ەلىمىزدە بيولوگيا عىلىمىنىڭ نەگىزگى سالالارى – بوتانيكا, زوولوگيا, ميكروبيولوگيا, ۆيرۋسولوگيا, فيزيولوگيانىڭ قارقىندى دامىپ جاتقاندىعىن, سونداي-اق جاڭا زاماناۋي باعىتتارى – مولەكۋليارلىق بيولوگيا, گەنەتيكا, بيوتەحنولوگيا سياقتى سالالاردىڭ ءوز دارەجەسىندە ورىن الا باستاعانىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. سونىمەن قاتار وتكەن عاسىردىڭ 70-90-جىلدارى اراسىندا بيوتەحنولوگيا سالاسى قارقىندى دامي باستادى. ال 90-جىلداردىڭ باسىندا قازاقستاننىڭ بيولوگيا عىلىمى ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە يە بولدى. اتاپ ايتقاندا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى قاجەتتى قۇرال-جابدىقتارمەن, زاماناۋي وندىرىستىك بازالارمەن جابدىقتالىپ, عىلىمي ينفراقۇرىلىمى دامىعان جانە جوعارى بىلىكتى ماماندارمەن تولىق قامتاماسىز ەتىلگەن عىلىم سالاسى بولىپ قالىپتاستى.
قازىر ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ قۇرامىندا – 13, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ قۇرامىندا 22 عىلىمي ۇيىم بيولوگيالىق باعىتتا جۇمىس ىستەيدى. الايدا, بيىلعى عىلىمي جوبالارعا وتكىزىلگەن كونكۋرس ناتيجەسى بويىنشا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ءوز دارەجەسىندە قارجىلاندىرىلماي قالعان بىرقاتار عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى بار, ال عىلىمي ينستيتۋتتار ءۇشىن بۇل قارجىنىڭ نەگىزگى كوزى سانالادى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى بىرەۋ عانا – ينستيتۋتتاردىڭ كەلەشەگى نە بولماق؟ وداق كەزىندەگى عىلىمي مەكەمەلەردە ەڭبەك ەتكەن عالىمداردىڭ تاعدىرىنا كىم جاۋاپتى؟ ەندى عىلىمي جوبالارعا كونكۋرس ءۇش جىلدان كەيىن عانا بولاتىنىن ەسكەرسەك, وسى كۇنگە دەيىنگى دايىنداعان مامانداردان ايىرىلىپ قالۋىمىز ابدەن مۇمكىن.
ناقتى دالەلدەرگە سۇيەنەر بولساق, قازىرگى ۋاقىتتا عىلىم كوميتەتىنىڭ «زوولوگيا ينستيتۋتى» شجق» رمك-دا جالپى سوماسى 8 ملن تەڭگە بولاتىن 1 جوبا عانا ىسكە اسىرىلۋدا, ال 6 زەرتحانادان تەك 1 زەرتحانا قالعان, ونىڭ قۇرامىندا 12 ادام عانا ەڭبەك ەتەدى. ال «بيوباقىلاۋ, سەرتيفيكاتتاۋ جانە كلينيكا الدىنداعى سىناۋدىڭ ورتالىق زەرتحاناسى» رمك-دا ەش عىلىمي جوبا جوق. قىزمەتكەرلەرى جۇمىستان بوساتىلعان, ال كەيبىرى جالاقىسى ساقتالمايتىن دەمالىسقا جىبەرىلگەن. «ميكروورگانيزمدەردىڭ رەسپۋبليكالىق كوللەكتسياسى» رمك-نىڭ 19 ملن تەڭگەنى قۇرايتىن 2 جوباسى بار, 2 زەرتحاناسى قىسقارتىلعان. «ادام جانە جانۋارلار فيزيولوگياسى ينستيتۋتى» شجق» رمك جالپى سوماسى 40 ملن تەڭگە بولاتىن 4 جوبا بويىنشا ەڭبەك ەتىپ جاتىر. مىنە, تسيفرلار وسىلاي جالعاسا بەرەدى. ينستيتۋتتاردىڭ مۇشكىل جاعدايىنا دەر كەزىندە نازار اۋدارماساق, وندا قازاقستانداعى دامىعان عىلىمنىڭ تۇتاس بىرنەشە سالاسىن جوعالتىپ الۋىمىز ابدەن مۇمكىن. اتاپ ايتساق, بيولوگيالىق ارتۇرلىلىكتى ساقتاۋ مەن ولاردى پايدالانۋ, فيزيولوگيالىق كۇيزەلىستەرگە قارسى تۇراقتىلىقتى ارتتىرۋ, ازىق-ت ۇلىك پەن قايتا وڭدەۋ ونەركاسىبىن اسا ماڭىزدى وندىرىستىك ميكروورگانيزمدەرمەن قامتاماسىز ەتۋ جانە ت.ب. وزەكتى ماسەلەلەرمەن اينالىساتىن عىلىمي مەكەمەلەردەن, وندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن مامانداردان, اسىرەسە جاس عالىمداردان تۇبەگەيلى ايىرىلىپ قالۋىمىز عاجاپ ەمەس. سوندىقتان قيىن جاعدايعا تاپ بولعان بيولوگيالىق ينستيتۋتتارعا قولداۋ كورسەتۋگە جانە ەلىمىز ءۇشىن قاجەتتى ءارى وزەكتى سانالاتىن عىلىمي باعىتتاردى ساقتاۋ ماقساتىندا مەملەكەت شۇعىل تۇردە شارا قولدانۋى قاجەت. سونىمەن قاتار كەي ينستيتۋتتار «مەملەكەتتىڭ موينىنا» وتىرىپ الماي, باسەكەلەستىك ورتاعا شىعۋى ءتيىس. ونىڭ ىشىندە عىلىمي مەكتەبى قالىپتاسقان, بىلىكتى ماماندارى بار جانە عىلىمي ەڭبەكتەرىن وندىرىسكە ەنگىزىپ, ەكونوميكاعا پايدا كەلتىرىپ وتىرعان عىلىمي مەكەمەلەر دەربەس ورتالىق بولىپ قايتادان قۇرىلۋى قاجەت, مۇنداي مەكەمەلەر مەملەكەت تاراپىنان قولداۋعا يە بولۋى ءتيىس. ال عىلىمي زەرتتەۋ ناتيجەلەرى تومەن, ماماندارى جەتكىلىكسىز كىشىگىرىم ينستيتۋتتاردى ۇقساس باعىتتاعى مەكەمەلەرمەن بىرىكتىرۋ نەمەسە ۋنيۆەرسيتەتتەر قۇرامىنا بەرۋ قاجەت.
زاماناۋي پوستيندۋستريالدى قوعامدا ء«بىلىم مەن اقپارات» نەگىزگى وندىرىستىك رەسۋرس بولعاندىقتان, عىلىمي جاڭالىقتار – ەكونوميكانىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى. سوندىقتان دامىعان جانە دامۋشى كوپتەگەن ەلدە عىلىمعا جۇمسالاتىن شىعىن مولشەرى ۇنەمى ءوسىپ وتىرادى. ەىدۇ, يۋنەسكو جانە ەۋروستات دەرەكتەر قورىندا ۇسىنىلعان ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سايكەس, 2017 جىلى ىشكى جالپى ونىمنەن ء(ىجو) عىلىمعا جۇمسالعان شىعىن پايىزدىق ۇلەسپەن ەسەپتەگەندە: يزرايلدە – 4,3%, وڭتۇستىك كورەيادا – 4,2, شۆەيتساريادا – 3,23, جاپونيادا – 3,21, شۆەتسيادا – 3,2, اقش-تا – 2,79, قىتايدا – 2,07, رەسەيدە 1,1%-دى قۇرايدى. ال قازاقستاندا stat.gov.kz پورتالىنداعى رەسمي ستاتيستيكا بويىنشا 2017 جىلى عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستارعا جۇمسالعان قاراجاتتىڭ مولشەرى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ بار-جوعى 0,13%-ىن قۇرادى. دەمەك, بۇل وتاندىق عىلىمنىڭ ساپاسىن جانە ونىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن عىلىمعا جۇمسالاتىن قاراجاتتى ءالى دە بولسا كوبەيتۋ قاجەتتىگىن مەڭزەيدى.
بيولوگيالىق عىلىمي زەرتتەۋلەر, اسىرەسە بيوتەحنولوگيا سالاسى قازىرگى زامانعى عىلىمي-تەحنيكالىق رەۆوليۋتسيانىڭ نەگىزى. عالىمداردىڭ جۇرگىزگەن ساراپتامالىق باعالاۋىنىڭ ناتيجەلەرىنە سۇيەنەر بولساق, 2025 جىلى عالامدىق بيويندۋستريا نارىعىنىڭ دەڭگەيى 2 تريلليون دوللارعا جەتەدى, ال جەكە نارىق سەگمەنتتەرىنىڭ ءوسۋ قارقىنى جىل سايىن 5-7-دەن 30 پايىزعا دەيىن بولاتىندىعى انىقتالدى. بۇگىندە بيوپرەپاراتتاردىڭ نەگىزگى وندىرۋشىلەرى اقش, كانادا, جاپونيا جانە ەۋروپا ەلدەرى. سوڭعى 10 جىلدا ولاردىڭ قاتارىنا اۋقىمدى عىلىمي وندىرىستىك باعدارلامالارمەن اينالىسقان قىتاي, ءۇندىستان, برازيليا سياقتى دامۋشى ەلدەر دە قوسىلدى. ال ەلىمىزدەگى وتاندىق بيوپرەپاراتتار ءوندىرىسى (اۋىل شارۋاشىلىعى, ۆەتەريناريا, وسىمدىكتەردى قورعاۋ, ەكولوگيا جانە مەديتسينا) باياۋ دامىپ كەلەدى, ءتىپتى جوقتىڭ قاسى دەۋگە بولادى, ياعني ءالى يمپورتتىق ونىمدەرگە تاۋەلدىمىز.
كەڭەستىك كەزەڭدە قازاقستاندا بيوپرەپاراتتار ءوندىرىسى جوعارى دارەجەگە يە بولعان. ستەپنوگور قالاسىنداعى «پروگرەسس» وندىرىستىك كەشەنى وداقتاعى ەڭ ءىرى كاسىپورىن بولاتىن جانە اۋىل شارۋاشىلىعىنا ارناپ شىعارعان پرەپاراتتارى (جەمدىك اقۋىز, امينقىشقىلدار, وسىمدىكتى قورعاۋ قۇرالدارى) سول كەزدەگى بيوپرەپاراتقا دەگەن قاجەتتىلىكتىڭ باسىم بولىگىن قامتىپ وتىردى. ال الماتىداعى بيوكومبينات ورتالىق ازياداعى ۆەتەريناريا سالاسىندا قولدانۋعا ارنالعان, ونىڭ ىشىندە برۋتسەللەز, مارەك, نيۋكاسل اۋرۋلارى سياقتى قاۋىپتى ينفەكتسيالارعا قارسى ۆاكتسينا وندىرەتىن ەڭ ءىرى مەكەمە بولدى. 90-جىلدارى بۇل كاسىپورىندار جۇمىسىن توقتاتتى. وسى جاعدايلاردى ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ 1993 جىلى 21 قاڭتارداعى №1090 جارلىعىمەن رەسپۋبليكانىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق الەۋەتىن كوتەرۋ ماقساتىندا, سونداي-اق عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەستىڭ نەگىزگى باعىتتارىن دامىتۋ ءۇشىن بىرقاتار مامانداندىرىلعان ۇلتتىق عىلىمي جاڭا ورتالىق قۇرىلدى. ونىڭ قاتارىندا ستەپنوگور قالاسىنداعى عىلىمي-وندىرىستىك ۇلتتىق بيوتەحنولوگيا ورتالىعى بار. ورتالىقتىڭ دامۋ ستراتەگياسىنا سايكەس, قازاقستاندىق عالىمداردىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەلەرىن وندىرىسكە ەنگىزۋ, جاڭا وتاندىق تەحنولوگيالار مەن بيوپرەپاراتتار ونىمدەرىمەن اۋىل شارۋاشىلىعىن, مەديتسينانى, ەكولوگيانى جانە ت.