جەتىستىكتى سانامالاپ, كەمشىلىكتى سارالادى
وبلىس اكتيۆى مەن جۇرتشىلىق وكىلدەرىمەن كەزدەسۋدە ق.توقاەۆ مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ءوسۋى: تابىس پەن تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋ» اتتى جولداۋىن ىسكە اسىرۋداعى باستى مىندەتتەرگە توقتالدى.
«پرەزيدەنت العا قويعان مىندەتتەردىڭ مۇلتىكسىز ورىندالۋى مەن ناقتى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزۋ – ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز», دەدى سەنات توراعاسى. ول ەڭ تومەنگى ەڭبەكاقىنى 1,5 ەسەگە كوبەيتۋ تۋرالى مەملەكەت باسشىسى تاپسىرماسىنىڭ زور ماڭىزىن اتاپ ءوتتى. بۇل شارا 1 ميلليون 300 مىڭ ادامعا تىكەلەي اسەر ەتەدى, 275 مىڭ ازاماتتىق سالا قىزمەتكەرىنىڭ ەڭبەكاقىسى ورتاشا العاندا 35 پايىزعا وسەتىن بولادى.
توراعانىڭ سوزىندە ەلىمىزدىڭ يندۋستريالىق دامۋىنىڭ كوشباسشىسى – قاراعاندى وبلىسىنىڭ الەۋەتىنە ەكونوميكالىق تالداۋ جاسالدى. سەنات باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل ايماق يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ الدىڭعى ساپىندا كەلەدى. مۇندا 84 جوبا ىسكە اسىپ, ينۆەستيتسيانىڭ جالپى سوماسى 252 ميلليارد تەڭگەدەن استى, 6,4 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. جاڭا وندىرىستەردە 700 ميلليارد تەڭگەدەن استام ونەركاسىپ ونىمدەرى شىعارىلدى. سونىمەن بىرگە ق.توقاەۆ پايدالانۋعا بەرىلگەن نىسانداردىڭ بوس تۇرىپ قالۋى نەمەسە تولىق كۇشىندە جۇمىس ىستەمەۋىنە بايلانىستى وتكىر ماسەلەلەردى اتاپ كورسەتتى. ەكونوميكالىق تيىمسىزدىگىنە, بانكروت بولۋ جانە باسقا دا سەبەپتەرگە بايلانىستى كەيبىر جوبالاردى ىسكە اسىرۋدان تولىقتاي باس تارتۋ تۋرالى دەرەكتەر بار. قاراعاندى وبلىسىندا وسىنداي پروبلەماسى بار 10 جوبا بار. توراعا رەتسىز شىعىندارعا اپارىپ سوعاتىن ءارى مەملەكەتتىك ساياساتقا كەرى اسەر ەتەتىن مۇنداي ماسەلەلەرگە جول بەرۋگە بولمايتىنىن قاداپ ايتتى.
ق.توقاەۆ ەلىمىزدى اۋماقتىق تۇرعىدا دامىتۋعا بايلانىستى جاڭا ادىستەر ەنگىزۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. «اكىمدەر ايماقتارداعى ەڭ وتكىر ماسەلەلەردى شەشۋگە باسا نازار اۋدارۋى كەرەك, ول ءۇشىن قاجەتتى قارجى رەسۋرستارى بار», دەدى ول.
سەنات توراعاسى ايماقتاردى دامىتۋ باعدارلامالارىن ءتيىمدى ءارى ويلاسىپ قالىپتاستىرۋعا شاقىردى. «نەگىزگى قارجى الەۋمەتتىك ماڭىزى بار جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا باعىتتالۋى ءتيىس. قارجىنى ۇنەمدەۋگە ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ وتىر. مويىنداۋىمىز كەرەك, ءبىز وسى كەزگە دەيىن شامامىزعا قارامادىق. ەندى بىزگە ءومىر كورسەتىپ وتىرعان جاڭا جاعدايعا بەيىمدەلۋ كەرەك. قىمبات قىزمەت كولىكتەرى, جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەردىڭ اتشاپتىرىم كابينەتتەرى مەن باسقا دا ۇستەمدىك كورسەتكىشتەرى كونەنىڭ كوزى سەكىلدى تاريح قويناۋىنا كەتەتىن كەزى الىس ەمەس دەپ ويلايمىن».
