قازاقستان • 29 قازان، 2018

بيولوگيا عىلىمىنىڭ بولاشاعى ب ۇلىڭعىر

1367 رەتكورسەتىلدى

قازاقستاندا بيولوگيا عىلىمىنىڭ دامۋ تاريحى ەڭ قيىن كەزەڭدەردىڭ ءبىرى – ۇلى وتان سوعىسى كەزىنەن باستاۋ الادى. سول كەزدەگى ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ قيىندىعىنا قاراماستان، بىرقاتار عىلىم سالاسىن، سونىڭ ىشىندە بيولوگيالىق باعىتتى قارقىندى دامىتۋ تۋرالى رەسپۋبليكا باسشىلارى ناقتى شەشىمدەر قابىلدادى. بۇل ەكونوميكانى دامىتۋداعى نەگىزگى قاجەتتىلىك، سونداي-اق حالىقتى ونەركاسىپتىك تاۋارلارمەن، ءدارى-دارمەك، ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋگە تىكەلەي بايلانىستى ەدى.

ەلىمىزدە بيولوگيا عىلىمىنىڭ نەگىزگى سالالارى – بوتانيكا، زوولوگيا، ميكروبيولوگيا، ۆيرۋسولوگيا، في­زيو­لوگيانىڭ قارقىندى دامىپ جاتقاندىعىن، سونداي-اق جاڭا زاماناۋي باعىتتارى – مولەكۋليارلىق بيولوگيا، گەنەتيكا، بيوتەحنولوگيا سياقتى سالالاردىڭ ءوز دارەجەسىندە ورىن الا باستاعانىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. سو­نىمەن قاتار وتكەن عاسىردىڭ 70-90-جىلدارى اراسىندا بيوتەحنولو­گيا سالاسى قارقىندى دامي باستادى. ال 90-جىلداردىڭ باسىندا قازاق­ستاننىڭ بيولوگيا عىلىمى ايتار­لىقتاي جەتىس­تىكتەرگە يە بولدى. اتاپ ايتقاندا عىلىمي-زەرتتەۋ ينس­تي­تۋتتارى قاجەتتى قۇرال-جابدىق­تارمەن، زاماناۋي وندى­رىستىك بازالا­رمەن جابدىقتالىپ، عى­لىمي ين­فراقۇرىلىمى دامىعان جانە جوعارى بىلىكتى ماماندارمەن تولىق قامتاماسىز ەتىلگەن عىلىم سالاسى بولىپ قالىپتاستى. 

قازىر ءبىلىم جانە عىلىم مينيستر­­­­­­­­­لىگىنىڭ قۇرامىندا – 13، اۋىل شا­رۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ قۇرا­مىن­دا 22 عىلىمي ۇيىم بيولوگيالىق باعىتتا جۇمىس ىستەيدى. الايدا، بيىل­عى عىلىمي جوبالارعا وتكىزىل­گەن كونكۋرس ناتيجەسى بويىنشا رەس­پۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ءوز دارە­جەسىندە قارجىلاندىرىلماي قالعان بىرقاتار عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى بار، ال عىلىمي ينستيتۋتتار ءۇشىن بۇل قارجىنىڭ نەگىزگى كوزى سانالادى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى بىرەۋ عانا – ينستيتۋتتاردىڭ كەلەشەگى نە بولماق؟ وداق كەزىندەگى عىلىمي مەكەمەلەردە ەڭبەك ەتكەن عالىمداردىڭ تاعدىرىنا كىم جاۋاپتى؟ ەندى عىلىمي جوبالارعا كونكۋرس ءۇش جىلدان كەيىن عانا بولاتىنىن ەسكەرسەك، وسى كۇنگە دەيىنگى دايىنداعان ماماندار­دان ايىرىلىپ قالۋىمىز ابدەن مۇم­كىن.

ناقتى دالەلدەرگە سۇيەنەر بولساق، قازىرگى ۋاقىتتا عىلىم كوميتەتىنىڭ «زوو­لوگيا ينستيتۋتى» شجق» رمك-دا جال­پى سوماسى 8 ملن تەڭگە بولاتىن 1 جوبا عانا ىسكە اسىرىلۋدا، ال 6 زەرتحانادان تەك 1 زەرتحانا قالعان، ونىڭ قۇرامىندا 12 ادام عانا ەڭبەك ەتەدى. ال «بيوباقىلاۋ، سەرتيفيكاتتاۋ جانە كلينيكا الدىنداعى سىناۋدىڭ ورتالىق زەرتحاناسى» رمك-دا ەش عىلىمي جوبا جوق. قىزمەتكەرلەرى جۇ­مىستان بوساتىلعان، ال كەيبىرى جالاقىسى ساقتالمايتىن دەمالىسقا جىبەرىلگەن. «ميكروورگانيزمدەردىڭ رەس­پۋبليكالىق كوللەكتسياسى» رمك-نىڭ 19 ملن تەڭگەنى قۇرايتىن 2 جوباسى بار، 2 زەرتحاناسى قىسقارتىلعان. «ادام جانە جانۋارلار فيزيولوگيا­سى ينستيتۋتى» شجق» رمك جالپى سوماسى 40 ملن تەڭگە بولاتىن 4 جوبا بويىنشا ەڭبەك ەتىپ جاتىر. مىنە، تسيفرلار وسىلاي جالعاسا بەرەدى. ينستيتۋتتاردىڭ مۇشكىل جاعدايىنا دەر كەزىندە نازار اۋدارماساق، وندا قازاقستانداعى دامىعان عىلىمنىڭ تۇتاس بىرنەشە سالاسىن جوعالتىپ الۋىمىز ابدەن مۇمكىن. اتاپ ايتساق، بيولوگيالىق ارتۇرلىلىكتى ساقتاۋ مەن ولاردى پايدالانۋ، فيزيولوگيالىق كۇيزەلىستەرگە قارسى تۇراقتىلىقتى ارتتىرۋ، ازىق-ت ۇلىك پەن قايتا وڭدەۋ ونەركاسىبىن اسا ماڭىزدى وندىرىستىك ميكروورگانيزمدەرمەن قامتاماسىز ەتۋ جانە ت.ب. وزەكتى ماسەلەلەرمەن اينا­لىساتىن عىلىمي مەكەمەلەردەن، وندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن مامانداردان، اسىرەسە جاس عالىمداردان تۇبەگەيلى ايىرىلىپ قالۋىمىز عاجاپ ەمەس. سوندىقتان قيىن جاعدايعا تاپ بولعان بيولوگيالىق ينستيتۋتتارعا قولداۋ كورسەتۋگە جانە ەلىمىز ءۇشىن قاجەتتى ءارى وزەكتى سانالاتىن عىلىمي باعىتتاردى ساقتاۋ ماقساتىندا مەملەكەت شۇعىل تۇردە شارا قولدانۋى قاجەت. سونىمەن قاتار كەي ينستيتۋتتار «مەملەكەتتىڭ موينىنا» وتىرىپ الماي، باسەكەلەستىك ورتاعا شىعۋى ءتيىس. ونىڭ ىشىندە عىلىمي مەكتەبى قالىپتاسقان، بىلىكتى ماماندارى بار جانە عىلىمي ەڭبەكتەرىن وندىرىسكە ەنگىزىپ، ەكونوميكاعا پايدا كەلتىرىپ وتىرعان عىلىمي مەكەمەلەر دەربەس ورتالىق بولىپ قايتادان قۇرىلۋى قاجەت، مۇنداي مەكەمەلەر مەملەكەت تاراپىنان قولداۋعا يە بولۋى ءتيىس. ال عىلىمي زەرتتەۋ ناتيجەلەرى تومەن، ماماندارى جەتكىلىكسىز كىشىگىرىم ينستيتۋتتاردى ۇقساس باعىتتاعى مەكەمەلەرمەن بىرىكتىرۋ نەمەسە ۋنيۆەرسيتەتتەر قۇرامىنا بەرۋ قاجەت.

