اكەمىز ماناپ كوكەنوۆتىڭ بالالىق شاعى ۇلى وتان سوعىسىمەن تۇسپا-ءتۇس كەلىپ, ءوزى قۇرالپىلاستارمەن بىرگە وگىز ايداسىپ, ماساق تەرىپ, بەل شەشە ەڭبەك ەتۋمەن وتكەنى كوپشىلىككە بەلگىلى. «بىردە ماساقتى ازداۋ تەرىپ, ءۇزىلىس كەزىندە كوزىم ءىلىنىپ كەتىپتى, – دەپ ەسكە الاتىن, جارىقتىق. – تۇسىمدە ۇلكەن اجەم ەنىپ: «وي, تۇقىمىڭ كوبەيگىر, نەگە سونشا ۇنجىرعاڭ ءتۇسىپ جاتسىڭ, قىرمانعا بارىپ ەكى-ءۇش اۋىز ولەڭ ايتساڭ «پالەنشە», «تۇگەنشە» ناعاشىلارىڭ-اق سەنىڭ جاعدايىڭدى جاساماس دەيمىسىڭ, تۇر قانە!» دەپ يىعىمنان تۇرتكەندە ويانىپ كەتسەم, اۋزىما لىقسىپ ولەڭ كەلىپ جاتىر ەكەن. سودان اياڭداپ قىرمانعا باردىم. سول كەزدەگىلەردىڭ الدە اڭعالدىعى ما, جوق, شىندىعىندا دا قىزىق كورگەندىگى مە, تايلى-تۇياعى قالماي جينالعان كوپشىلىكتىڭ الدىندا 5-10 شۋماق ولەڭىمدى ايتتىم. جۇرت دۋىلداسىپ:
– ويپىرماي, مىنا كوكەننىڭ «اقباسى» بولايىن دەپ تۇر ەكەن. اقىن ەكەنىن قالاي بىلمەگەنبىز, – دەپ مارە-سارە. سول جولى كولحوزشىلاردىڭ شەشىمىمەن 4 قاپ بيدايدى اربامەن ۇيگە جەتكىزىپ بەردى. بۇل مەنىڭ العاشقى تىرناقالدى تابىسىم ەدى, – دەيتىن بەرتىنىرەكتە. ءيا, 15 جاسىندا ءابجان قۇرىشجانوۆپەن تۇڭعىش ايتىسقا ءتۇسىپ, نارتايدىڭ باتاسىن العانعا دەيىن دە ول كىسىنىڭ اۋزىنان شىققان تالاي-تالاي شىمشىما ولەڭدەرى ەل اراسىنا تاراپ كەتكەن. وزىمەن تەتەلەس ءابدىۋاھاپ تۋىسى بريگادير بولىپ شامالى تىقىرلىعىمەن كوزگە ىلىككەندە:
ۋاھاپجان, بريگادير بولىپ
ءتاۋىر قىلدىڭ,
ەكى اپتادا ءبىر اتتى جاۋىر قىلدىڭ.
قىز دەمەي, قاتىن دەمەي ارتقا تەۋىپ,
ءومىرى ەستەن كەتپەس ءداۋىر قىلدىڭ, – دەپ سالۋى – سونىڭ ايعاعى.
ادام قابىلەتىنىڭ شەكسىز ەكەندىگىنە رياسىز سەنەتىندەردىڭ ءبىرىمىن. «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرىن» ايلاپ جىرلاعان مۇرىن جىراۋدىڭ قاسيەتى ءبىزدىڭ اكەمىزدە دە بار ەدى. ءبىر قۇلان اقىننىڭ وزىنەن 3000 جول ولەڭىن جاتقا ايتاتىن ماكەڭنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – ول كىسىنىڭ اڭگىمەشىلدىگى. اتتەگەن-ايى سول, ءبىر وقيعانى ءار جولى قۇبىلتىپ جەتكىزۋگە شەبەر اكەمنىڭ ەس ءبىلىپ, ەتەك جاپقاننان ەل اعاسى بولعانعا دەيىنگى نەبىر اڭگىمەلەرىنىڭ ۇنتاسپاعا تۇگەلدەي تۇسپەۋى. «ماناپتىڭ قىزىر اتانۋى», ء«تاۋىپ بولاتىنى», «كەكەش قۇرداسىمەن قاتىن ىزدەۋى», «ورىس اقىنمەن ايتىسۋى», «وزبەكستاندىق قوڭىراتتاردى ەلگە قايتۋعا ۇگىتتەپ بارىپ «قوڭىرات» داستانىنىڭ تۋى» (وكىنىشكە قاراي ساقتالماعان), «ماناپ پەن ەتىگىنىڭ ايتىسى», «40 قۇرداسىنا ارناۋ», «نارتايمەن ساپارلارى», ت.ب. ءتىزىم جالعاسا بەرەدى.