ب. سالالاردى قامتاماسىز ەتۋدە نەگىزگى الاڭ بولۋعا ءتيىس-ءتىن. سوڭعى 25 جىل ىشىندە وتاندىق بيوتەحنولوگيانى دامىتۋعا مەملەكەت ۇلكەن قولداۋ كورسەتتى, ياعني قۇرىلىس عيماراتتارىن سالۋعا, زاماناۋي جابدىقتاردى ساتىپ الۋعا جانە عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋ باعىتتارىنا بىرنەشە ونداعان ميلليارد تەڭگە جۇمسالدى. الايدا, وسى مەكەمەنى قۇرۋ كەزىندە العا قويىلعان تالاپتار مەن ماقساتتارعا قول جەتكىزىلدى مە؟ ۇبو كومەگىمەن جۇزەگە اسىرىلعان جاڭا وتاندىق عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى وندىرىسكە نەگە ەنبەيدى؟ ماقساتتى عىلىمي باعدارلامالارعا بولىنگەن قاراجات شەڭبەرىندە جاسالعان جاڭا وتاندىق بيوپرەپاراتتار شىعارىلىپ جاتىر ما؟ مىنە, سۇراق كوپ, جاۋاپ از. ازىرگە ۇبو جۇمىسىنىڭ ايتارلىقتاي ناتيجەسى كورىنبەي وتىر. ارينە ۇبو-نىڭ نەگىزگى ماقساتى – وتاندىق بيوتەحنولوگيالىق ونىمدەردى شىعارۋ جانە كوممەرتسيالاندىرۋ. ياعني ۇلتتىق بيوتەحنولوگيا ورتالىعىنىڭ قىزمەتىن قايتا قاراعان ابزال جانە باسقا بيولوگيالىق باعىتتاعى مەكەمەلەردەگى عىلىمي جەتىستىكتەردىڭ ناتيجەلەرىن وندىرىسكە ەنگىزۋ ءھام كوممەرتسيالاندىرۋ قاجەت. ۇبو نەگىزىندە ستەپنوگور قالاسىنداعى فيليالدارىمەن بىرلەسە وتىرىپ, شەتەلدىك بيوتەحنولوگيالىق ونىمدەردىڭ ورنىن الماستىرۋ ءۇشىن بيوپرەپاراتتاردى شىعارۋعا ارنالعان زاماناۋي وندىرىستىك مودۋلدەر قۇرۋ قاجەت.
بۇل ماسەلە فارماتسەۆتيكا ونەركاسىبىنە دە تىكەلەي بايلانىستى. ءدارىنىڭ كوپشىلىگى شەتەلدەن كەلەدى. ەلىمىزدە ءدارى-دارمەك ءوندىرىسى 11-12 پايىزدى عانا قۇرايدى. وتاندىق ءدارى-دارمەكتىڭ باسىم بولىگى شەتەلدەن ساتىپ الىنعان شيكىزات نەگىزىندە جاسالادى. مۇنى عىلىمي تىلدە «دجەنەريكتەر» دەپ اتايدى. كوپتەگەن قازاقستاندىق فارماتسەۆتيكالىق وندىرۋشىلەر شەتەلدەن ساتىپ الىنعان ءدارىنىڭ شيكىزاتتارىمەن تەك تابلەتكا نەمەسە جاقپاماي جاساۋمەن عانا اينالىسادى, سوندىقتان دا تازا «وتاندىق» دەگەن ءسوز بۇل پرەپاراتتارعا قولدانۋعا كەلە بەرمەيدى. شىن مانىندە زەرتحانالىق ۇلگىدەن وندىرىستىك جەلىگە دەيىن جەتكىزىلگەن, ياعني شيكىزاتىنان باستاپ دارىگە دەيىن قازاقستاندىق عالىمداردىڭ ازىرلەمەلەرىنە نەگىزدەلىپ جاسالعان وتاندىق تۇپنۇسقالىق ءدارى-دارمەكتەر ساۋساقپەن سانارلىق. سوندىقتان مەملەكەت فارماتسەۆتيكالىق ونەركاسىپتىڭ قارقىندى دامۋىنا جانە دارىلىك زاتتاردىڭ وتاندىق ۇلگىلەرىنە مەيلىنشە قولداۋ كورسەتۋى قاجەت. بۇل نەگىزگى ءارى باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى بولۋى ءتيىس.
ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىندە گرانتتىق جانە باعدارلامالىق-ماقساتتىق قارجىلاندىرۋ كونكۋرستارىنا ءوتىنىم قابىلداۋ مەن قاراستىرۋ كەزىندە جەتكىلىكتى باقىلاۋدىڭ بولماۋى دا جەكە ماسەلە. بۇگىنگى تاجىريبەدەن بايقاعانداي, ايتارلىقتاي قايتىمى جوق شاعىن, ناتيجەسى ب ۇلىڭعىر عىلىمي جوبالار مەن باعدارلامالار عىلىم كوميتەتىنە ءجيى تاپسىرىلىپ, كەيدە قارجىلاندىرۋ ءۇشىن ماقۇلدانىپ تا جاتاتىنى بارشاعا ايان. ال شەتەلدەردە ناتيجەسى مەن پراكتيكالىق ماڭىزى جوق جوبالار مۇلدەم قارجىلاندىرىلمايدى. كوپتەگەن جاعدايدا عىلىمي جوبالار بىلىكتى ماماندارى جوق, عىلىمي زەرتتەۋلەردى جۇرگىزۋ ءۇشىن زاماناۋي قۇرالدار مەن جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن بەلگىسىز ۇيىمداردىڭ اتىنان بەرىلىپ, كەيبىر ساپاسىز جوبالار قارجىلاندىرىلىپ تا جاتادى. سوندىقتان عىلىمي جوبالاردى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن ىرىكتەۋ جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن جەتىلدىرىپ, ساپالى جانە تۇپكىلىكتى ناتيجەگە قول جەتكىزۋدە جوبالاردى ورىندايتىن ۇيىم باسشىلارى مەن جوبا جەتەكشىلەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ قاجەت. ىرگەلى جانە قولدانبالى زەرتتەۋلەردى قارجىلاندىرۋعا دا كوڭىل ءبولۋ كەرەك. ىرگەلى زەرتتەۋلەردى گرانتتىق قارجىلاندىرۋ ەسەبىنەن قاراستىرعان ءجون جانە وعان جالپى عىلىمعا بولىنەتىن قارجىنىڭ 30%-ىنا دەيىن ءبولۋ قاجەت. عىلىمعا قيسىنى كەلمەيتىن, جاناسپايتىن جانە كۇمان كەلتىرەتىن ۇساق جوبالاردان اۋلاق بولعان ابزال. ال قولدانبالى زەرتتەۋگە كەلەتىن بولساق, مەملەكەتتىڭ تاپسىرىسىمەن عىلىمي ماقساتتى باعدارلامالار ۇكىمەت جانىنداعى جوعارى عىلىمي-تەحنيكالىق كوميسسيا (جعتك) ارقىلى قارجىلاندىرىلۋى ءتيىس. بۇل باعدارلامالارعا عىلىمعا بولىنەتىن قارجىنىڭ جالپى سوماسىنان 30%-عا دەيىنگى مولشەرىن ءبولۋ ورىندى. ماقساتتى باعدارلامالار مەملەكەتتىڭ وزەكتى ءارى كۇردەلى ماسەلەلەرىن شەشۋگە باعىتتالۋى ءتيىس. ياعني تاجىريبەلىك-ونەركاسىپتىك تەحنولوگيالاردى ازىرلەۋ, بيوپرەپاراتتى وندىرىستىك جاعدايدا سىناقتان وتكىزۋ, ونىڭ ناتيجەلەرى وندىرىسكە ەنگىزىلۋمەن اياقتالۋى كەرەك.