زاماناۋي پوستيندۋستريالدى قو­عامدا ء«بىلىم مەن اقپارات» نەگىزگى وندى­­رىستىك رەسۋرس بولعاندىقتان، عى­لىمي جاڭالىقتار – ەكونوميكانىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى. سوندىقتان دامىعان جانە دامۋشى كوپتەگەن ەلدە عىلىمعا جۇمسالاتىن شىعىن مولشەرى ۇنەمى ءوسىپ وتىرادى. ەىدۇ، يۋنەسكو جانە ەۋروستات دەرەكتەر قورىندا ۇسىنىلعان ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سايكەس، 2017 جىلى ىشكى جال­پى ونىمنەن ء(ىجو) عىلىمعا جۇمسالعان شىعىن پايىزدىق ۇلەس­پەن ەسەپتەگەندە: يزرايلدە – 4،3%، وڭتۇستىك كورەيادا – 4،2، شۆەي­تسا­ريادا – 3،23، جاپونيادا – 3،21، شۆە­تسيادا – 3،2، اقش-تا – 2،79، قىتاي­دا – 2،07، رەسەيدە 1،1%-دى قۇراي­دى. ال قازاقستاندا stat.gov.kz­ پور­تالىنداعى رەسمي ستاتيستيكا بو­يىنشا 2017 جىلى عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجى­ريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇ­مىس­تارعا جۇمسالعان قاراجاتتىڭ مول­شەرى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ بار-جوعى 0،13%-ىن قۇرادى. دەمەك، بۇل وتان­دىق عىلىمنىڭ ساپاسىن جانە ونىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن عىلىمعا جۇمسالاتىن قاراجاتتى ءالى دە بولسا كوبەيتۋ قاجەتتىگىن مەڭ­زەيدى.

بيولوگيالىق عىلىمي زەرتتەۋلەر، اسىرەسە بيوتەحنولوگيا سالاسى قازىرگى زامانعى عىلىمي-تەحنيكالىق رەۆوليۋتسيانىڭ نەگىزى. عالىمداردىڭ جۇرگىزگەن ساراپتامالىق باعالاۋىنىڭ ناتيجەلەرىنە سۇيەنەر بولساق، 2025 جى­لى عالامدىق بيويندۋست­ريا نا­­رىعىنىڭ دەڭگەيى 2 تريلليون دوللارعا جەتەدى، ال جەكە نا­رىق سەگمەنتتەرىنىڭ ءوسۋ قارقىنى جىل سايىن 5-7-دەن 30 پايىزعا دە­يىن بو­لاتىندىعى انىقتالدى. بۇ­گىن­دە بيوپرەپاراتتاردىڭ نەگىزگى ون­دىرۋ­شىلەرى اقش، كانادا، جاپونيا جانە ەۋروپا ەلدەرى. سوڭعى 10 جىلدا ولاردىڭ قاتارىنا اۋقىمدى عىلىمي وندىرىستىك باعدارلامالارمەن اينالىسقان قىتاي، ءۇندىستان، برازيليا سياقتى دامۋشى ەلدەر دە قوسىلدى. ال ەلىمىزدەگى وتاندىق بيوپرەپاراتتار ءوندىرىسى (اۋىل شارۋاشىلىعى، ۆەتەريناريا، وسىمدىكتەردى قورعاۋ، ەكولوگيا جانە مەديتسينا) باياۋ دامىپ كەلەدى، ءتىپتى جوقتىڭ قاسى دەۋگە بولادى، ياعني ءالى يمپورتتىق ونىمدەرگە تاۋەلدىمىز.

