– دەنيس, ءسىزدى كوپشىلىك مونۋمەنتتىك بەينەلەۋ ونەرى سالاسىنىڭ زەرتتەۋشىسى رەتىندە بىلەدى. جالپى, قازاقستاندا قاشاننان بەرى تۇراسىز؟
– العاش 17 جاسىمدا ستۋدەنت الماسۋ باعدارلاماسى ارقىلى الماتىعا وقۋعا كەلىپ, قازاق ءتىلى مەن ورىس ءتىلىن ۇيرەنە باستادىم. كەيىن تۋىپ-وسكەن جەرىم اقش-تىڭ كاليفورنيا شتاتىنا ورالعان سوڭ, لينگۆيستيكا سالاسىنا دەن قويدىم. قازىر بەس جىلدان بەرى الماتىدا تۇرىپ جاتىرمىن. قالا ارحيتەكتۋراسى مەن ينفراقۇرىلىمىنداعى, تىرشىلىگىندەگى كەي جايتتار مەنى قىزىقتىرا ءتۇستى. الايدا اعىلشىن تىلىندە ماردىمدى دەرەك تابۋ قيىنعا سوقتى. قالانىڭ كورىكتى جەرلەرىن جاياۋ ارالاپ, فوتوسۋرەتكە ءتۇسىرىپ, قالا تۋرالى بلوگ جۇرگىزە باستادىم. وسىلايشا Walking Almaty جوباسى تۋريستەر مەن الماتىلىقتار اراسىندا كەڭ تانىلىپ, تارالىپ كەتتى.
– جاقىندا عانا الەۋمەتتىك جەلىدە موزايكامەن بەزەندىرىلگەن ەسكى عيماراتتىڭ بۇزىلعالى جاتقانىن ايتىپ كومەك سۇراعان ەدىڭىز. ول ءىس قالاي رەتتەلدى؟
– قاراساي اۋدانى, تەرەكتى اۋىلىنداعى موزايكانى ساقتاپ قالۋ تۋرالى سوڭعى ساتتە الەۋمەتتىك جەلىگە كومەك سۇراپ جازۋىما تۋرا كەلدى. مەكەمەنىڭ يەسى موزايكانى تەزدەتىپ شەشىپ الماساق, عيماراتتى قۇرىلىس ماقساتىندا بۇزىپ جاتقانىن حابارلاعان ەدى. قايدا حابارلاسپادىق. اكىمدىككە دە شىقتىق. اقىر سوڭىندا جەلىدەگى جازبامىزدى كورگەن ءبىر كاسىپكەر قاجەتتى تەحنيكا بەرىپ, موزايكانى شەشىپ الۋ ءۇشىن الگى جەرگە باردىق. ءبىر قابىرعاسىن الدەقاشان بۇزىپ تاستاعان ەكەن. كەشكىسىن مەكەمەنىڭ قوجايىنى موزايكا وزىنە كەرەك ەكەنىن ايتىپ, اينىپ قالىپتى. قابىرعاداعى ءىرى پاننونىڭ قۇردىمعا كەتكەنى وكىنىشتى, دەگەنمەن ەكىنشى قابىرعاداعى سۋرەتتى ساقتاپ قالۋعا تيتتەي دە بولسا ىقپال ەتكەنىمىزگە قۋانىشتىمىز. بۇل 1981 جىلى جاسالعان بوريس چۋۆىلكونىڭ موزايكالىق شىعارماسى بولاتىن.
– جالپى, مونۋمەنتتىك بەينەلەۋ ونەرى سالاسىنا قىزىعۋشىلىعىڭىز قالاي باستالعان ەدى؟ Monumental Almaty جوباسى سىزگە نەلىكتەن قىمبات؟
– الماتىعا العاش كەلگەن كۇنىم ءالى ەسىمدە. كەڭەستىك مونۋمەنتتىك رەاليزمنىڭ قازاقستاندىق دامۋى مەن مونۋمەنتتىك ناقىشتاعى ساۋلەت قۇرىلىستارى مەنى ەرەكشە تاڭعالدىردى. مۇنداي تاماشا ونەر تۋىندىلارىن امەريكادا ەش جەردەن كورە المايسىز. قاراۋسىز جاتقان كوركەم تۋىندىلاردى ساقتاپ قالعىم كەلدى. وسى ماقساتتا Monumental Almaty سايتىن قۇرىپ, 100-دەن استام فرەسكا, موزايكا, ۆيتراج سىندى كەسكىندەمە جۇمىستارى تۋرالى دەرەكتەردى توپتاستىردىم. مەن بولماسام دا, ونەرگە بەيجاي قارامايتىن وزگە بىرەۋ جاناشىرلىق تانىتقان بولار ەدى.
– قانداي مونۋمەنتتىك كەسكىندەمەنى ەرەكشە ايتار ەدىڭىز؟
– ەڭ سۇيىكتى كومپوزيتسيالاردىڭ ءبىرى رەتىندە «الماتى» قوناقۇيىندە ورنالاسقان «ەڭلىك-كەبەك» پاننوسىن (مولداحمەت كەنباەۆ, نيكولاي تسيۆچينسكي, 1965 جىل) ايتار ەدىم. مۇندا تاريحي جىردىڭ بار بولمىسى ايشىقتالعان, انىق كورىنەدى. سولدان وڭعا قاراي ەكى جاستىڭ تانىستىعىنان باستالىپ, عاشىقتىق كۇرەسى جولىنداعى سىن-قاتەر تۇگەل باياندالعان. قيىمىل-قوزعالىستارى قانداي شىنايى, ءدال جاندى سۋرەت سياقتى.
– جۇمىس بارىسىندا قانداي كەدەرگىلەر ءجيى كەزدەستى؟
– قانداي قيىندىققا تاپ بولمادىق دەيسىز. بايقاۋىمشا, قازاقستاندا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ, ياعني ءتيىستى اقپاراتقا قول جەتكىزۋ وڭاي ەمەس. اسىرەسە ۇلتتىق كىتاپحانانىڭ جۇمىس ىستەۋ جۇيەسى كوڭىلىمنەن شىقپادى. قىزمەتكەرلەر تاپسىرىس بەرگەن كىتاپتىڭ جوعالىپ كەتكەنىن ايتتى. بۇل ۇلتتىق قور ەمەس پە, كىتاپتىڭ جوعالىپ كەتكەنى قالاي؟ مەنى اسا تاڭعالدىرعان وسى جايت بولدى. ەكىنشى ءجيى كەزدەسكەن ماسەلە, عيمارات يەلەرىمەن ءتىل تابىسا المادىق. ولار مونۋمەنتتىك تۋىندىلاردى سۋرەتكە ءتۇسىرۋدى ەرەكشە قۇپيا ساناپ, رۇقسات بەرمەيتىن. ماسەلەن, ن.ساتس اتىنداعى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان مەملەكەتتىك اكادەميالىق ورىس تەاترىنىڭ ماڭدايشاسىنداعى كەسكىندەمەنى فوتوعا تۇسىرە المادىق. مەكەمە باسشىلىعى جاتا كەپ, قارسىلىق تانىتتى. جالپى يدەيامىزدى بىردەن ءتۇسىنە قوياتىندار از.
– قولداۋشىلار بولدى ما؟
– باستاپقىدا جوبانى ءوز قارجىممەن جالعىز اتقارىپ ءجۇردىم. ايتكەنمەن سونشالىقتى قالتالى ادام ەمەسپىن. ۋاقىت وتە كەلە ءتيىستى ورىندارعا حات جولداۋ كەزىندە قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعى, الماتى اكىمدىگىنىڭ تۋريزم باسقارماسى قولداۋ كورسەتىپ, بىرقاتار جۇمىسىمىزدى جەڭىلدەتىپ بەرگەنى راس.
– قالا اكىمدىگىنە اتالعان جوباڭىزدى ۇسىنىپ كورمەدىڭىز بە؟
– ازىرگە اكىمدىكتىڭ تۋريزم باسقارماسىمەن عانا جۇمىس اتقارىپ كوردىك. الداعى كۇندەرى مادەنيەت باسقارماسىمەن جولىعىپ, وسى ماسەلەنى كۇن ءتارتىبىنە قويعىمىز كەلەدى. ءويتكەنى تاريحي ماڭىزى بار ۇلتتىق مۇرالاردى ساقتاۋ جۇمىستارى ولاردىڭ تىكەلەي ءمىندەتى. قانشالىقتى قۇندى دۇنيەلەردىڭ قاراۋسىز جاتقانىن ءتۇسىنسە ەكەن دەيمىز.
