تاريح • 17 قازان، 2018

دالاداي دارقان، تاۋداي زاڭعار

302 رەتكورسەتىلدى

شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ ەسىمىن ءبىز بالا كۇنىمىزدەن ەستىپ وستىك. قازاق تىلىنە اۋدارىلعان «تاۋ مەن دالا حيكايالارىن» سۇيسىنە وقىعانبىز. ول كىسىنىڭ مۇحتار اۋەزوۆتەن باتا العانىن جانە نەبارى 35 جاسىندا كەڭەس وداعىنىڭ ەڭ جوعارى سىيلىعى بولىپ سانالاتىن لەنيندىك سىيلىقتى العانىن ەستىگەنبىز. ەڭ جوعارى سىيلىقتى جاس كەزىندە الۋ ول كەزدەرى مۇمكىن ەمەس بولاتىن. سول سىيلىقتىڭ بەرىلۋىنە مۇحتار اۋەزوۆ اعامىز سەبەپكەر بولعان دەپ ەل اڭىز قىلاتىن. 

جازۋشىنىڭ ء«جاميلا» ات­تى العاشقى پوۆەسىن سىنشى قالجان نۇرماحانوۆ قازاق تىلىنە اۋدارىپ، «لەنينشىل جاس» گازەتىنە شىعاردى. بۇل شى­عارمانى دا وقىدىق. جالپى العاندا، شىڭعىس اعامىزدىڭ شىعارمالارى بولەكشە. وندا ماڭگىلىك تاقىرىپتار جانە قىرعىز حالقىنىڭ ءومىرى مەن تاعدىرى باياندالادى. سونىمەن قاتار قازاق دالاسىنىڭ جانە قازاق ازاماتتارىنىڭ تاعدىرىن دا قوسا جىرلاعان. ماسەلەن، «عاسىردان دا ۇزاق كۇن» شىعارماسىن الساڭىز، قازاقتىڭ سارىوزەك دەگەن جەرى تۋرالى ايتىلادى. روماننىڭ باس كەيىپكەرى – ەدىگە قازاق بولىپ كەلەدى. ءسويتىپ قازاق حالقىن وسىلايشا جىرلاپ، ءومىر بويى مۇحتار اۋەزوۆكە ريزاشىلىعىن ايتىپ وتكەن شىڭعىس اعامىزدىڭ ءوزى بىردە بىلاي دەگەن ەكەن: «مەن ءوزىم شەتەلدىك ىسساپارلارعا شىققاندا ەكى ادامنىڭ ەسىمىن ءجيى اۋىزعا الامىن. ونىڭ ءبىرى – ماناس بولسا، ەكىنشىسى – مۇحتار اۋەزوۆ». 

جالپى، ماناسقا قاتىستى ول كىسىنىڭ جاساعان ەڭبەكتەرىنىڭ ءجونى ءبىر بولەك. ءبىر كەزدەسۋدە مەن ول كىسىنىڭ ءوز اۋزىنان ەستىگەن مىنا ءسوزى ەسىمە ءتۇسىپ وتىر. 1952 جىلى ورتالىق تاراپىنان «ماناس جىرى – ەسكىلىكتىڭ سارقىنشاعى، فەوداليستىك، پانتيۋركيستىك سارىن­داعى شىعارما، سوۆەتتىك يدەو­لوگياعا جات دۇنيە» دەگەن ايىپ تاعىلىپ، قىرعىز حالقىنىڭ باسىنا قارا تۇنەك تونەدى. سول ۋاقىتتا بىشكەكتە ۇلكەن جيىن بولادى. سول جيىندا م.اۋەزوۆ سويلەپ، «ماناستىڭ» حالىقتىق تاريحي جىر ەكەنىن دالەلدەپ، ونىڭ بىرىككەن تۇتاس نۇسقاسىن جاسايىق دەگەن ۇسىنىس ايتقان ەكەن. سونداعى ويى قىرعىز ادە­بيەتىنىڭ اسىل قازىناسىن كە­ڭەستىك يدەولوگيالىق قىسىم­نان امان الىپ قالۋ ەكەن. بۇكىل قىرعىز حالقى سول كەزدە مۇحتار اۋەزوۆكە اسا زور ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپتى.

وسى وقيعانىڭ ىزىمەن مەن «ماناس پەن مۇحتار اۋەزوۆ» دەگەن پوەما جازدىم. 

شىڭعىس اعامىز – ءتىل مەن مادەنيەتتىڭ ۇلكەن تۇلعاسى. قىر­عىز حالقىنىڭ جازۋشىسى دەپ سانالعانىمەن، قازاقتىڭ دا ماقتانىشى ەكەنىن ايتا كەت­ك­ە­نىمىز ءجون. شىڭعىس اعا­مىزدىڭ اكەسى تورەقۇلدىڭ شەشەسى – قا­زاقتىڭ قىزى. قاي جاعىنان كەلسەك تە، مۇحتار اۋەزوۆ پەن شىڭعىس ايتماتوۆ باۋىرلاس قوس حالىقتىڭ ءىرى تۇلعالارى بولىپ سانالادى. 