كەڭەستىك كەزەڭدە قازاقستاندا بيو­پرەپاراتتار ءوندىرىسى جوعارى دا­رەجەگە يە بولعان. ستەپنوگور قالا­سىنداعى «پروگرەسس» وندىرىستىك كە­شەنى وداقتاعى ەڭ ءىرى كاسىپورىن بولاتىن جانە اۋىل شارۋاشىلىعىنا ارناپ شىعارعان پرەپاراتتارى (جەمدىك اقۋىز، امينقىشقىلدار، وسىمدىكتى قورعاۋ قۇرالدارى) سول كەزدەگى بيو­پرەپاراتقا دەگەن قاجەتتىلىكتىڭ باسىم بولىگىن قامتىپ وتىردى. ال الما­تىداعى بيوكومبينات ورتالىق ازياداعى ۆەتەريناريا سالاسىندا قولدانۋعا ارنالعان، ونىڭ ىشىندە برۋتسەللەز، مارەك، نيۋكاسل اۋرۋلارى سياقتى قاۋىپتى ينفەكتسيالارعا قارسى ۆاكتسينا وندىرەتىن ەڭ ءىرى مەكە­مە بولدى. 90-جىلدارى بۇل كا­سىپ­ورىندار جۇمىسىن توقتاتتى. وسى جاعدايلاردى ەسكەرە وتىرىپ، قازاق­ستان پرەزيدەنتىنىڭ 1993 جىلى 21 قاڭتارداعى №1090 جارلىعىمەن رەس­پۋبليكانىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق الە­ۋەتىن كوتەرۋ ماقساتىندا، سونداي-اق عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەستىڭ نە­گىزگى باعىتتارىن دامىتۋ ءۇشىن بىر­قاتار مامانداندىرىلعان ۇلتتىق عى­لىمي جاڭا ورتالىق قۇرىلدى. ونىڭ قاتارىندا ستەپنوگور قالا­سىنداعى عىلىمي-وندىرىستىك ۇلتتىق بيوتەحنولوگيا ورتالىعى بار. ور­تالىقتىڭ دامۋ ستراتەگياسىنا سايكەس، قازاقستاندىق عالىمداردىڭ عى­لى­مي زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەلەرىن وندى­رىسكە ەنگىزۋ، جاڭا وتاندىق تەحنو­لو­گيالار مەن بيوپرەپاراتتار ونىم­دەرىمەن اۋىل شارۋاشىلىعىن، مەديتسينانى، ەكولوگيانى جانە ت.ب. سالالاردى قامتاماسىز ەتۋدە نەگىزگى الاڭ بولۋعا ءتيىس-ءتىن. سوڭعى 25 جىل ىشىندە وتاندىق بيوتەحنولوگيانى دامىتۋعا مەملەكەت ۇلكەن قولداۋ كورسەتتى، ياعني قۇرىلىس عيماراتتارىن سالۋعا، زاماناۋي جابدىقتاردى ساتىپ الۋعا جانە عىلىمي-تەحنيكالىق باع­دارلامالاردى ىسكە اسىرۋ باعىتتارىنا بىرنەشە ونداعان ميلليارد تەڭگە جۇمسالدى. الايدا، وسى مەكەمەنى قۇرۋ كەزىندە العا قويىل­عان تالاپتار مەن ماقساتتارعا قول جەتكىزىلدى مە؟ ۇبو كومەگىمەن جۇزەگە اسىرىلعان جاڭا وتاندىق عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى وندىرىسكە نەگە ەنبەيدى؟ ماقساتتى عىلىمي باع­دار­لامالارعا بولىنگەن قاراجات شەڭبەرىندە جاسالعان جاڭا وتاندىق بيوپرەپاراتتار شىعارىلىپ جاتىر ما؟ مىنە، سۇراق كوپ، جاۋاپ از. ازىرگە ۇبو جۇمىسىنىڭ ايتارلىقتاي ناتيجەسى كورىنبەي وتىر. ارينە ۇبو-نىڭ نەگىزگى ماقساتى – وتاندىق بيوتەحنولوگيالىق ونىمدەردى شىعارۋ جانە كوممەرتسيالاندىرۋ. ياعني ۇلت­تىق بيوتەحنولوگيا ورتالىعىنىڭ قىز­مەتىن قايتا قاراعان ابزال جانە باسقا بيولوگيالىق باعىتتاعى مەكە­مەل­ەردەگى عىلىمي جەتىستىكتەردىڭ ناتي­جەلەرىن وندىرىسكە ەنگىزۋ ءھام كوممەرتسيالاندىرۋ قاجەت. ۇبو نەگىزىندە ستەپنوگور قالاسىنداعى فيليالدارىمەن بىرلەسە وتىرىپ، شەتەلدىك بيوتەحنولوگيالىق ونىمدەردىڭ ورنىن الماستىرۋ ءۇشىن بيوپرەپاراتتاردى شىعارۋعا ارنالعان زاماناۋي وندىرىستىك مودۋلدەر قۇرۋ قاجەت. 

بۇل ماسەلە فارماتسەۆتيكا ونەر­كاسىبىنە دە تىكەلەي بايلانىستى. ءدارى­نىڭ كوپشىلىگى شەتەلدەن كەلەدى. ەلىمىزدە ءدارى-دارمەك ءوندىرىسى 11-12 پايىزدى عانا قۇرايدى. وتاندىق ءدارى-دارمەكتىڭ باسىم بولىگى شەتەلدەن ساتىپ الىنعان شيكىزات نەگىزىندە جاسالادى. مۇنى عىلىمي تىلدە «دجەنەريكتەر» دەپ اتايدى. كوپتەگەن قازاقستاندىق فارماتسەۆتيكالىق ون­دىرۋشىلەر شەتەلدەن ساتىپ الىنعان ءدارىنىڭ شيكىزاتتارىمەن تەك تابلەتكا نەمەسە جاقپاماي جاساۋمەن عانا اينالىسادى، سوندىقتان دا تازا «وتاندىق» دەگەن ءسوز بۇل پرەپاراتتارعا قول­دانۋعا كەلە بەرمەيدى. شىن مانىن­دە زەرتحانالىق ۇلگىدەن وندى­رىس­تىك جەلىگە دەيىن جەتكىزىلگەن، ياعني شي­كىزاتىنان باستاپ دارىگە دەيىن قا­زاق­ستاندىق عالىمداردىڭ ازىرلە­مەلەرىنە نەگىزدەلىپ جاسالعان وتان­دىق تۇپنۇسقالىق ءدارى-دارمەكتەر ساۋساقپەن سانارلىق. سوندىقتان مەملەكەت فارماتسەۆتيكالىق ونەركاسىپتىڭ قارقىندى دامۋىنا جانە دارىلىك زاتتار­دىڭ وتاندىق ۇلگىلەرىنە مەي­لىنشە قولداۋ كورسەتۋى قاجەت. بۇل نەگىزگى ءارى باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى بو­­لۋى ءتيىس.

ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىندە گرانتتىق جانە باعدارلامالىق-ماق­ساتتىق قارجىلاندىرۋ كونكۋرستارىنا ءوتىنىم قابىلداۋ مەن قاراستىرۋ كەزىندە جەتكىلىكتى باقىلاۋدىڭ بولماۋى دا جەكە ماسەلە. بۇگىنگى تاجىريبەدەن بايقاعانداي، ايتارلىقتاي قايتىمى جوق شاعىن، ناتيجەسى ب ۇلىڭعىر عى­لىمي جوبالار مەن باعدارلامالار عىلىم كوميتەتىنە ءجيى تاپسىرىلىپ، كەيدە قارجىلاندىرۋ ءۇشىن ماقۇلدانىپ تا جاتاتىنى بارشاعا ايان. ال شەتەلدەردە ناتيجەسى مەن پراكتيكالىق ماڭىزى جوق جوبالار مۇلدەم قارجىلاندىرىلمايدى. كوپتەگەن جاعدايدا عىلىمي جوبالار بىلىكتى ماماندارى جوق، عىلىمي زەرتتەۋلەردى جۇرگىزۋ ءۇشىن زاماناۋي قۇرالدار مەن جابدىقتارمەن قام­تاماسىز ەتىلمەگەن بەلگىسىز ۇيىم­داردىڭ اتىنان بەرىلىپ، كەيبىر ساپاسىز جوبالار قارجىلاندىرىلىپ تا جاتادى. سوندىقتان عىلىمي جوبالاردى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن ىرىكتەۋ جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن جەتىلدىرىپ، ساپا­لى جانە تۇپكىلىكتى ناتيجەگە قول جەتكىزۋدە جوبالاردى ورىندايتىن ۇيىم باسشىلارى مەن جوبا جەتەك­شىلەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ قاجەت. ىرگەلى جانە قولدانبالى زەرت­تەۋ­لەردى قارجىلاندىرۋعا دا كو­ڭىل ءبو­لۋ كەرەك. ىرگەلى زەرتتەۋلەردى گرانت­تىق قار­جىلاندىرۋ ەسەبىنەن قاراس­­تىرعان ءجون جانە وعان جالپى عىلىمعا بولىنەتىن قارجىنىڭ 30%-ىنا دەيىن ءبولۋ قاجەت. عىلىمعا قي­سىنى كەلمەيتىن، جاناسپايتىن جانە كۇمان كەلتىرەتىن ۇساق جوبا­لاردان اۋلاق بولعان ابزال. ال قولدانبالى زەرتتەۋگە كەلەتىن بول­ساق، مەملەكەتتىڭ تاپسىرىسىمەن عى­لىمي ماقساتتى باعدارلامالار ۇكىمەت جانىنداعى جوعارى عىلىمي-تەح­ني­كالىق كوميسسيا (جعتك) ارقى­لى قارجىلاندىرىلۋى ءتيىس. بۇل باع­دارلامالارعا عىلىمعا بولىنەتىن قارجىنىڭ جالپى سوماسىنان 30%-عا دەيىنگى مولشەرىن ءبولۋ ورىندى. ماقساتتى باعدارلامالار مەملەكەتتىڭ وزەكتى ءارى كۇردەلى ماسەلەلەرىن شەشۋگە باعىتتالۋى ءتيىس. ياعني تاجىريبەلىك-ونەركاسىپتىك تەحنولوگيالاردى ازىر­لەۋ، بيوپرەپاراتتى وندىرىستىك جاع­داي­دا سىناقتان وتكىزۋ، ونىڭ ناتي­جە­لەرى وندىرىسكە ەنگىزىلۋمەن اياقتالۋى كەرەك.