اكە جولىن قۋىپ, مادەنيەت بولىمىنە قىزمەتكە ورنالاسقان مەنى «ىسىلسىن» دەيتىن بولۋى كەرەك, كەيدە مالشى وتارلارىن ارالاۋعا بىرگە الىپ شىعاتىن. ماكەڭدى قۇدايداي سىيلايتىن مالشى اعايىن ءبىر ىرعاپ-جىرعاپ قالادى. 3-4 كۇن دۋ-دۇرمەكتەن سوڭ قايتۋ ساپارى ءسوز بولادى. كەزەككە ىلىكپەگەندەر كادىمگىدەي وكپەلەيدى. ء«اي, پالەنشە-اۋ, سەندەر ورىسسىڭدەر عوي, «جامان قوي ءورىسىن ءبىر كۇندە تاۋىسادى, سوسىن يزولياتورعا
اۋىسادى» دەگەندەي بولماسىن دا, ەندىگى جولى سەنەن باستايىق», – دەيدى, ماكەڭ باسالقى ايتىپ. شىندىعىندا دا ۋادەگە بەرىك ول كىسى كەلەر جولى سول شوپاننىڭ ۇيىنەن ءىسساپاردى جالعاستىراتىن. قاراپايىمدىلىعى كوزگە ۇرىپ تۇراتىن اكەم بەرتىنىرەكتە بولماسا «ەكىنشى تىڭ ەرلەرى» اتانعان مالشى قاۋىمدى اتپەن ارالايتىن جانە ات بولعاندا قانداي, شەتىنەن جورعا. تايپالما جورعالار.
بىردە بەسارىق دۇكەنىنەن ول-پۇل الىپ ۇيگە قايتقالى تۇرعان اكەمىزگە سوۆحوز پارتورگى تىلەۋ توتاەۆ اعامىز جولىعىپ, باستەسە كەتەدى. جەر ىبىلىڭقى-سىبىلىڭقى كەز بولسا كەرەك. ءباستىڭ نارقى ايقىندالعان سوڭ, 7 شاقىرىمداعى «اقتاسقا كىم ءبىرىنشى جەتەدى؟» دەگەن ساۋال كولدەنەڭ تاستالادى. تىلەۋ اعامىزدىڭ استىندا سۋ جاڭا «ۋازيك», ماكەڭدە – ەكپىنى قاتتى قارا جورعا. ماكەڭ دە تەبىنەدى, تىلەكەڭ دە شوپىرىنا «گازدى باس!» دەيدى. ەن دالا قيقۋ دا, قيقۋ. قۇرعاقتاۋ جەردە «ۋازيك» العا شىقسا, شالشىقتاۋ جەردە جورعا دەس بەرمەيدى. نە كەرەك, كەلىسىمدى مەجەدەن جورعانىڭ موينى ءبىرىنشى وتەدى. اتى بايگەدەن كەلگەن ماكەڭە تىلەكەڭ: ء«اي, ماناپجان, اتىڭ وزدى, وعان داۋ جوق, بىراق كەلىنگە العان كامپيت-سامپيتتەن قالدى ما ەكەن بىردەڭە؟» – دەگەندە بارىپ, ماكەڭ ساندى ءبىر-اق ۇرادى. سويتسە, ماناعى ەلىرمە شابىستا قورجىننىڭ اۋىزى سوگىلىپ, ىشىندەگىسى شاشىلىپ-توگىلىپ, ءراسۋا بولعان ەكەن دە. وعان قارايتىن ماكەڭ بە.
ون جىلدىقتى سىرتتاي بىتىرگەن ماكەڭ ءوز بەتىنشە كوپ ىزدەنەتىن. مەنىڭ جوعارى وقۋ ورنىنا دەپ جيناعان كىتاپتارىمدى دا قىزىعا وقىپ شىققانى ءالى ەسىمدە. ءبازبىر كەزدەرىمىز پىكىرسايىسقا كەپ تىرەلەتىن, البەتتە, كوبىسىندە جەڭىس قۇيماقۇلاق ماكەڭنىڭ قانجىعاسىندا كەتەتىن. يسلام تاريحىنا تەرەڭ بويلاپ بارا بىلەتىن اكەمىز قۇران اياتتارىن دا بىرسىدىرعى ءتاۋىر قىراعاتپەن وقيتىن جانە ءىلىمدار كىسىلەردەن سۇراۋدان استە ءبىر تانعان ەمەس-ءتى.
ءبىر جيىندا ەپتەپ مولدالىعى بار قۇداسى امالقوجا «ويتۋگە بولمايدى», «بۇيتۋگە بولمايدىنى» كوپتەۋ ايتىپ وتىردى, سونى ۇناتپادى ما ماكەڭ: «امالقوجا, ايتقاندارىڭىز دۇرىس-اق, وسى ءبىز قوجا-مولدالار قىزىقپىز, جۇماققا ءوزىمىز كىرىپ الامىز دا, باسقا ادام ەنبەسىن دەپ ىشىنەن ەسىكتى بەكىتىپ ءىلىپ الامىز. ايتپەسە, اللانىڭ اق جولىندا شاريعاتتىڭ مىنانداي ءبىر جەڭىلدەتىلگەن تۇستارى دا بار عوي», – دەپ بىرنەشە اياتتاردان ءۇزىندى كەلتىردى.
ابەكەڭ دە قايتىپ ول تاقىرىپقا جولاي قويمادى. ۇققانعا ماكەڭدەي ادامداردىڭ ءار ءساتى, ءار ءسوزى ونەگە ەكەنى داۋسىز.
1982 جىلى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق اقىندار ايتىسىندا تۇركىستان اۋدانىنىڭ نامىسىن قورعايتىن بولدىم. قارسىلاسىم – بەلگىلى ايتىسكەر كوپباي وماروۆ. ايتىستان ءۇش كۇن بۇرىن كوكەن اتامنىڭ باتاسىن الايىن دەپ اۋىلعا بارعانمىن.
– ءاي, سەن ايتىسايىن دەپ جاتىرسىڭ با؟ – دەپ ساۋال تاستادى ماكەڭ.
– ءيا,
– كىممەن؟
– كوپباي وماروۆپەن.
– ء«ى...» – دەپ ويلانىپ وتىردى دا, – قالاي ايتىسپاقسىڭ؟ – دەدى اكەم, سىناي بارلاپ. بىرەر پىكىرىمدى تىڭداعان سوڭ: – كوپباي ايتىستىڭ ارىستانى بولسا, سەن ساحناعا ەندى شىعىپ تۇرساڭ, مىنا سوزدەرىڭ ساعان وپا بەرە مە؟ كوپبايدى جەڭۋ ءۇشىن ەمەس, تەڭ ءتۇسۋ ءۇشىن ايتىس. سەنىڭ جەڭىسىڭ – سول. كوپباي ماقامدى اقىن, ۋاجگە جۇيرىك, ونىڭ ۇستىنە سىرنايىنىڭ سيقىرلى ءۇنى دە تىڭدارمانىن باۋراپ, وي تولعاۋعا مۇرسات بەرەدى عوي, – دەدى ماكەڭ. سول جولى مەنىڭ كوپبايمەن ايتىسىمدى تورەشىلەر تەڭ دەپ باعالادى. ءوزىم دە كوپ ۇزاماي ايتىسقا سىرنايمەن شىعاتىن بولدىم. مەن مۇنى اكە ءتالىمى دەپ ۇعامىن.