– قازىرگە دەيىن قانشا مونۋمەنتتىك-ساندىك كەسكىندەمە تۋىندىلارىن ساقتاپ قالا الدىڭىزدار؟
– العاشقى جاقسى ەستەلىكتەردىڭ ءبىرى دوستىق – قاجىمۇقان كوشەلەرى قيىلىسىنداعى جەراستى وتكەلىمەن بايلانىستى. اۋدان اكىمدىگىمەن كەلىسىمگە كەلىپ, وسى جەراستى وتكەلىنىڭ قابىرعاسىنا قاشالعان تۋىندىنى ساقتاپ قالۋعا ۋاعدالاسقان بولاتىنبىز. يليا مالكوۆ باستاعان جاس سۋرەتشىلەر قول ۇشىن سوزىپ, كەسكىندەمەنى رەستاۆراتسيادان وتكىزدىك. ەستەرىڭىزدە بولسا جوعالىپ كەتىپ, قايتا تابىلعان مولداحمەت كەنباەۆ پەن ءمۇسىنشى نيكولاي تسيۆچينسكيدىڭ «سۇلۋشاش» پاننوسى سۋرەتشىنىڭ ۇلى الپامىس كەنباەۆتىڭ ارقاسىندا الماتى قالاسى اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن كوكتوبەگە قويىلعان بولاتىن. بۇل ءبىر عانا مىسال. قالا بيلىگى وزگە دە ارتەفاكتىلەرگە نازار اۋدارىپ, ساقتاۋدىڭ زاڭدى جولدارىن ويلاستىرسا ەكەن. مەنىڭشە, بۇل باعىتتاعى جۇمىستار ەندى عانا باستالدى. الدىمەن كوپشىلىككە مۇنداي تاريحي تۋىندىلاردى ساقتاپ قالۋدىڭ نە سەبەپتى ماڭىزدى ەكەنىن ءتۇسىندىرىپ الۋىمىز قاجەت. قازىرگى ۋاقىتتا وسى سالاعا قاتىسى بار ءتيىستى ۇيىمدارمەن بىرلەسىپ, زەرتتەۋ جۇمىستارىن باستادىق. ياعني, كەسكىندەمەلەردىڭ تۋ تاريحىن, اۆتورىن انىقتاۋ ءتارىزدى جۇمىستاردى جۇيەلەپ جاتىرمىز.
– ال قازاقستاننىڭ وزگە قالالارىنداعى مونۋمەنتتىك كارتينالاردىڭ جايى قالاي؟
– كەلەشەكتە وزگە قالالارداعى مۇرالاردىڭ ساقتالۋى بويىنشا جۇمىستاردى قولعا العىمىز كەلەدى. الايدا وزگە ايماقتاردى ارالاۋ ءۇشىن قوسىمشا قارجى مەن ۋاقىت كەرەك. ارينە, وزگە قالالارعا قاراعاندا مۇنداي ارت وبەكتىلەر الماتى اۋماعىندا جاقسى ساقتالعان. استانا, قاراعاندى قالالارىنداعى نىسانداردىڭ باسىم كوپشىلىگى قالاداعى قۇرىلىس جۇمىستارى كەزىندە جويىلىپ كەتكەن ءتارىزدى.
– الداعى جۇمىس جوسپارىڭىزدى قاي تاراپتا جالعاستىرماقسىز؟
– نازاردان تىس قالعان مونۋمەنتتىك كەشەندەردى ىزدەستىرىپ, ءبىر جۇيەگە ءتۇسىرۋ باستى ماقساتىمىز بولىپ قالا بەرمەك. ودان بولەك قازاقستانداعى ناقىش, فرەسكا, موزايكا جانە ۆيتراج كارتاسىن جاساپ, مونۋمەنتتىك-ساندىك كەسكىندەمە تۋىندىلارى تۋرالى كىتاپ جازعىم كەلەدى. ەلدىڭ تاريحى مەن ءداستۇرىن باياندايتىن مونۋمەنتتىك ونەر كومپوزيتسيالارىن مەملەكەت ءوز باقىلاۋىنا الۋى ءتيىس. زامانداستارىما, مۇنىڭ ماڭىزدى ءىس ەكەنىن تۇسىندىرگىم كەلەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ايا ءومىرتاي,
«ەگەمەن قازاقستان»
