جوعارى دەڭگەيدەگى جانە باسقا دا ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر مەن كەلىسسوزدەر جاپونيا مەن قحر اراسىنداعى «بەيبىتشىلىك جانە دوستىق كەلىسىمشارتىنا» قىرىق جىل تولىپ وتىرعانىنا بايلانىستى س.ابەنىڭ قىتايعا رەسمي ساپارى اياسىندا ءوتتى. ساپار ناتيجەلەرى جايىندا جازباس بۇرىن ىشكى جالپى ءونىم ء(ىجو) كولەمى بويىنشا الەمنىڭ ەكىنشى جانە ءۇشىنشى ەكونوميكالارى سانالاتىن وسى ەكى ەلدىڭ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىنگى كەزەڭدەگى ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستار تاريحىنىڭ باستى جانە ماڭىزدى تۇستارىنا قىسقاشا شولۋ جاساپ وتكەندى ءجون سانادىق.
جاپونيا مەن قىتاي اراسىنداعى نەگىزگى تاريحي وقيعالاردىڭ جەلىسىنە ەكى ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمى ء(ىجو) كولەمىنىڭ ءوسۋ قارقىنى تىكەلەي اسەر ەتىپ, ءتۇرلى سالالارداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ احۋالى مەن دەڭگەيى ەكونوميكالىق جاعدايعا بايلانىستى وزگەرىپ وتىرعانىن انىق بايقاۋعا بولادى.
1972 جىلعى قىركۇيەكتە بىرلەسكەن مالىمدەمە نەگىزىندە سوعىستان كەيىن ءۇزىلىپ قالعان ەكىجاقتى ديپلوماتيالىق قاتىناستار قالپىنا كەلسە, 1978 جىلدىڭ تامىز ايىندا ەكى ەل اراسىندا بەيبىتشىلىك جانە دوستىق كەلىسىمىنە قول قويىلىپ, سول جىلدىڭ 23 قازانىندا سول كەزدەگى قىتاي پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى دەن سياوپين توكيوعا ساپار جاساپ, جاپونيا پرەمەر-ءمينيسترى تاكەو فۋكۋدامەن كەلىسسوزدەر وتكىزدى. ساپار بارىسىندا كوپتەگەن جاپوندىق كاسىپورىنداردى ارالاپ, ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋ ۇردىسىنە قىزىعۋشىلىق تانىتقان دەن سياوپينگە جاپونيا ۇكىمەتى رەسمي ۇكىمەتتىك قولداۋ (ODA) فورماتى اياسىندا قىتايعا قارجىلىق جانە تەحنيكالىق كومەك كورسەتۋگە ۋادە بەردى. بۇل كەزدە جاپونيا ءىجو-ءى 1,01 ترلن دوللار بولسا, قىتايدىڭ ءىجو-ءى نەبارى 0,22 ترلن دوللار ەدى.
1979 جىلى جاپونيا ۇكىمەتى ODA فورماتى اياسىنداعى قىتايعا قارجىلىق كومەكتىڭ العاشقى كەزەڭىن باستاپ, ەكى ەل اراسىنداعى ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستار دامي باستادى. 1984 جىلى جاپونيا پرەمەر-ءمينيسترى يا.ناكاسونەنىڭ قىتايعا ساپارى بارىسىندا تاراپتار ODA فورماتى اياسىنداعى قارجىلىق كومەكتىڭ كولەمىن ۇلعايتۋعا كەلىستى. بۇل كەزدە جاپونيانىڭ ءىجو-ءى 1,32 ترلن دوللارعا جەتسە, قىتايدىڭ ءىجو-ءى 0,32 ترلن دوللار ەدى.
1992 جىلدىڭ قازانىندا جاپونيانىڭ يمپەراتورى اكيxيتو جۇبايىمەن قىتايعا ساپار جاساپ, ساپار اياسىندا ء«بىزدىڭ ەل قىتاي xالقىنا كوپتەگەن اۋىرتپاشىلىق ارتقان تاريxتا ءبىر باقىتسىز كەزەڭ بار. ونى ويلاسام مەن تەرەڭ مۇڭعا باتامىن» دەپ, ەكى ەل اراسىنداعى بەيبىتشىلىكتى تىلەيتىنىن جەتكىزدى. جاپونيا يمپەراتورىنىڭ بۇل ساپارى 1989 جىلعى بەيجىڭدەگى تيانانمەن الاڭىندا بولعان قاندى وقيعادان كەيىن xالىقارالىق يزولياتسيا جاعدايىندا وتىرعان قىتاي ءۇشىن ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ دوستىق سيمۆولى رەتىندە قابىلدانعان ەدى. امەريكا باستاعان باتىستىڭ قارسىلىعىنا قاراماي جاپونيا قىتايمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستاردى قايتا جانداندىرعان العاشقى ەل بولدى.
بۇل كەزدە جاپونيانىڭ ءىجو-ءى 3,91 ترلن دوللارعا جەتسە, قىتايدىڭ ءىجو-ءى 0,50 ترلن دوللار ەدى.
1998 جىلدىڭ قاراشا ايىندا ەكى ەل اراسىنداعى بەيبىتشىلىك جانە دوستىق كەلىسىمىنىڭ جيىرما جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ ماقساتىندا قحر توراعاسى تسزيان تسزەمين جاپونياعا ساپار جاسادى. بۇل قىتاي باسشىسىنىڭ جاپونياعا العاشقى رەسمي ساپارى بولدى. ساپار بارىسىندا تسزيان تسزەمين جاپوندىق مەكتەپتەردەگى تاريx پاندەرىنىڭ وقۋلىقتارىن سىنعا الىپ, ول جايىنداعى ءوز ويىن يمپەراتورعا دا اشىق ايتتى. سودان باستاپ ەكى ەل اراسىندا تاريxتىڭ كەيبىر تۇستارىنا قاتىستى قارسى پىكىرلەر قاتتى ايتىلا باستادى. بۇل كەزدە جاپونيانىڭ ءىجو-ءى 4,03 ترلن دوللارعا جەتسە, قىتايدىڭ ءىجو-ءى العاش رەت 1 ترلن دوللارعا جەتتى.
2001 جىلدىڭ تامىز ايىندا جاپونيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى د.كويدزۋمي سالتاناتتى تۇردە «ياسۋكۋني دجيندجيا» سينتويستىك xرامىنا بارىپ, سوعىستا قايتىس بولعان سولداتتاردىڭ رۋxتارىنا تاعزىم ەتتى. بۇعان قىتاي ۇكىمەتى «ا كاتەگورياسىنا جاتاتىن اسكەري قىلمىسكەرلەردىڭ رۋxتارىنا تاعزىم ەتۋ ارقىلى ولاردىڭ جاساعان اۋىر قىلمىستارىن جاقتاپ, باسقىنشىلىق سوعىستى اقتاپ وتىر» دەپ قاتتى قارسىلىق ءبىلدىردى. ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستار تاريحىندا بۇل كەزەڭ «ساياساتتىڭ سالقىنداعان, ەكونوميكانىڭ قىزعان كەزەڭى» دەپ اتالدى.
بۇل كەزدە جاپونيانىڭ ءىجو-ءى 4,30 ترلن دوللار بولسا, قىتايدىڭ ءىجو-ءى 1,34 ترلن دوللار بولىپ, ءالى ارىپتەس ەلدەن ەداۋىر ارتتا ەدى.
2006 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە د.كويدزۋميدىڭ ءوز ەركىمەن قىزمەتىنەن كەتىپ, ورنىنا س.ابەنىڭ كەلگەنىن قحر توراعاسى حۋ تسزينتاو جاقسى جاڭالىق رەتىندە قابىلداپ, بىردەن جاڭا ۇكىمەت باسشىسىن قىتايعا شاقىردى. س.ابە شاقىرۋدى جىلى قابىلداپ, ءوز قىزمەتىنە كىرىسە سالا نەبارى ءبىر ايدان كەيىن, ياعني 2006 جىلدىڭ قازانىندا بەيجىڭگە رەسمي ساپار جاسادى. بۇل ساپار «مۇزدى جارعان ساپار» دەپ باعالاندى. بۇل كەزدە جاپونيانىڭ ءىجو-ءى 4,53 ترلن دوللار بولسا, قىتايدىڭ ءىجو-ءى 2,77 ترلن دوللار بولىپ, جاپون ەكونوميكاسىنان ءالى ەكى ەسە تومەن بولعانىمەن, ءوسۋ قارقىنى كۇشىنە ەنگەن كەز ەدى.
2008 جىلدىڭ مامىرىندا قحر توراعاسى حۋ تسزينتاو توكيوعا رەسمي ساپار جاساپ, جاپونيا ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى يا.فۋكۋدامەن ەكى ەل اراسىنداعى ماڭىزدى بىرلەسكەن مالىمدەمەگە قول قويدى. 1972 جىلعى بىرلەسكەن مالىمدەمە, 1978 جىلعى كەلىسىمشارت, 1998 جىلعى بىرلەسكەن دەكلاراتسيادان كەيىنگى ء«تورتىنشى ساياسي قۇجات» دەپ اتالاتىن بۇل مالىمدەمەدە تاريxي كوزقاراستار مەن تايۆان ماسەلەلەرى سياقتى پروبلەمالار كوپ اتالماي, ءتىپتى جاپون ۇكىمەتىنىڭ سوعىستان كەيىنگى پاتسيفيستىك بەيبىت ساياساتى جوعارى باعالاناتىنى جايىندا دا ايتىلعان بولاتىن. بۇل كەزدە جاپونيانىڭ ءىجو-ءى 5,04 ترلن دوللار بولسا, قىتايدىڭ ءىجو-ءى 4,60 ترلن دوللار بولىپ, جاپون ەكونوميكاسىنا ءسال-اق جەتپەي تۇر ەدى.
2006 جىلدان باستاپ ساياسي-ەكونوميكالىق تۇرعىدان جاقسى دامىپ كەلە جاتقان ەكىجاقتى قاتىناستار ەلدەر اراسىنداعى داۋلى ارالداردىڭ كەسىرىنەن قايتا سالقىنداپ كەتتى. جاپونشا «سەنكاكۋ», قىتايشا «دياويۋيداو» دەپ اتالاتىن ارالعا جاقىن جەردە جاپون تەڭىز قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن جاپوندىق اسكەري كەمە مەن قىتايلىق بالىقشىلار كەمەسى سوقتىعىسىپ قالىپ, جاپون تارابى قىتايلىق بالىقشىلاردى قاماپ قويعانىنا قارسىلىق بىلدىرگەن بەيجىڭ جاپوندىق كاسىپورىندار كوپ پايدالاناتىن سيرەك مەتالداردىڭ ەكسپورتىنا شەكتەۋ قويىپ, ساياسي ماسەلە ەكونوميكالىق پروبلەماعا اينالىپ شىعا كەلدى. بۇل كەزدە جاپونيانىڭ ءىجو-ءى 5,70 ترلن دوللار بولسا, قىتايدىڭ ءىجو-ءى 6,07 ترلن دوللار بولىپ, جاپون ەكونوميكاسىن باسىپ وزىپ, الەمنىڭ ەكىنشى ەكونوميكاسىنا اينالىپ ۇلگەرگەندىكتەن, بەيجىڭنىڭ ساياسي پوزيتسياسى دا كۇشەيگەن ەدى.
2012 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا جاپونيا ۇكىمەتى «سەنكاكۋ» ارالىن مەملەكەتتىڭ مەنشىگى دەپ جاريالادى. وعان قارسىلىق بىلدىرگەن قىتايدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى مالىمدەمە جاسادى. سول-اق ەكەن قىتايلىق قالالار مەن وڭىرلەردە شەرۋلەر ءوتىپ, جاپوندىق زاتتارعا بويكوت جاريالانىپ, ونلاين زاتتار ساتىلاتىن دۇكەندەرگە شابۋىلدار جاسالدى. ەكىجاقتى قاتىناستاردا ەڭ ناشار جاعداي تۋىندادى. بۇل كەزدە جاپونيانىڭ ءىجو-ءى 6,20 ترلن دوللار بولسا, قىتايدىڭ ءىجو-ءى 8,57 ترلن دوللار بولىپ, جاپون ەكونوميكاسىن ەداۋىر ارتتا قالدىرا باستاعان ەدى.
2012 جىلى الەمنىڭ ەكىنشى ەكونوميكاسىنا عانا ەمەس, ساياسي جانە اسكەري دەرجاۆاعا اينالعان قحر-دىڭ توراعاسى بولىپ سايلانعان سي تسزينپين جاپونياعا جىلى قاراي قويمادى. جەر داۋى مەن تاريxي ماسەلەلەرگە قاتىستى قاتاڭ پوزيتسيانى ۇستانىپ, ەكى ەلدىڭ مەملەكەت باسشىلارى ءۇش جىل بويى ءبىر رەت كەزدەسپەگەن كەزەڭ بولدى. 2014 جىلى بەيجىڭدە وتكەن ازيا جانە تىنىق مۇxيتى ەلدەرى باسشىلارىنىڭ ءسامميتى اياسىندا سي تسزينپين س.ابەمەن ءبىرىنشى رەت كەزدەسكەنىمەن, بىرنەشە مينۋتقا سوزىلعان كەزدەسۋدە تولىققاندى كەلىسسوزدەر وتكىزۋ مۇمكىن بولمادى. بۇل كەزدە جاپونيانىڭ ءىجو-ءى 4,85 ترلن دوللارعا تومەندەپ كەتكەن بولسا, قىتايدىڭ ءىجو-ءى 10,53 ترلن دوللار بولىپ, جاپون ەكونوميكاسىنان ەكى ەسە اسىپ ءتۇستى.
جاپونيا ۇكىمەت باسشىسى س.ابە ەكى ەل اراسىنداعى قاتىناستاردى قايتادان قالپىنا كەلتىرۋگە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ كەلەدى. وسى جىلدىڭ مامىر ايىندا قحر پرەمەر-ءمينيسترى لي كەتسياندى جاپونياعا شاقىرىپ, جىلى قوناقجايلىلىقپەن قابىلداپ, مەملەكەت باسشىسى سي تسزينپينمەن كەزدەسكىسى كەلەتىنىن جەتكىزدى. ءسويتىپ وتكەن ايدا, ۆلاديۆوستوك قالاسىندا وتكەن ەكونوميكالىق فورۋم اياسىندا سي تسزينپينمەن كەزدەسىپ, ەكىجاقتى قاتىناستاردىڭ تىعىز بولۋى ماڭىزدى ەكەنىن ايتتى. اقش-پەن ساۋدا سوعىسىن جۇرگىزىپ وتىرعان قىتاي دا جانىنداعى كورشىسى جاپونيامەن تىعىز قاتىناستا بولۋعا مۇددەلى.
قازىرگى كەزدە جاپونيانىڭ ءىجو-ءى 5,17 ترلن دوللار بولسا, قىتايدىڭ ءىجو-ءى 14,09 ترلن دوللار بولىپ, جاپون ەكونوميكاسىنان ءۇش ەسە ارتىق بولىپ وتىر. وسىلايشا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا كۇيرەپ قالىپ, ءبارىن جاڭادان باستاۋعا ءماجبۇر بولعان شىعىستىڭ ەكى ەلى جاپونيا مەن قىتاي سوعىستان كەيىنگى كەزەڭدە باسەكەلەس ەلدەر رەتىندە ءبىر-بىرىمەن جارىسىپ كەلگەنىمەن ارىپتەس ەلدەر رەتىندە بىرىنە-ءبىرى بولىسىپ, مەملەكەت باسقارۋ جۇيەلەرى مەن ساياسي رەجىمدەرى بولەك بولعانىمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق مۇددەلەرى ءبىر بولىپ, الەمنىڭ ەكىنشى جانە ءۇشىنشى ەكونوميكالارى بولىپ, ەكەۋى دە ازيانىڭ الىپ مەملەكەتتەرىنە اينالدى. ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا اينالىمى جىلىنا شامامەن 280 ملرد دوللاردى قۇراپ, الەمدەگى ەڭ جوعارى دەڭگەيدە تۇر. بۇل دەگەنىمىز دەمالىس كۇندەرىن ساناماعاندا جاپوندار مەن قىتايلار كۇنىنە ءبىر ميلليارد دوللارعا ساۋدا جاساپ وتىر دەگەن ءسوز. قىتايدا ەكى مىڭعا جۋىق جاپوندىق كومپانيا جۇمىس جاساسا, ولاردا ون ميلليونعا جۋىق ادام جۇمىس ىستەپ ءجۇر. قىتايدا وسى كۇنى 130 مىڭعا جۋىق جاپون تۇرىپ جاتسا, جاپونيادا 700 مىڭعا جۋىق قىتاي تۇرىپ جاتىر. ەكى ەلدىڭ قالالارى اراسىندا اپتاسىنا مىڭداعان ۇشاق ۇشىپ, جىلىنا ەكى جارىم ميلليون جاپون «اسپان استى ەلىنە» تۋريست بولىپ بارسا, ءبىر جىلدا جەتى ميلليونعا جۋىق قىتاي «كۇنشىعىس ەلىنە» قىدىرۋعا كەلەدى. ساۋدا جاساپ, ەكونوميكالىق ارىپتەستىكتى دامىتۋعا كۇش تە جەتەدى, ارالاسىپ, مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋگە جاعداي دا جەتەدى, وقىپ-ءبىلىپ, عىلىمي-تەحنولوگيالىق سالادا ارىپتەستىك ورناتۋعا مۇمكىنشىلىك تە مول. ەندى تەك وسى سالالارعا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتەتىن ساياسي جىگەر عانا بەرىك بولۋى قاجەت. ءدال وسىعان ەكى ەلدىڭ باسشىلارى دا مۇددەلى.
س.ابەنىڭ وسى جولعى قىتايعا ساپارىنىڭ باستى ماقساتى دا وسى بولدى.
ء«بىر-بىرىمىزگە كومەك كورسەتۋ تۇرعىسىنان ەمەس, بۇدان كەيىن دامىعان ەلدەر رەتىندە ءبىر-بىرىمىزبەن تەڭ دارەجەدە ءوزارا ءتيىمدى ارىپتەستىك ورناتايىق» دەگەنگە كەلەدى وتكەن كەلىسسوزدەردىڭ ءمانى مەن ماعىناسى. جاپونيا 2010 جىلعا دەيىن قىتايعا ODA فورماتى اياسىندا شامامەن 30 ملرد دوللار كولەمىندە قارجىلىق كومەك كورسەتىپ كەلسە, ەندىگى كەزەكتە 30 ملرد دوللارعا قىتايدىڭ يۋانىن ساتىپ الىپ, ۆاليۋتالىق سۆوپ فورماتى اياسىندا ەكى ەلدىڭ اراسىندا ساۋدا جاسايتىن كومپانيالارعا قولداۋ كورسەتۋگە قاتىستى كەلىسىم وسى جولعى ساپاردىڭ باستى ناتيجەلەرىنىڭ ءبىرى بولدى. الەمدىك ەكونوميكالىق جانە گەوساياسي اxۋالعا ازيانىڭ وسى ەكى الىپ ەلى جاپونيا مەن قىتايدىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستار دەڭگەيىنىڭ اسەرى كوپ ەكەنىن ەسكەرسەك, شىعىسىمىزداعى مىقتى مەملەكەتتەرمەن تىعىز قاتىناستا بولۋعا ءبىز دە مۇددەلى بولۋعا ءتيىسپىز.
باتىرxان قۇرمانسەيىت,
ارنايى «ەگەمەن قازاقستان» ءۇشىن