كەلەسى كەزەڭ – «عىلىم قورى» اق كومەگىمەن عىلىمي نەمەسە عىلىمي-تەحنيكالىق زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرىن (جاڭا تەحنولوگيا, مال تۇقىمى, داقىلداردىڭ جاڭا سۇرىپتارى, بيوپرەپاراتتار, مەديتسينالىق دارىلەر جانە ت.ب.) كوممەرتسيالاندىرۋ, وندىرىسكە ەنگىزۋ جانە ساتۋ. عىلىم قورى ارقىلى كوممەرتسيالاندىرۋعا بەرىلەتىن جوبالاردىڭ ەرەكشەلىگى – بيزنەس-سەرىكتەستىڭ جوبانى قوسىمشا قارجىلاندىرۋى. بۇل جوبا ناتيجەسىن پايدالاناتىن بيزنەس وكىلدەرىنىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرادى, كەيبىر قاجەتسىز جوبالاردى قارجىلاندىرۋدان ساقتايدى. سونىمەن قاتار عىلىمدى ناقتى وندىرىسپەن ۇشتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇعان تاعى ءبىر قوسىمشا شارت قويىلۋى ءتيىس. جوباداعى تالاپتار ورىندالماعان جاعدايدا, بولىنەتىن قاراجاتتىڭ 20%-دان 30%-عا دەيىنگى مولشەرىن مەملەكەتكە كەرى قايتارۋى كەرەك. بۇل ۇيىم باسشىلارىنىڭ جانە جوبانىڭ عىلىمي جەتەكشىلەرىنىڭ وتىنىمدەردى بەرۋ, جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەلەرىن ەكونوميكانىڭ ءتيىستى سەكتورىنا ەنگىزۋ كەزىندە دە جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرادى. دەمەك, تۇتىنۋشى تاراپىنان تۇپكىلىكتى ونىمگە دەگەن سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرا الاتىن جانە مەم- لەكەت مۇددەسىنە ساي كەلەتىن يننوۆاتسيالىق ماڭىزدى جوبالار عانا قارجىلاندىرىلۋى ءتيىس. ال وسى يننوۆاتسيالىق عىلىمي زەرتتەۋلەردى كوممەرتسيالاندىرۋعا بولىنەتىن جالپى قارجىنىڭ كەمىندە 40%-ىن ءبولۋ كەرەك. وسىلايشا عىلىمعا ارنالعان بيۋدجەت قاراجاتىن ءبولۋ كەلەسى تىزبەك بويىنشا جۇمىس ىستەۋى ءتيىس: ىرگەلى زەرتتەۋلەر – گرانتتىق قارجىلاندىرۋ نەگىزىندە; قولدانبالى عىلىمي ماقساتتى باعدارلامالار – ۇكىمەت جانىنداعى جعتك ارقىلى مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن; عىلىمي زەرتتەۋدىڭ ناتيجەلەرىن كوممەرتسيالاندىرۋ – عىلىم قورىنىڭ جوبالارى ارقىلى.
ەلىمىز ەگەمەندىك العاننان بەرى عىلىم مەن تەحنيكانىڭ دامۋىنا ءمان بەرىپ وتىرعانى بارشاعا ءمالىم. ءارى قاراي دا عىلىمعا قارجى بولىنە بەرمەك, تەك سول بولىنگەن قارجىلاردى ءتيىمدى پايدالانۋ عالىمداردىڭ وزدەرىنە بايلانىستى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ V استانا ەكونوميكالىق فورۋمىندا «بۇگىنگى تاڭدا تەك عىلىم عانا الەمنىڭ بارلىق ەلدەرىنە قاتىستى كوكەيكەستى ماسەلەلەردى شەشۋگە قابىلەتتى لوكوموتيۆى بولۋى كەرەك», دەپ ايتقان بولاتىن. عالىمداردىڭ مىندەتى – الەمدىك ەكونوميكالىق جۇيەنىڭ زاماناۋي تالاپتارىنا ساي بولۋ جانە وزدەرىنىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرىنىڭ ونىمدىلىگىن بارىنشا ارتتىرۋعا ىقپال ەتۋ.
امانكەلدى سادانوۆ,
ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى, عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك
