنيۆەرسيتەت تۇلەگىمىن، قان تامىرلارى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسىمىن. بارلىعىمىزدىڭ ەڭبەك ءوتىلىمىزدى قوسقاندا 150 جىل بويى وسى ۋنيۆەرسيتەتتە جۇمىس ىستەپ كەلە جاتىر ەكەنبىز» دەيدى ول.

وقۋ-كلينيكالىق ورتالىعى

دارىگەرلەردى دايىنداۋ كاسىبي ماشىقتاندىرۋ ارقىلى جۇزەگە اساتىنى راس. مىنە، وسىعان وراي ۋنيۆەرسيتەتتە 10 جىلدان بەرى وقۋ-كلينيكالىق ورتالىعى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتىر. بولاشاق دارىگەرلەر ءتۇرلى مانەكەندەر مەن مۋلياجداردا كاسىپتەرىن جەتىلدىرەدى. «بۇل حيرۋرگتەر مەن گينەكولوگتەرگە ارنالعان ۆيرتۋالدى ترەناجەرلەر، تراۆماتولوگتەرگە ارنالعان ارتوۆير مۋلياجى ەندوۆيدەو وپەراتسياسىنىڭ ءساتتى وتۋىنە ىقپال ەتەدى، – دەيدى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عىلىمي كلينيكالىق جۇمىس جونىندەگى پرورەكتورى تولقىن بۋلەگەنوۆ، – مەتي ايستەن جانە مەتيمەن فيرمالارى­نىڭ ستاتسيونارلىق روبوتتارى تەراپەۆت جانە جالپى تاجىريبەدەگى دارىگەرلەر دايىنداۋ ىسىندە تاپتىرماس قۇرال. ايتا كەتۋ كەرەك، سەمەي مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتى قازاقستاندا تۇڭعىش رەت ودا – وتباسىلىق دارىگەرلىك امبۋلاتوريا جۇيەسى مەن جالپى تاجىريبەدەگى دارىگەر ماماندىعىن قاناتقاقتى جوبا رەتىندە ەلىمىزدىڭ مەديتسينا سالاسىنا ەنگىزدى. وقۋ-كلينيكالىق ورتالىعىندا پەدياترلارعا ارنالعان جاڭا تۋعان نارەستەنى ەمدەۋ، مەكتەپ، بالاباقشا جاسىنداعى بالالاردى ەمدەۋگە ارنالعان بەبيسيم جانە پەديسيم روبوتتارى بار. پاۆلودار جانە وسكەمەن قالاسىنداعى فيليالدارى دا وسىلاي جابدىقتالعان. ورتالىقتا ادام ومىرىنە قاۋىپ تونگەن جاعدايدا قانداي شۇعىل كومەك كورسەتۋ كەرەكتىگىنە وراي پارامەديكتەردى دايارلاۋ باعىتىندا سەمينار-ترەنينگ وتكىزىلەدى. بۇل كۋرستار دا تۇڭعىش رەت سەمەيدە قولعا الىندى. بۇگىندە رەسپۋبليكا­دا ­­

1 مىڭنان اسا قاتىسۋشى اتالعان ترەنينگتەن وتۋدە. ماسەلەن، جول-كولىك اپاتىنا ءتۇسىپ قالعاندا زارداپ شەككەن ادامدى جەدەل جاردەم كەلگەنشە امان الىپ قالۋعا بولاتىندىعىن قاتىسۋشىلار ترەنينگ بارىسىندا ۇيرەندى. ء«بىز بۇل اكتسيانى ءتۇرلى ماماندىق يەلەرىنەن ­باستاپ وتىرمىز، – دەدى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وقۋ-جاتتىعۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى دينارا مۇقانوۆا، – قازاقستاندا مەديتسينالىق كومەك جەتپەي، اسىرەسە جول اپاتى كەزىندە ادامدار قايتىس بولاتىن وقيعالار ءجيى كەزدەسەدى. بۇل كورسەتكىش 42 پايىزدى قۇرايدى. سوندىقتان دا پارامەديك بولۋدى ۇيرەنگەن ءجون. پارامەديك دەگەنىمىز – مەديتسينالىق ءبىلىمى بولماسا دا، دارىگەر كەلگەنگە دەيىن ءبىر جاعداي جاساپ، قينالىپ جاتقان ادامنىڭ ءومىرىن ۇزارتۋعا ىقپال ەتۋ. ەگەر پارامەديكتەردىڭ قاتارىن كوبەيتسەك، ادام ءومىرىن ساقتاپ قالا الامىز. ماسەلەن، گوللانديادا ادامعا العاشقى كومەك بەرۋدى بالا كەزدەن، ءتىپتى بالاباقشادان ۇيرەتەدى. ءبىز وسى سالانى حالىققا كەڭىنەن تاراتپاقپىز».

زاماناۋي قابىلداۋ ءبولىمى دە بار

سەمەي مەديتسينا ۋني­ۆەرسيتەتى سىر­قاتتاردى قابىلداۋ ءبو­لى­مىنىڭ زاماناۋي ءارى جوعارى تەح­نو­لوگيا­لىق دەڭگەيى قانداي بولۋ كەرەك­تىگىن ۇيرە­تەدى. جەدەل مەديتسينالىق جاردەم كور­سەتۋ باعىتىندا سەمەيگە تاجى­ريبە جي­ناقتاۋعا كەلگەن ماڭعىس­تاۋ مەن قا­راعاندى وبلىسىنىڭ دارى­گەر­لەرى مەن مەدبيكەلەرى بىلىمدەرىن تولىق­تىردى. «قازاقستان الداعى ۋاقىت­تا مەدي­تسينالىق قىزمەت كورسەتۋدىڭ حالىق­ارالىق ستاندارتتارىنا ساي جۇ­مىس ىستەۋى ءتيىس، – دەدى ۋنيۆەرسيتەت رەك­­تورى ە.ءجۇنىسوۆ، – ەمحانا، ستا­تسيو­نار­لاردا ناۋقاستاردى ترياج-تالداۋ ارقىلى قابىلداۋ، كەز كەلگەن پاتو­لو­گيا­مەن كەلگەن سىرقاتتاردى ەمدەۋگە دا­يىن بولۋ قاجەتتىگى بۇگىنگىنىڭ تالابى». 

وقۋ-ادىستەمەلىك جانە تاربيە جۇ­مى­سى جونىندەگى پرورەكتور مارات جا­ناسپاەۆتىڭ ايتۋىنشا، جاقىن ارا­لىقتا قازاقستاندا جاڭا­دان «قابىل­داۋ ءبولىمىنىڭ دارىگەرى» («emer­gency doctor») دەگەن ماماندىق پايدا بولماق. ول قاتتى اۋىرىپ تۇسكەن ناۋقاسقا العاشقى رەانيماتسيالىق كومەك كورسەتۋدەن باس­تاپ، جەدەل جاردەمنىڭ بارلىق دەڭگەيىن جەتە مەڭگەرگەن بىلىكتى دارىگەر بولۋى ءتيىس. بۇعان نەگىزىنەن پارامەديكتەر مەن اۆياتسيالىق مەديتسينا دارىگەرلەرى دايىندالىپ، سەمەي  مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقۋ-كلي­نيكالىق ورتالىعىندا تاجى­ري­بەدەن وتەدى. قابىلداۋ ءبولىمى نەگىزىنەن ستۋدەنتتەر مەن ينتەرندەردى، رەزيدەنتتەردى، دارىگەرلەردى قازاقستان بويىنشا دايىنداۋعا ارنالىپ وتىر. سونىمەن، ترياج دەپ اتالاتىن جەدەل جاردەم كومەگى ءبولىمىنىڭ كەسكىن-كەلبەتىنە كوز سالساق، مۇندا قابىلداۋ، تىركەۋ بولىمدەرى، مەديتسينالىق كاتالكالار، ءتىپتى وتا جاسايتىن بولمە، ينتەنسيۆتى تەراپيا بولمەسى، ينفەكتسيا­لىق سىرقاتتارى بار دەگەن كۇدىكتەگى اۋرۋ­لار وتىراتىن يزولياتور سياقتى بولمە­لەردەن تۇرادى. قابىلداۋ ءبولىمىنىڭ جۇمىسىن دۇرىس جۇرگىزە ءبىلۋ ءۇشىن ونى ءۇش بولىككە بولگەن. ءبىرىنشى قىزىل ايماق تەك شۇعىل جانە قارقىندى ەم قابىلدايتىن ناۋقاستارعا ارنالعان. بۇل جەردە دارىگەرلەر جان ساقتاۋعا جاردەمدەسىپ، وتا جاساۋ جانە تاعى باسقا مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋگە دايىن بولۋى كەرەك. سارى ايماققا، اۋىرىپ كەلگەن، بىراق شۇعىل قاراۋدى تالاپ ەتپەيتىن سىرقاتتار كىرگىزىلەدى. سىرقاتتارىنىڭ ءتۇرى انىقتالىپ، دياگنوزدارى قويىلادى. ال قابىلداۋ ءبولىمىنىڭ جاسىل ايماعىنا جوسپارلى تۇردە، كەشەندى ەمدەۋگە كەلۋشىلەر نەمەسە ءسال عانا مەديتسينالىق كومەك كورسەتىلۋى ءتيىس ناۋقاستار كىرگىزىلەدى. بارلىق دارىگەرلەر مەن مەدبيكەلەردى ۋنيۆەرسيتەت وقۋ-كلينيكالىق ورتالىعىنىڭ شەتەلدەن BLS، ACLS، اتگب، PHTrS ي PALS جۇيەلەرى بويىنشا ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ كەلگەن ماماندارى وقىتىپ ۇيرەتەدى.

اقىلماندار كەڭەسى

ۋنيۆەرسيتەتتە سىبايلاس جەمقور­لىققا قارسى كوميسسيا قۇرىلعان، ونىڭ قۇرامىنا «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ مۇشەلەرى، ستۋدەنتتىك ءوزىن-ءوزى باسقارۋ، اقىلماندار كەڭەسى، اتا-انالار كىرەدى. وقۋ ورنىنداعى عىلىمي ۇدەرىس رەزيدەنتۋرا، ماگيستراتۋرا، دوكتورانتۋراعا ءتۇسۋ ءۇشىن ەمتيحاندار اشىق وتەدى. كوميسسيا قۇرامىنا تاۋەلسىز ساراپشىلار كىرەدى. رەكتورعا، دەكانعا حات جازۋ مۇمكىندىگى بار. ۋنيۆەرسيتەت سايتى ارقىلى سۇراقتارىنا دا جا­ۋاپ الا الادى. رەزيدەنتۋرا، ماگيستراتۋرا، PhD دوكتورانتۋراعا ءتۇسۋ ءۇشىن شەت تىلىنەن ەمتيحان تاپسىرۋى كەرەك. سوسىن ءوز ماماندىعى بويىنشا امە­ريكالىق تاسىلمەن، بەينەجازبا ارقى­لى ەمتيحان تاپسىرادى. ال ءارى قاراي PhD دوكتورانتۋرا ءۇشىن اعىلشىن تى­لىندە اڭگىمەلەسىپ، عىلىمي جوبالارىن تانىستىرا ءبىلۋى كەرەك. ءار كەزەڭنىڭ جۇمىسىن باعالايتىن ءتيىستى كوميسسيا بار. وقۋعا تاپسىرۋ ءۇشىن ەمتيحاندار سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ جانە اقىلماندار كەڭەسىنىڭ قاتىسۋىمەن جۇرگىزىلەدى. تەستىلەۋ كومپيۋتەرلىك سىنىپتاردا جۇرەدى. اياقتالعان سوڭ بىردەن مونيتوردان كورۋگە بولادى. اقىلماندار كەڭەسى دە وسى كەزدە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ولاردىڭ جاسى 70-تەن اسقان اقساقالدار. اقىلماندار كەڭەسىنىڭ ءتورايىمى – رايفا يۆانوۆا. ول – ۋنيۆەرسيتەتتىڭ العاشقى تۇلەكتەرىنىڭ ءبىرى.

– ءار ادامنىڭ ۇستانىمى بولادى، – دەيدى ۋنيۆەرسيتەت ارداگەرى، پروفەسسور رايفا لاتىفقىزى، – ءبىز ستۋدەنتتىڭ ەكىنشى اتا-اناسى ءتارىزدىمىز. ەڭ الدىمەن، ستۋدەنتتىڭ بويىندا ادامگەرشىلىك قالىپتاسۋى كەرەك. بولاشاقتا ءتۇرلى ناۋقاستارمەن، حالىقپەن جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلەدى. وسىنى ەسكەرۋىمىز قاجەت. ەكىنشىدەن، باۋىرمالدىعى، بۇل قازاق­تىڭ قانىنا سىڭگەن قاسيەت، ءوز باۋىرىن دا، وزگە ۇلت وكىلىن دە جانىنا جاقىن تارتادى. ءۇشىنشى قاسيەت – شىنشىلدىعى دەر ەدىم. وسى ءۇش قاسيەتتى بويىندا ۇستاعان جان تولىق تۇلعا بولىپ قالىپتاسا الادى. اتا-بابامىزدان كەلە جاتقان ءسوز بار: «مالىم – جانىمنىڭ ساداعاسى، جانىم – ارىمنىڭ ساداعاسى». ياعني، ماتەريال­دىق تۇرعىدان عانا ەمەس، ادامگەرشىلىك تۇرعىدان ادال قىزمەت ەتۋ قاجەت. اباي اتامىزدىڭ «پايدا ويلاما، ار ويلا. تالاپ قىل ارتىق بىلۋگە...» دەگەن ولەڭ جولدارى ءبىزدىڭ باستى قاعيدامىز.

حالىقارالىق بايلانىس نىعايىپ كەلەدى

ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسى الەمگە تانىمال team-based learning – TBL، case-based learning – CBL (problem-based learning PBL) جۇيەلە­رى­مەن قامتىلعان. «عىلىم مەن ءبىلىم سالاسىن جاڭعىرتۋ» جوباسىنا وراي سممۋ سەنت-لۋيس ۋنيۆەرسيتەتىمەن ارىپتەستىك مەموراندۋمعا قول قويعان. مۇنىڭ قاتارىندا تۇركيانىڭ باشكەنت ۋنيۆەرسيتەتى دە بار. عىلىم مەنتورى رەتىندە حيروسيما ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ماساحارۋ حوشي شاقىرىلدى. 2018 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنان باس­تاپ باشكەنت ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وكىلى سەمەيگە كەلىپ، ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىن قاداعالاۋدا. ستراتەگيالىق ارىپتەستىك جانە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى پرورەكتور نۇرجان ايدو­سوۆ­تىڭ ايتۋىنشا، قازىرگى تاڭدا جاپونيا، وڭتۇستىك كورەيا، يزرايل، اقش، گەرمانيا جانە تاعى باسقا ەلدەرمەن حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق جولعا قويىلعان. ۋنيۆەرسيتەت ماماندارى، قىزمەتكەرلەر جانە ۋنيۆەر­سيتەت گوسپيتالىنىڭ دارىگەرلەرى شەتەلدەر­گە ساپار شەگىپ، بىلىمدەرىن، تاجىري­بەلەرىن جەتىلدىرە الادى. ال ستۋدەنت­تەرگە اكادەميالىق ۇتقىرلىق باعدار­لاماسىمەن وقۋ مۇمكىندىگى بار. رەكتور ەرسىن تۇر­سىنحان ۇلىنىڭ ايتۋىنشا، ۋنيۆەر­سيتەتتىڭ مەديتسينا، بيولوگيا، بيوحيميا سالالارى بويىنشا عىلى­مي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ دەڭگەيى وتە جوعارى. سوندىقتان ۋنيۆەرسي­تەتتە مەديتسينا سالاسىندا عىلىمي جاڭا­لىقتار اشۋعا تولىق مۇمكىندىك بار. وقۋ-عىلىمي زەرتحاناسى 6 بولىمنەن تۇرا­دى. ۋنيۆەرسيتەت اياسىندا شىعاتىن عىلى­مي-كوپشىلىك جۋرنالعا پولشا، سلو­ۆاكيا، يزرايل، اقش، اۋستريا، دانيا، بەلگيا، يتاليا، تۇركيا، گەر­مانيا، ۋكراينا، قىرعىزستان، رەسەي، نور­ۆەگيا، تايۆان سياقتى ەلدەردەن ءوتىنىش ءتۇسىرىپ جاتقان عالىمدار قاتارى ارتىپ كەلەدى. رەسەي يندەكستىك زەرتتەمەسى بويىن­شا قازاقستاندا شىعاتىن 18 جۋرنالدان «عىلىم جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ» جۋرنالى 1-ورىنعا شىقتى. ۋنيۆەرسيتەت جۋرنالى حالىقارالىق Ulrich's Periodicals Directory، Global Health، CAB Abstracts بازالار جۇيەسىنە كىرەدى. اقش، جاپونيا، رەسەي ەلدەرىمەن بىرگە كوپتەگەن حالىقارالىق عىلىمي جوبا­لار قولعا الىنعان. جاپونيانىڭ حيروسيما، شيمانە قالاسىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتەرى، رەسەيدىڭ وبنينسك قالاسىنداعى راديو­لوگيالىق عىلىمي ورتالىقپەن بىرلەسكەن عىلىمي جوبالار قولعا الىندى.

الىس اۋىلدارداعى حالىق دەنساۋلىعى – نازاردا

قازاقستاندا 8 مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەت بار. سونىڭ ىشىندە گوسپيتالى بار ەكى ۋنيۆەرسيتەت قانا بار. ەڭ ءىرىسى سەمەي مەملەكەتتىك مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىندە ورنالاسقان. گوسپيتال العاش رەت وبلىستىق كلينيكالىق اۋرۋحانا بولىپ اشىلعان. 2002-2007 جىلداردان باستاپ ۋنيۆەرسيتەت گوسپيتالى بولىپ قۇرىلىمى وزگەردى. شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى 530 ورىندىق ەڭ ءىرى ور­تالىق. 2014 جىلدان باستاپ سەمەيدە كار­دوحيرۋرگيا وتالارى جاسالا باستادى. نەيروحيرۋرگيا، كارديوحيرۋرگيانىڭ دامۋىنا وراي سەمەيدە ءومىر ءسۇرۋ قاۋىپسىز سانالدى. «دەنساۋلىق» باعدارلاماسىنا وراي، ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا كورسەتىلگەن «اۋىلدىق مەديتسينانى دامىتۋ» تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا سممۋ پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلىق قۇرامى الىس اۋىل-ايماقتاردا تۇراتىن حالىق دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ باعىتىندا زاماناۋي تەحنولوگيالاردى تاجىريبەگە دەندەپ ەنگىزۋدە. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ۇزدىك پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلىق قۇرامى مۋلتيديستسيپلينارلىق بريگادا قۇرۋ ارقىلى شىعىس قازاقستان جانە پاۆلودار وبلىسىنىڭ 10-نان استام اۋداندارىنا ساپار شەگىپ، اۋىل حالقىنا ەمدىك-دياگنوستيكالىق شارالار، سالاماتتى ءومىر سالتىن ەنگىزۋدىڭ جولدارىن، اۋىلدىق دارىگەرلەرگە يننوۆاتسيالىق ەمدەۋ جانە الدىن الۋ جولدارى بو­يىنشا سەمينارلار وتكىزدى. ەلىمىزدە تۇڭعىش ەنگىزىلىپ وتىرعان بۇل شارا حالىق كوڭىلىنەن شىعىپ، ريزاشىلىعىن بىلدىرۋدە. بۇل شارا اياسىندا تارباعاتاي، اباي، جارما، كوكپەكتى سياقتى كوپتەگەن اۋداندار مەن شاعىن قالالارداعى ناۋقاستاردىڭ جاعدايى نازارعا الىنىپ، ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بىلىكتى دارىگەرلەرى اقپارات-كەڭەس بەرۋدە.

راۋشان قابجانقىزى،

«ەگەمەن قازاقستان»

سوڭعى جاڭالىقتار

ەگەمەندىكتەر ەلگە شىقتى

قازاقستان • بۇگىن، 11:19

ەلوردا ورتالىعىندا اۆتوكولىك ورتەندى

قازاقستان • 15 قاراشا، 2019

ءباسپاسوز ءرولى – باستى ماسەلە

ادەبيەت • 15 قاراشا، 2019

قازاقستانعا شەتەلدىك بانكتەر كەلەدى

ەكونوميكا • 15 قاراشا، 2019

قوستاناي فيلارمونياسىنا 75 جىل تولدى

رۋحانيات • 15 قاراشا، 2019

جاڭا ۇلگىدەگى كولىكتەر

قوعام • 15 قاراشا، 2019

ۇقساس جاڭالىقتار