ق.توقاەۆ ازاماتتار تىنىس-تىرشىلىگىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋداعى بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىن دە ەسكە الدى. ونىڭ پىكىرىنشە, ول ەڭ الدىمەن «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» سەكىلدى ايماقتاعى جۇيە قۇراۋشى كاسىپورىندارعا قاتىستى بولىپ وتىر. «ەڭبەك جاعدايىن جاقسارتۋ مەن قاۋىپسىزدىگى, قىزمەتكەرلەر ەڭبەگىن لايىقتى جالاقىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءىرى بيزنەستىڭ كۇن تارتىبىنەن تۇسپەۋى ءتيىس», دەدى توراعا.
توراعا سوزىندە جولداۋداعى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ, جۇمىسپەن قامتۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, ازاماتتار قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋ سەكىلدى سالالار بويىنشا مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ ماسەلەلەرى دە قامتىلدى.
ق.توقاەۆ العاشقى دارىگەرلىك-سانيتارلىق كومەك ساپاسىن سىنعا الدى. «قازىر دارىگەرلەر ەسەپ بەرۋدەن قولدارى بوسامايتىنىن مويىنداۋ كەرەك. ولاردىڭ پاتسيەنتتەرمەن اينالىسۋعا ۋاقىتتارى قالماي بارادى. كومپيۋتەرگە تەلمىرگەن دارىگەر مەن ەشكىمگە كەرەگى بولماي قالعان ەمدەلۋشىنىڭ كورىنىسى قازىر ءجيى كەزدەسەدى», دەدى توراعا.
سەنات توراعاسى تۇرعىن ءۇيدى نەسيەگە بەرۋگە ارنالعان «7-20-25» باعدارلاماسىنىڭ ورىندالۋى مەن جەڭىلدىگى بار يپوتەكانىڭ باستاپقى جارنالارىن جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن ءىشىنارا سۋبسيديالاۋ ماسەلەسىن ويلاستىرۋ جونىندەگى پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىنا جان-جاقتى توقتالدى. «تۇرعىن ءۇي ماسەلەسى جەدەل ءارى جىلدام شەشىلۋى كەرەك, وكىنىشكە قاراي بىزدە ولاي بولماي وتىر. قاراپايىم جاندار جازىپ وتىرعانداي, اۋرە-سارساڭعا تۇسىرەتىن كەزدەرى كوپ. ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەت بۇل باعىتتا بىرىڭعاي جۇمىس ىستەي الماي, باعدارلاماعا سەنىمدى جويىپ, ادامداردىڭ كوڭىلىن قالدىرۋدا», دەدى سەنات باسشىسى.
كەزدەسۋ سوڭىندا سەنات توراعاسى ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتتارى ع.جارىلعاپوۆ پەن ت.تىلەمىسوۆكە, اباي اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى ب.تسايعا, قاراعاندى مەملەكەتتىك مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى ق.شاكەەۆكە جانە №38 گيمنازيانىڭ قازاق ءتىلى جانە ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى ە.كەلماعامبەتوۆاعا قۇرمەت گراموتالارىن تابىس ەتتى.
ويلاستىرىلماعان رەفورما ورعا جىعادى
اكادەميك ە.بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىلارىمەن جانە ستۋدەنتتەرىمەن كەزدەسۋدە مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىندا ايتىلعان يدەيالار اڭگىمە ارقاۋىنا اينالدى. ق.توقاەۆ ءوز سوزىندە ەلباسىنىڭ وتاندىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ الدىنا قويعان جاڭا مىندەتتەرگە جان-جاقتى تالداۋ جاسادى.
اتاپ ايتقاندا تسيفرلاندىرۋ, نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرىنىڭ ادىستەمەلەرىن ەنگىزۋ, ءبىلىم بەرۋ ورتاسىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ, جايلى ءارى قاۋىپسىز وقىتۋعا ارنالعان جاعدايدى قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى ايتىلدى. «بارلىق مەكتەپتەر مەن بالالار باقشالارى بەينەباقىلاۋ جۇيەسىمەن قامتاماسىز ەتىلەدى, مەكتەپ پسيحولوگتارىنىڭ جۇمىسى كۇشەيتىلەدى. سالالىق مينيسترلىكتەر مەن اكىمدىكتەر وسى ماڭىزدى جۇمىستارعا كىرىسۋى ءتيىس», دەدى توراعا.
جوعارى وقۋ ورنى تۇلەكتەرىنىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋى وقۋ ورداسىنىڭ ءبىلىم ساپاسىن باعالاۋدىڭ باستى تالابى رەتىندە ەنگىزۋ تۋرالى پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى تۋرالى ايتا كەلىپ, ق.توقاەۆ ەڭبەك نارىعىنا مۇقيات مونيتورينگ جۇرگىزۋ جانە سۇرانىستى زەردەلەۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. «بولاشاعى بار كاسىپتەر مەن نارىقتىڭ سۇرانىستارىن زەردەلەۋ جونىندەگى جۇيەلى جۇمىستاردى قالىپتاستىرىپ الۋ, ودان كەيىن ول مالىمەتتەردى ءاربىر تۇلەككە جەتكىزۋ ماڭىزدى بولىپ وتىر», دەدى سەنات توراعاسى.
قازىرگى جاعدايعا قاتىستى العاندا, بۇگىنگى تاڭدا, ق.توقاەۆ ايتقانداي, كوپتەگەن قازاقستاندىق جوعارى وقۋ ورنى ۋاقىت تالابى قويىپ وتىرعان اۋقىمدى مىندەتتەردى شەشە الماي وتىر. ء«بىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەر عىلىم مەن تەحنولوگياداعى, ءومىردىڭ ءار سالاسىنداعى بولىپ جاتقان جاھاندىق وزگەرىستەرگە ساي جاڭارۋعا دايىن ەمەس. وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارى شەتەلدىك وقۋ مەكەمەلەرىمەن باسەكەگە توتەپ بەرە المايدى». مەكتەپ تۇلەكتەرىنىڭ ەداۋىر بولىگىنىڭ كورشى مەملەكەتتەردەگى جوعارى وقۋ ورىندارىنا كەتۋ كورىنىستەرى توقتالماي وتىرعانى دابىل قاقتىرادى. سەنات توراعاسى سوڭى اۋىر زارداپتارعا سوقتىراتىن بۇل وزەكتى ماسەلەلەرگە ۇكىمەت پەن اكىمدىكتەردى ناقتى شەشىم جانە ءىس-ارەكەتپەن انىق جاۋاپ بەرۋگە شاقىردى.
ق.توقاەۆ ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى رەفورمالارعا اتقارۋشى ورگاندار دا باسا نازار اۋدارۋى قاجەت دەپ سانايدى. «مۇنداي ەكسپەريمەنتتەر از بولعان جوق, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى رەفورمالاردىڭ شىرماۋىنان شىعا الار ەمەس. سوندىقتان رەفورمالار قاجەت, بىراق ولار مۇقيات ويلاستىرىلىپ جاسالۋى ءتيىس, ايتپەسە ولار تەك زيانىن تيگىزۋى مۇمكىن دەگەن قاتاڭ پىكىردەمىن», دەدى توراعا.
ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى, توراعا سوزىندە ايتىلعانداي, ادام رەسۋرستارىن دايارلاۋدا جانە دامىتۋدا باستى قۇرال بولىپ تابىلادى, ول ۇلتتىق قۇرىلىس پەن ەكونوميكالىق جاڭعىرۋدا اسا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. وسىعان بايلانىستى ق. توقاەۆ قازىرگى زامانداعى مەملەكەت قۇرىلىسىن قالىپتاستىرۋ مەن ەكونوميكالىق وركەندەۋگە جول اشاتىن, ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا جاڭالىق رەتىندە تابىسقا قول جەتكىزگەن شەتەلدىك تاجىريبەلەردى زەردەلەۋگە شاقىردى. «جاپونيانىڭ, وڭتۇستىك كورەيانىڭ, سينگاپۋردىڭ تاريحى كورسەتىپ وتىرعانداي, بۇكىل ەڭبەك جولىندا ءبىلىمى مەن كاسىبي دامۋىن ۇزبەي شىڭداپ وتىرۋعا دايىن بولاتىن بەلسەندى, پاتريوتتىق سەزىمى جوعارى ازاماتتاردى دايىنداۋ ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ باستى مىندەتى بولۋى ءتيىس», دەدى سەنات توراعاسى.
ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن ءۇش تىلدە ءبىلىم بەرۋگە كوشىرۋ تاقىرىبى دا قوزعالدى. ق.توقاەۆ ءبىر جاعىنان حالىقارالىق بايلانىس ءتىلى, ەكىنشى جاعىنان قازىرگى زامانداعى اقپاراتتىق تەحنولوگيانىڭ نەگىزگى ءتىلى بولىپ تابىلاتىن اعىلشىن ءتىلىنىڭ ماڭىزدى ءرولىن اتاپ ءوتتى.
«كوممۋنيكاتيۆتىك داعدىلار – جۇمىس كۇشى ءۇشىن اسا ماڭىزدى فاكتور, ال ءححى عاسىرداعى اعىلشىن ءتىلى دەگەنىمىز – بيزنەستىڭ, عىلىمنىڭ, ديپلوماتيانىڭ ءتىلى. كەيبىر لينگۆيستەردىڭ پايىمداۋىنشا, اعىلشىن ءتىلى – جاي عانا ءتىل ەمەس, جاھاندىق كوممۋنيكاتسيا قۇرالى», دەدى سەنات توراعاسى.
ق.توقاەۆ بالالار باقشاسى مەن باستاۋىش مەكتەپتەردەن باستاپ قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە باسا نازار اۋدارۋ كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن بىرگە ءبىز ورىس ءتىلىن دە ءبىلۋىمىز كەرەك. توراعا ءوز مادەني ەرەكشەلىگىن ۇمىتپاي, ءوزىنىڭ الەمدەگى ورنىن ۇعىنا وتىرىپ, حالقىن اعىلشىن ءتىلىن جاقسى ۇيرەنۋگە شاقىرعان, قازىرگى زامانعى سينگاپۋردىڭ نەگىزىن قالىپتاستىرعان لي كۋان يۋ-ءدىڭ ءسوزىن مىسال رەتىندە ەسكە سالدى.
ق.توقاەۆ ەڭبەگىمەن ەلگە تانىلعان قاراعاندىلىقتارعا, قارمۋ-دىڭ وقىتۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەرىنە سەناتتىڭ گراموتاسى مەن العىس حاتىن تابىس ەتتى.
مەملەكەت پەن بيزنەستىڭ بەرەكەلى ارىپتەستىگى
پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قاراعاندىعا جۇمىس ساپارى بارىسىندا مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى ء(مجا) جەلىسى بويىنشا اشىلعان «لۋچ» نەيرووڭالتۋ ورتالىعىندا بولدى.
«لۋچ» 2017 جىلدىڭ اقپانىنان باستاپ قىزمەت ەتىپ كەلەدى. اشىلۋ كەزىندە ورتالىقتا ەمدەلۋشىلەرگە ارنالعان 20 ورىن بولاتىن. قازىر ولاردىڭ سانى 70-كە دەيىن ارتقان, جىلىنا بۇل جەردەن 1500-دەن استام ادام ەم الىپ قايتادى.
– بىزگە بۇكىل قازاقستاننان ەم ىزدەپ كەلەدى, – دەيدى «لۋچ» نەيرووڭالتۋ ورتالىعىنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى ەلەنا لي. – ەگەر ءبىز تەك قاراعاندى وبلىسىنا عانا قىزمەت ەتسەك, وسىنداي ۇزىن-سونار كەزەك بولماس ەدى. الايدا بىزگە پاۆلوداردان, قوستانايدان جانە تاعى دا باسقا قالالاردان ەمدەلۋشىلەر كەلەدى.
جابدىقتالۋى جانە تەراپەۆتىك پروتسەدۋرالار جيىنتىعى بويىنشا «لۋچ» نەيرووڭالتۋ ورتالىعى – ەلىمىزدەگى جالعىز مەكەمە. تەك وسى جەردە عانا سۋ استىندا ومىرتقانى سوزۋ اپپاراتى بار. ورتالىق بازاسىندا قاراعاندى مەملەكەتتىك مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ نەۆرولوگيا جانە وڭالتۋ كافەدراسى جۇمىس ىستەيدى. كەڭەس بەرۋ جانە ەم جۇرگىزۋمەن عىلىمي دارەجەلەرى بار جوعارى بىلىكتى ماماندار اينالىسادى. شتاتتا ماسساج جاساۋشى مامان, ەمدىك دەنەشىنىقتىرۋ نۇسقاۋشىسى, لوگوپەد بار.
وسى جىلدىڭ ماۋسىمىندا, سونىمەن قاتار ءمجا جەلىسى بويىنشا «لۋچ» جەزقازعان جانە تەمىرتاۋ قالالارىندا 25 ورىندىق ەكى فيليال اشتى.
– بۇرىندارى بىزدە بيزنەس وسىلاي بەلسەندى دامىماعان ەدى. قاراعاندى وبلىسىندا مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى جۇيەسىنىڭ جاقسى ناتيجەلەر كورسەتىپ جاتقانى قۋانتادى, – دەدى پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى.
سەنات توراعاسىنىڭ كەلەسى ايالداعان جەرى «كازپلاست» جشس زاۋىتى بولدى. ءبىرىنشى كەزەكتە ول كاسىپورىن جۇمىسكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسى قانشا ەكەنىن سۇرادى. «كازپلاست» جشس ديرەكتورىنىڭ ءوندىرىس بويىنشا ورىنباسارى ۆلاديمير بوگوۆەنكو ورتاشا ەڭبەكاقى ايىنا 180 000 تەڭگەنى قۇرايدى دەپ جاۋاپ بەردى.
زاۋىتتا قاسىم-جومارت توقاەۆقا ءوندىرىستىڭ بارلىق كەزەڭدەرى كورسەتىلدى.
كاسىپورىندا وتكەن ەكسكۋرسيادان سوڭ سەنات توراعاسى «كازپلاست» جشس شىعاراتىن ءونىم قىتاي تاۋارلارىن الماستىرۋعا لايىقتى ەكەنىن جانە ول ءوز كەزەگىندە ايماقتىڭ جانە جالپى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا وڭ ىقپال ەتىپ وتىرعانىن اتاپ ايتتى.
«كازپلاست» زاۋىتى 2011 جىلى قۇرىلعان بولاتىن, وندا 50 ادام جۇمىس ىستەيدى. كاسىپورىن قاتتىلىعى جوعارى گوفرلانعان پوليپروپيلەن كارىز قۇبىرلارىن, پلاستيك سىيىمدىلىقتار, قۇدىقتار, ماي جيناقتاۋىشتار, جول بوگەتتەرىن, كوشەلەردە ورناتىلاتىن قۇمىرالار مەن بالالارعا ارنالعان ويىن كەشەندەرىن جاساپ شىعارادى.
بۇدان كەيىن قاسىم-جومارت توقاەۆ وبلىس ورتالىعىنداعى «ناتيجە» ءسۇت فابريكاسىن ارالاپ كوردى.
كاسىپورىن نارىقتا 1999 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. بۇگىنگى تاڭدا كاسىپورىننىڭ ءسۇت ونىمدەرى قاراعاندى وبلىسىنىڭ بارلىق قالالارى مەن اۋداندارىنا, سونداي-اق كورشىلەس وڭىرلەر مەن استاناعا تاسىمالدانادى.
جۋىردا «ناتيجە» ايراننىڭ جاڭا ەكى ءتۇرىن – پروتەين قۇرامى جوعارى جانە يود قوسىلعان جاڭا ونىمدەر جەلىسىن ساتىلىمعا شىعاردى. فابريكا سونىمەن قاتار يتاليالىق تەحنولوگيا بويىنشا بالمۇزداقتىڭ جيىرماعا جۋىق ءتۇرىن وندىرە باستاعان. ول ءۇشىن لوندوننان ارنايى تەحنولوگ مامان شاقىرتىلىپتى.
سەنات سپيكەرى جاڭا ءونىم تۇرلەرىنەن ءدام تاتىپ, ولارعا جاقسى باعا بەردى.
قايرات ءابىلدا,
«ەگەمەن قازاقستان»
قاراعاندى وبلىسى