اكەمىزدىڭ 60 جىلدىق مەرەيتويى شىن مانىندەگى ونەر مەرەكەسى بولىپ ءوتتى. اۋدان باسشىلارى دا بارىن سالدى. ءتىپتى ءۇي-جاي دا نازاردان تىس قالمادى, اينالدىرعان بىرەر اپتادا ەسىك الدىنا كىرەبەرىس سەنەك تە تۇرعىزىلدى. جۇمىس بىتكەن سوڭ اكەم پمك-نىڭ باستىعىن شاقىرىپ, قىزمەت اقىسىن سۇرادى. – وي, ماكە, ءسىزدىڭ مەرەيتويىڭىزعا جاساعان تارتۋىمىز عوي, – دەدى اڭقىلداعان قالىپتا.
– جوق, شىراعىم, سەنىڭ قالتاڭنان بەرەرىڭ بولسا ءبىر ءسارى, بۇل – مەملەكەت قارجىسىنا سالىندى عوي, مەن سەكىلدى اركىم 60-قا تولدىم دەپ وپىرىپ جەي بەرسە نە بولماق. مىنانى كاسساڭا قۇي, – دەپ سوڭعى تيىنىنا دەيىن ساناپ قولىنا ۇستاتقان اكەمنىڭ وسى ءبىر قىلىعى, اتتەڭ-اي, كوپ زامانداستارىنا بۇيىرمادى عوي.
مەرەيتويى قارساڭى بولاتىن. ەسىك الدىنا اۆتودۇكەن كەپ توقتادى.
– ماكە, وبلىستىق ساۋدا ۇيىمى باسشىلارى جىبەرگەن ەدى, – دەدى ءمان-جايدى بايانداعان جىگىت. دۇكەندە نە جوق دەيسىڭ, قىزىلدى-جاسىلدى دۇنيەلىكتەر كوز سۇرىنگەندەي.
– شىراعىم, بىزگە باسى ارتىعىنىڭ قاجەتى شامالى. 30-40 ادامدىق كيتتىك ماتانى اقشاعا ەسەپتە, – دەدى اكەم.
«ويباي-اۋ, مىنانى اپارىپ ساتىپ جىبەرسەڭ ميلليونەر بولىپ شىعا كەلەسىڭ عوي, ءا» – دەپ گۇبىر ەتە قالعان ءبىر اعايىندى: – ء«اي, نە دەپ تانتىپ تۇرسىڭ, ساۋداگەر مە ەدىم. ەرتەڭ ماكەڭ كورسەقىزار ەكەن دەگەن اتقا قالدىرايىن دەپ تۇرسىڭ با؟» – دەپ تىيىپ تاستادى. دۇنيەنى شىن مانىندە قولدىڭ كىرى دەپ قانا قابىلداعان ونداي ادامدار سيرەك قوي, شىركىن.
كەڭەس وكىمەتىنىڭ شىعارماشىلىقتى باعالاعانىنىڭ جارقىن ءبىر كورىنىسى – جازعانىڭا «گونورار» تولەۋى ەدى عوي. ءبىر قىزىعى ءبىزدىڭ اكەمىز قولىنا سول اقشانى ۇستاعان پەندە ەمەس. بولماشى زەينەتاقى الاتىن اكەسىنىڭ كوڭىلىن اۋلاعاندىعى ما, ءبارىن سول كىسىگە اۋدارتىپ قويعان. اكەسى كوكەن دە: ء«اي, وسى جولى پەنسيام از بوپ قالدى, ءجوندى جازباي جاتسىڭ-اۋ», – دەيتىن ازىلدەپ. بىردە اكەمىزدىڭ اتىنا قوماقتى قارجى كەلدى. جاڭا كىتابىنىڭ قالاماقىسى – ءبىر اۆتوكولىكتىڭ قۇنى. اۋىلدىڭ پوشتاشىسىنا: – «تاتەمنىڭ پەنسياسى عوي, سول كىسىگە بەرىڭىز», – دەيدى اكەم. ونداي كوپ اقشانى قولعا ۇستاماعان كوكەن شال دا: – ء«اي, مىناۋ كوپتەۋ سىندى عوي, ماناپتىڭ ءوزى السىن», – دەيدى باس تارتىپ. 5-10 كۇن تارتىستان سوڭ اقىرى «پەنسياسىن» العان اتام: ء«اي, اقباسىم جارادى, 12 جاسىنان نانىن جەگىزدى عوي ماعان», – دەپ وتىراتىن-دى. اكەسىن قاتتى قۇرمەتتەيتىن ماكەڭ ول كىسى قايتقان سوڭ بىردەن قارتايىپ كەتكەندەي كورىندى ماعان. «اكەمنىڭ ءبىر-اق ارمانى بار ەدى, – دەيدى اكەسىنىڭ قازاسىندا. جۇرتتىڭ ءبارى «ويپىرماي ماناپتىڭ اكەسىنىڭ قانداي ارمانى بولدى ەكەن؟» دەپ ەلەڭدەيدى عوي باياعى.
– مەنىڭ پەنسياعا شىققانىمدى كورە الماي كەتتى عوي, – دەيدى, 59 جارىم جاستاعى ماكەڭ سوندا دا سابىرلى قالپىنان ءبىر تانباستان وزىنە ءتان جىلى ازىلمەن. ايتپاقشى, سول زەينەتكەرلىكتى اكەسى تۇگىلى ماكەڭنىڭ ءوزى دە كورە الماي كەتتى. ايىقپايتىن دەرت جابىسقاندا ول كىسى پايعامبار جاسىندا ەدى. اكەمىزدىڭ دەرتىنە اۋدانداعىلاردىڭ ىستەر قايرانى قالماي وبلىستىق اۋرۋحاناعا جونەلتتى. مۇندا دا كوڭىل سۇراۋشىلار كوپ, كىسى اياعى باسىلمايدى. ءبىر كۇنى بارساق اكەم جوق. كۇتۋشى قىزدارى: – قازىر پالەن بولىمگە كەزدەسۋگە كەتتى, – دەيدى جايباراقات, ىلە تۇسىنبەي تۇرعانىمدى اڭعارىپ: – ەمحانادا جاتقان اۋرۋلاردىڭ ءوتىنىشى بويىنشا ماكەڭمەن كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرىلىپ جاتىر عوي, – دەپ ءسوزىن جالعادى. سەنەرىمدى دە, سەنبەسىمدى دە بىلمەيمىن. سونشالىق اۋىر سىرقات كىسى قالاي كەزدەسۋ وتكىزەدى. سويتكەنشە جىلجىمالى اربامەن اكەمدى جەتكىزدى. ءتۇرى شارشاڭقى كورىنگەنىمەن, كوڭىلى كوتەرىڭكى.
– ماكە, وسىنداعىلاردىڭ قايسىسىنا قانداي جازمىش بۇيىرىپ تۇرعانى ءبىر قۇدايعا ايان عوي. ءسىزدى كورگەن بار, كورمەگەن بار كەزدەسۋگە ىنتىق, – دەپ تانىس جىگىتتەر قولقا سالىپ ەدى. سوزدەرىن جەرگە تاستاي المادىم, – دەيدى اكەم. كوپتىڭ ادامى دا.
باقيلىق بولارىنان ءبىر كۇن بۇرىن ىنىسىنە ايتىپ سەمىز جىلقى الدىرعان, بازارعا كىسى جىبەرگەن اكەمىز:
– بالام-اۋ, «بىرەۋ ساباققا كەلەدى, بىرەۋ تاماققا كەلەدى» دەگەندەي, كوڭىل سۇراۋشىلار كوپ قوي, – دەي سالدى ەلەۋسىزدەۋ. سويتسەم, ابىر-سابىردا ءبىزدى ساسقالاقتاپ قالماسىن دەگەن ىشكى دايارلىعى ەكەن عوي.
سول ءتۇنى اۋلەتىمىزدىڭ ۇلكەنى – ءمۇتان اتامىزدى شاقىرتتى. ەسىكتەن ەنە ەڭىرەگەن اتامىز: «مەن كارى قۇزعىن بولدىم عوي, كورەيىن دەگەنىم وسى ما ەدى؟» – دەدى, اكەمدى قۇشاقتاي قۇلاپ. شالقاسىنان, قولىن ايقاستىرا جاتقان ماكەڭ: – اتا, سابىر ساقتاڭىز, شارشاپ قالاسىز, – دەدى دە, «قۇنىت» دۇعاسىن وقىپ شىقتى. داۋىس ىرعاعى بىرقالىپتى ەستىلدى. ء«راببانا ءاتينا فيد ءدۇنيا ءحاساناتان ۋا فيل احيراتي ءحاساناتان ۋا قينا ازابان ءنار», – دەپ جالعاستىرعان ول, شۇڭىرەكتەنە تۇسكەن جانارىن تىك قاداپ: «وزدەرىڭىز وسىلاي دەمەيسىزدەر مە, اتا؟» – دەدى سۇراۋلى كەيىپتە. ءسويتتى دە ەسىن جيىپ, وزىنە كەلگەن اتامىزعا قوسىلىپ كاليما ايتقان اكەمىز, يمانىن ءۇيىرتتى. ءۇيدى ءزىلماۋىر ءولى تىنىشتىق جايلادى. شامالىدان سوڭ: – اتا, شارشادىڭىز عوي, دەمالىڭىز, بالالارعا باس-كوز بولىڭىز, مەن دە تىنىعايىن, – دەدى اكەم. اتامىز ەسىكتەن شىعىسىمەن: «شاي اكەلىڭدەر!» – دەگەن ماكەڭ, ۇسىنعان كەسەدەن بىرەر ۇرتتاپ, وتىرعانداردى باجايلاي كوز جۇگىرتىپ شولىپ شىقتى دا: «مەن اياعىمدى ۇزەڭگىگە سالىپ تۇرمىن, قازىر اتتانامىن. قولدارىڭدى جايىڭدار, باتامدى بەرەيىن», – دەدى. ولەڭمەن ورىلگەن تىلەك توگىلە بەردى, توگىلە بەردى.
اتتەگەن-اي, ەسىمىز كىرەسىلى-شىعاسىلى قالىپتا وتىرعان ءبىزدىڭ اكەمىزدىڭ سوڭعى وسيەتناماسىن تۇگەل زەردەلەپ الارلىق ءاددىمىز قايسى, ول ءۇشىن دۇنيەگە ماناپ بولىپ جاراتىلۋىڭ كەرەك شىعار. الاقاندار جايۋلى, بوتالاعان كوزدەر. شىبىننىڭ ۇشقانى ەستىلەردەي تىنىشتىق. تەك ماكەڭ ايتىپ جاتىر, ايتىپ جاتىر...
ەنتىگىڭكىرەپ قالعان اكەمنىڭ داۋسىندا ىلكى ءدىرىل پايدا بولدى, ىشكى تولعانىسىن باسقىسى كەلدى مە, تەرەڭ تىنىستاپ بارىپ, ارى جالعاپ كەتتى:
...اعايىن تۇرسىڭ قاۋمالاپ,
تاپسىرعالى وتىرمىن,
اللانىڭ جانىن امانات.
پايعامبار جاسقا جەتكەسىن,
از جاسادىم دەمەيمىن,
بارىنە شۇكىر, قاناعات.
دۇعاي سالەم ەل-جۇرتقا,
بولىڭدار ساۋ-سالامات!
دۇعاڭمەن جوقتاي جۇرەرسىڭ,
ارتتاعى قالعان جاماعات.
ال باۋىرلارىم, ارتىق ءسوزىم بولسا, اعات ءىسىم بولسا كەشىرىڭدەر. مەن سەندەرگە ريزامىن, سەندەر دە رازىلىقتارىڭمەن مەنى اق جولعا اتتاندىرىڭدار, – دەپ جانتايۋعا بەت العان اكەمىزدى قولتىقتان دەمەي بەردىك. 5-10 مينۋت وتەر-وتپەستەن-اق قول-اياعى سۋي باستاعان ماكەڭ قايتا تىلگە كەلگەن جوق.
ءساۋىردىڭ بارقىتتاي جىلى, القاراكوك ءتۇنىنىڭ قوينىندا قىستىعا ۇزاق جىلادىم. اسپان الەمىنە تەلمىرىپ تۇرىپ, كەنەت ءتۇن تۇنەگىن تىلگىلەي جارقىراپ اعىپ بارا جاتقان جۇلدىزعا نازار اۋداردىم: «مەنىڭ اياۋلى اكەمنىڭ باقيلىق بولعان جانى شىعار-اۋ», – دەگەن وي كوكەيىمنەن كوپكە دەيىن كەتپەي ءجۇردى.
ابدىكەرىم ماناپ ۇلى,
اقىن, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قايراتكەرى