كەلەسى كەزەڭ – «عىلىم قورى» اق كومەگىمەن عىلىمي نەمەسە عىلىمي-تەحنيكالىق زەرتتەۋلەردىڭ ناتي­جەلە­رىن (جاڭا تەحنولوگيا، مال تۇقىمى، داقىلداردىڭ جاڭا سۇرىپتارى، بيوپرەپاراتتار، مەديتسينالىق دارىلەر جانە ت.ب.) كوممەرتسيالاندىرۋ، ون­دى­رىسكە ەنگىزۋ جانە ساتۋ. عىلىم قورى ارقىلى كوممەرتسيالاندىرۋعا بەرى­لەتىن جوبالاردىڭ ەرەكشەلىگى – بيزنەس-سەرىكتەستىڭ جوبانى قوسىم­شا قارجىلاندىرۋى. بۇل جوبا ناتي­جەسىن پايدالاناتىن بيزنەس وكىل­دەرىنىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرادى، كەيبىر قاجەتسىز جوبالاردى قارجىلاندىرۋدان ساقتايدى. سونىمەن قاتار عىلىمدى ناقتى وندىرىسپەن ۇشتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇعان تاعى ءبىر قوسىمشا شارت قويىلۋى ءتيىس. جوباداعى تالاپتار ورىندالماعان جاعدايدا، بولىنەتىن قاراجاتتىڭ             20%-دان 30%-عا دەيىنگى مولشەرىن مەملە­كەتكە كەرى قايتارۋى كەرەك. بۇل ۇيىم باسشىلارىنىڭ جانە جوبانىڭ عىلىمي جەتەكشىلەرىنىڭ وتىنىمدەردى بەرۋ، جۇرگىزگەن زەرتتەۋ­لەرىنىڭ ناتيجەلەرىن ەكونوميكانىڭ ءتيىستى سەكتورىنا ەنگىزۋ كەزىندە دە جاۋاپ­كەرشىلىگىن ارتتىرادى. دە­مەك، تۇتىنۋشى تاراپىنان تۇپك­ىلىك­تى ونىمگە دەگەن سۇرانىسىن قا­ناعاتتاندىرا الاتىن جانە مەم- ل­ەكەت مۇددەسىنە ساي كەلەتىن يننو­ۆاتسيالىق ماڭىزدى جوبالار عانا قارجىلاندىرىلۋى ءتيىس. ال وسى ين­نو­­ۆاتسيالىق عىلىمي زەرتتەۋلەردى كوم­مەرتسيالاندىرۋعا بولىنەتىن جالپى قارجىنىڭ كەمىندە 40%-ىن ءبولۋ كەرەك. وسىلايشا عىلىمعا ارنالعان بيۋدجەت قاراجاتىن ءبولۋ كە­لەسى تىزبەك بويىنشا جۇمىس ىستەۋى ءتيىس: ىرگەلى زەرتتەۋلەر – گرانتتىق قارجىلاندىرۋ نەگىزىندە; قولدانبالى عىلىمي ماقساتتى باعدار­لامالار – ۇكىمەت جانىنداعى جعتك ارقىلى مەم­لەكەتتىك تاپسىرىسپەن; عىلىمي زەرتتەۋدىڭ ناتيجەلەرىن كوممەرتسيالاندىرۋ – عىلىم قورىنىڭ جوبالارى ارقىلى.

ەلىمىز ەگەمەندىك العاننان بەرى عىلىم مەن تەحنيكانىڭ دامۋىنا ءمان بەرىپ وتىرعانى بارشاعا ءمالىم. ءارى قاراي دا عىلىمعا قارجى بولىنە بەرمەك، تەك سول بولىنگەن قارجىلاردى ءتيىم­دى پايدالانۋ عالىمداردىڭ وزدە­رىنە بايلانىستى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ V استانا ەكونوميكالىق فورۋ­­مىندا «بۇگىنگى تاڭدا تەك عىلىم عانا الەمنىڭ بارلىق ەلدەرىنە قاتىستى كوكەيكەستى ماسەلەلەردى شە­شۋ­گە قابىلەتتى لوكوموتيۆى بولۋى كەرەك»، دەپ ايتقان بولاتىن. عالىم­دار­دىڭ مىندەتى – الەمدىك ەكونو­ميكا­لىق جۇيەنىڭ زاماناۋي تالاپتارىنا ساي بولۋ جانە وزدەرىنىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرىنىڭ ونىمدىلىگىن بارىنشا ارتتىرۋعا ىقپال ەتۋ. 

امانكەلدى سادانوۆ، 

ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى، عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى، بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، اكادەميك

سوڭعى جاڭالىقتار

ءۇي جانۋارىنان ۆيرۋس جۇعا ما؟

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 18:39

التىن قورىمىز كوبەيىپ كەلە جاتىر

قازاقستان • بۇگىن، 17:30

اقمولادا تاعى ءبىر ناۋقاس انىقتالدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 16:07

قارعىن سۋ بالكاشيندى باسىپ قالدى

ايماقتار • بۇگىن، 16:05

تاسقىننىڭ بۇگىنگى احۋالى

ايماقتار • بۇگىن، 15:42

سالەحاردتان كەلگەن تسيكلون

ايماقتار • بۇگىن، 15:30

ەلوردادا جالپى جاعداي تۇراقتى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 14:50

فۋتبول ماۋسىمى جالعاسا ما؟

سپورت • بۇگىن، 14:48

ۇقساس جاڭالىقتار