مەن شىڭعىس اعامىزدىڭ كوزىن كوردىم. ء1980ى جىلدارى قازاقستان جازۋشىلار ودا­عىنداعى ءبىر ۇلكەن جيىنعا قا­تىسىپ، ءسوز سويلەدى. ءبىر جازۋشى­لار «كوركەم شىعارما قالاي جازىلادى؟» – دەپ بىرتۇرلىلەۋ سۇراق قويدى. ول كىسى بايسالدى، سابىرلى قالپىنان جازباي: «ونى مەن دە بىلمەيمىن» دەدى. ارعى جاعىندا تەرەڭ سىر جاتىر ەمەس پە؟!

1995 جىلى الماتىدا، قازاق­ستان عىلىم اكادەمياسىندا قازاق-قىرعىز زيالى قاۋىمى مەن عالىمدارى باس قوسىپ، تەڭ­دەسسىز، تەلەگەي تەڭىز «ماناس» ەپو­سىنىڭ مىڭ جىلدىعىنا ار­نالعان حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيا ءوتتى. عىلىمي بايان­دامالاردىڭ اراسىندا ءسوز ماعان بەرىلىپ، مەن «ماناس باتىردىڭ كوكەتايدىڭ اسىنا كەلۋىن» ايتتىم. شىڭعىس اعامىز جىر اياق­تالعان سوڭ مەنىڭ قولىمدى الىپ: «ساعان شوڭ راحمەت!» – دەدى. كەيىننەن ەستىدىم، جىردىڭ قىزعان كەزىندە، جانىندا وتىرعان زەينوللا قابدولوۆ اعامىزدان: «بۇل كىسى قازاق پا، قىرعىز با؟» – دەپ سۇراپتى. 

سوڭعى رەت مەن شىڭعىس اعانى 2006 جىلى بىشكەكتە وتكەن الەم حالىقتارى ەپوستارىنىڭ ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك فەستيۆالىندە كور­دىم. ول كىسى جيىننىڭ مودەراتورى بولدى. «سلوۆو ي نەبو» دەپ اتالعان تولعاۋلى ءسوزىن سويلەدى. بىشكەكتىڭ ورتالىق الاڭىندا، قالىڭ قىرعىزدىڭ الدىندا مەن «ماناس» جىرىن ايتتىم. سوندا شىڭعىس ايتماتوۆ سەيىت قاسقاباسوۆتان: «بۇل كىسى شىنىمەن قازاق پا؟» دەپ سۇراپتى. اعامىز سول كەزدە دە ماعان ري­زاشىلىعىن ءبىلدىردى. بىرگە سۋرەتكە دە ءتۇسىپ ەدىك، ءتۇبى ءبىر تابىلىپ قالار. مەن ول كىسىنى بايسالدى، مول جاراتىلعان، دالاداي دارقان، تاۋداي زاڭعار قالپىندا ەسىمدە ساقتاپ قالدىم. 
 
بايانعالي ءالىمجانوۆ، 

اقىن، جازۋشى، دراماتۋرگ، جىرشى، ماناسشى، 
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى

سوڭعى جاڭالىقتار

اقىنعا ارنالعان كۇن

رۋحانيات • بۇگىن، 07:46

قالانى دامىتۋ قۇجاتى دايىن

ايماقتار • بۇگىن، 07:43

باسپانامەن قامتيتىن باستى قۇجات

باعدارلامالار • بۇگىن، 07:23

بولمىسى ءبۇتىن باعاەۆ

رۋحانيات • بۇگىن، 07:19

ەر ەدىگە جانە ەلدىك مۇددە

رۋحانيات • بۇگىن، 07:11

تەمەكىنىڭ تاۋقىمەتى

مەديتسينا • بۇگىن، 07:05

ەڭ قىسقا اڭگىمە. ولجاس ساندىبەك

ەڭ قىسقا اڭگىمە • كەشە

ەڭ قىسقا اڭگىمە. تالعات ەشەن ۇلى

ەڭ قىسقا اڭگىمە • كەشە

ەڭ قىسقا اڭگىمە. نۇرداۋلەت قاباسوۆ

ەڭ قىسقا اڭگىمە • كەشە

ەڭ قىسقا اڭگىمە. ەرمەك بەگزادا

ەڭ قىسقا اڭگىمە • كەشە

ەڭ قىسقا اڭگىمە. نۇرنازار تۇرىكبەن

ەڭ قىسقا اڭگىمە • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار