حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن قىرعىزستاننىڭ وڭتۇستىگىندەگى وش قالاسىندا وتەتىن بولىپ بەلگىلەنگەن «شىڭعىس ايتماتوۆ مۇراسى: جاھاندانۋ داۋىرىندە ىنتىماقتا ءومىر ءسۇرۋ» اتتى قازاق-قىرعىز زيالىلارىنىڭ فورۋمىنا قاتىساتىن ەكى ەل دەلەگاتتارى تاڭەرتەڭگى مەزگىلدە بىشكەكتەگى ماناس اۋەجايىندا كەزدەستىك.
ءتاتتى ۇيقىنىڭ اسەرىنەن ءالى ايىعا الماي ماناۋراپ كەلە جاتقان جولاۋشىلاردى ءبىر سەرپىلتىپ, ەزۋگە كۇلكى ۇيىرگەن ءبىر وقيعانى تاپ قازىر ايتپاي كەتۋگە بولماس, ءسىرا.
قازاقستاندىق دەلەگاتسيانىڭ قۇرامىنداعى اقىن, دراماتۋرگ ءارى ايگىلى ماناسشى بايانعالي ءالىمجاننىڭ قولىن قىسىپ, جۇزىنە قادالا قاراعان اق شاشتى, قاراتورى ءوڭدى قىرعىز اقىنى:
– ءاي, باكە, سەن مەنى تانىمادىڭ با؟ – دەپ ءسال-ءپال بوگەلىپ قالدى.
قاپەلىمدە ءوڭى جىلىۇشىراپ كورىنگەنىمەن, ەسىم-سويى بىردەن ەسىنە تۇسە قويماعان اعايىنعا:
– ءجۇزىڭىز سونداي تانىس, – دەدى قازاق اقىنى جىميىپ.
– ءاي, سەن قازاقتىڭ بايانعاليى بولساڭ, قىرعىزدىڭ اكبارىن قالاي تانىمايسىڭ؟!
– وۋ, اكبار اعا! رىسقۇلوۆ! – قوس اقىننىڭ قۇشاعى ايقاسا كەتتى. – ءسىز ەكەۋمىز كەزدەسپەگەلى تالاي جىل ءوتتى عوي. وسىنشا ۋاقىت كورمەسەڭ, قىرعىز تۇگىلى, قازاق دوسىڭدى دا ۇمىتىپ قالمايسىڭ با؟!
ءاپ-ساتتە ولاردىڭ قاسىنا جينالا قالعان قازاق-قىرعىز زيالىلارى دۋ كۇلىپ, باس يزەپ, قوشتاپ جاتىر.
بۇل ارينە ەكى ەل اراسىنداعى ەجەلدەن كەلە جاتقان تۋىستىق پەن دوستىقتىڭ تاعى دا ءبىر جىلت ەتە تۇسكەن ۇشقىنى, بەيجاي كوڭىلدى جىلىتىپ, ءبىر-بىرىمىزگە جاقىنداستىرا تۇسكەن جىپ-جىلى شۋاعى سەكىلدى اسەرگە بولەگەنى انىق.
* * *
ءتۇ-ۋ سوناۋ تومەندە بيىك-بيىك شىڭدار قالىپ بارادى. جەردە جۇرگەن شاقتا ولار بىزگە كوك اسپاندى تىرەپ تۇرعانداي بولىپ كورىنۋشى ەدى. ەندى مىنە...
وسىنداي ءبىر تاڭ-تاماشا ساتتەردە اللا جاراتقان ەكى اياقتى, جۇمىر باستى پەندەنىڭ ساناسىنداعى قۇدىرەتكە تاڭعالاسىڭ. سەبەبى مىناۋ ۇشاقتى دا ءاۋ باستا سول ادامداردىڭ اقىل-ويى جاراتتى ەمەس پە.
– ءسىز بۇرىن وشتا بولىپ پا ەدىڭىز؟ – دەدى كەنەت قىرعىز رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى, بەلگىلى جازۋشى, دراماتۋرگ سۇلتان راەۆ.
– جوق.
– ولاي بولسا بۇل سىزدەرگە وتە قىزىق ساپار بولادى. سەبەبى وش – ەرەكشە قالا. قوناق كۇتۋى, داستارقان ءمازىرى سىزدەردەگى شىمكەنت قالاسىنىڭ سالت-داستۇرىنە قاتتى ۇقسايدى.
– و-و, – دەپ كۇلدىم مەن. – باياعىدان تانىس ولكە ەكەن عوي! ويتكەنى مەن شىمكەنت جاقتا تۋىپ-وسكەنمىن.
– ەندەشە, – دەدى ول جىميىپ, – نۇح پايعامباردىڭ كەمەسى توقتاعان قازىعۇرت تاۋى سەكىلدى مۇندا دا اڭىزعا اينالعان سۇلەيمەن پايعامباردىڭ تاۋى بار.
– ءساتى تۇسسە...
– ءيا, ءيا, ول تاۋعا بارامىز. كورەسىزدەر.
* * *
قازان ايىنىڭ ون بىرىندە وش مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇلكەن زالىندا فورۋمنىڭ اشىلۋ سالتاناتى ءوتتى. وندا قىرعىز رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى سۇلتان راەۆ, حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى ەرجان يساعۇلوۆ, وش وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى ۋزاربەك جىلقىباەۆ, وش قالاسىنىڭ مەرى تاالايبەك سارىباشەۆ ءسوز سويلەپ, فورۋمعا كەلگەن قوناقتاردى قۇتتىقتادى.
الەم ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى, قىرعىز حالقىنىڭ ۇلى پەرزەنتى شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ شىعارماشىلىعىنا دەگەن جۇرتشىلىقتىڭ سۇيىسپەنشىلىگى, راسىندا دا, ەل مەن ەلدىڭ اراسىن جالعاپ جاتقان ىنتىماق پەن دوستىقتىڭ التىن كوپىرى ىسپەتتى. ول قىرعىزداردىڭ عانا ەمەس, قازاق ەلىندەگى قاراپايىم جانداردىڭ دا تاعدىر-تالايىن سۋرەتتەۋ ارقىلى بارشا ادامزاتقا ورتاق رۋحاني پروبلەمالاردى العا تارتتى.
ۇلى سۋرەتكەردىڭ ەسىمىن العاش الەمگە تانىتقان ايگىلى ء«جاميلا» پوۆەسىندەگى قازاق دالاسىن بەتكە الىپ, تاعدىر جولىمەن قول ۇستاسىپ ۇزاق ساپارعا اتتانعان ءجاميلا مەن دانياردان باستاپ, «قوش بول, گۇلسارىداعى» تاناباي قوستاپ, ءبىزدىڭ ەلدىڭ كەڭدىگىنە, تۋىستىعىنا ەرەكشە ىقىلاس ءبىلدىرىپ تۇرادى.
ال «بوراندى بەكەت» رومانىنداعى ەدىگەنىڭ ورنى ءتىپتى وقشاۋ. ول تەك قازاق, قىرعىزدىڭ عانا ەمەس, ايداي الەمدەگى بارشا قاراپايىم دا قايسار, ادال دا اقىلدى جانداردىڭ جيىنتىق بەينەسى. تۋعان جەر, كيەلى توپىراق, تامىرىن تەرەڭگە جايعان تاريح, اناسىن بالاسىنان, بالاسىن اقىل-ەسىنەن ايىرعان زۇلمات زامان – ءبارى-ءبارى وسىناۋ ۇلكەن شىعارمادا كورىنىس تابادى.
«شىڭعىس ايتماتوۆ مۇراسى: جاھاندانۋ داۋىرىندە ىنتىماقتا ءومىر ءسۇرۋ» اتتى ءىى قازاق-قىرعىز زيالىلارى فورۋمىندا ادامزاتتىڭ ايتماتوۆى اتانعان شوڭ كلاسسيكتىڭ شىعارمالارى ءاردايىم ادامزاتتىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىن قورعاپ, ايالاپ, وزىمىزدەن كەيىنگى ۇرپاققا ادال امانات ەتۋگە شاقىراتىنى وسىناۋ فورۋمدا كەڭىنەن ءسوز بولىپ, نەگىزگى اڭگىمە وزەگىنە اينالدى.
سونىمەن بىرگە قازاق پوەزياسىنىڭ شولپان جۇلدىزى ماعجان جۇماباەۆتىڭ قىرعىز تىلىندە جارىق كورگەن «ارىستان ايبات» اتتى جىر جيناعىنىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى ءوتتى. ماعجان اقىننىڭ جىرلارىن قىرعىز تىلىنە بەلگىلى اقىن, اۋدارماشى, كەزىندە قىرعىز ەلىنىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى بولىپ قىزمەت اتقارعان اكبار رىسقۇلوۆ ءتارجىمالادى.
تۋىسقان ەلدىڭ تىلىندە:
ارىستانمىن,
ايباتىما كيم چىدار؟
جولبارۋسمۋن,
ماگا كارشى كيم تۋرار؟
كوكتو – بۋلۋت,
جەردە – جەلمىن كۇۇلوگون,
جەر ەركەسي –
جەلدين ءجونۇن كيم سۋرار؟ – دەپ قىران قۇستاي ساڭقىلداعان ماعجان اقىن جىرلارىنان سول باياعى بابالاردىڭ بويىنداعى بيىك رۋحتىڭ لەبى ەسىپ تۇرعانىن سەزگەن كوڭىل كوككە كوتەرىلىپ, وش اسپانىن شارلاي جونەلگەندەي ەرەكشە ءبىر كۇيگە بولەنەسىڭ.
اتالعان جيناققا اقىننىڭ سەكسەنگە جۋىق ولەڭى مەن «باتىر بايان», «قورقىت بابا» داستاندارى ەنگىزىلىپتى. وسى تۇستا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ باستاماسىمەن بۇعان دەيىن دە ماعجان اقىننىڭ ولەڭدەرى توعىز تىلگە اۋدارىلىپ, ءبىر جيناق بولىپ باسىلىپ شىققانىن ايتا كەتكەن ابزال, ارينە.
سونداي-اق بيىلعى جىلدىڭ مامىر ايىندا وزبەك تىلىنە ءتارجىمالانىپ, «تاكلانگان اسارلار» اتتى جەكە جيناق بولىپ جارىق كورگەن اقىن شىعارمالارىنىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى وتكەنى ەستەرىڭىزدە بولار. بۇل شارالاردىڭ بارلىعى دا تۇپتەپ كەلگەندە, ءتۇبى ءبىر تۇركى جۇرتىنىڭ ازاتتىعى مەن بىرلىگىن جىرلاپ, تۇركىستاننىڭ تۇتاستىعىن اڭساپ وتكەن ايبىندى اقىننىڭ تۋعانىنا 125 جىل تولۋىنا ورايلاستىرىلعانى بارشاڭىزعا ايان.
فورۋمدا «ارىستان ايبات» جيناعىمەن قاتار تۇركى اكادەمياسىنىڭ قولداۋىمەن استانادا جارىق كورگەن قىرعىزستاننىڭ ەكس-مەملەكەتتىك حاتشىسى وسموناكۋن يبرايموۆتىڭ «ايتماتوۆ. پوسلەدني پيساتەل يمپەري», پروفەسسور قادىرالى قوڭقاباەۆتىڭ «اتلاس درەۆنەتيۋركسكيح پيسمەننىح پامياتنيكوۆ رەسپۋبليكي التاي», ەمير ءنادجيپتىڭ «يستوريكو-سراۆنيتەلنىي سلوۆار تيۋركسكيح يازىكوۆ 14 ۆەكا», «جويىلۋ قاۋپىندەگى تۇركى تىلدەرى» سەكىلدى بىرقاتار كىتاپتاردىڭ تانىستىرىلىمى ءوتتى.
ەكى كۇنگە سوزىلعان كەڭ اۋقىمدى فورۋمنىڭ پلەنارلىق ماجىلىسىندە ءسوز العان قازاق دەلەگاتسياسى, اتاپ ايتقاندا تۇركى اكادەمياسى پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى ەرجان يساعۇلوۆ قازاق, قىرعىز ەلدەرىنە ورتاق مۇرا «جانىس-بايىس» جىرىنداعى تاريحي دەرەكتەرگە, ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەردەن قاجىبەك تۇركى تىلدەرىنىڭ تۋىستىعى مەن ەرەكشەلىكتەرىنە توقتالسا, اقىن بايانعالي ءالىمجانوۆ ايگىلى «ماناس» جىرىن جىرلاپ, تىڭداۋشىلاردىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەندى. ءسوز رەتى كەلگەندە ايتپاي كەتۋگە بولماس, قازاق ماناسشىسىنا قىرعىز زيالىلارى ايرىقشا قۇرمەت كورسەتىپ, ورىندارىنان تۇرىپ, ۇزاق قول شاپالاقتادى.
سونداي-اق بەلگىلى عالىم, كونە تۇركى تاريحىن زەرتتەۋشى اقەدىل تويشان ۇلى, «تۇران» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى نۇرگۇل الدابەك شىڭعىس ايتماتوۆ شىعارمالارىنىڭ كونە جىرلارداعى, اۋىز ادەبيەتىندەگى بارشا ادامزاتقا ورتاق اسىل وي-يدەيالارمەن تەرەڭنەن جالعاساتىنىنا توقتالدى.
وش مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى قانىبەك يساكوۆ عىلىمي كەڭەستىڭ شەشىمىمەن حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى مەن وسى اكادەميانىڭ اعا ساراپشىسى قادىرالى قوڭقاباەۆقا وش مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى اتاعى بەرىلگەندىگىن جاريالاپ, ماراپات يەلەرىنە قۇتتىقتاۋ لەبىزىن ءبىلدىردى.
* * *
الىستان ەستىگەن كىسىگە اڭىز سەكىلدى ەلەستەيتىن سۇلەيمەن تاۋى وش مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندەگى كەيبىر كابينەتتەر مەن اۋديتوريالاردىڭ تەرەزەسىنەن اپ-انىق كورىنىپ تۇرادى.
مىنە, وسىنداي ءبىر ساتتەردە كونە مەن جاڭانىڭ, كەشەگى مەن بۇگىنگىنىڭ ءبىر-بىرىمەن ماڭگىلىك بايلانىستا ەكەنىن ايرىقشا ءبىر تىلسىم كۇش ارقىلى, ءيا بولماسا جۇمباق تۇيسىكپەن سەزىنگەندەي بولاسىز.
باتىستان شىعىسقا قاراي سوزىلعان تاۋدىڭ ۇزىندىعى, رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 1140 مەتر كورىنەدى. الاتاۋمەن سالىستىرعاندا ءوز الدىنا وقشاۋ شوقى تارىزدەنىپ كورىنەتىن بۇل تاۋدى ەل سۇلەيمەن تاعى دەپ تە اتايدى ەكەن. ياعني, ەرتە, ەرتە, ەرتەدە سۇلەيمەن پايعامبار مەكەندەگەن, تاۋ-تاسىندا ءىزى قالعان قاسيەتتى جەر دەگەنى بولار.
2009 جىلى يۋنەسكو سۇلەيمەن تاۋىن دۇنيەجۇزىلىك ءىرى مادەني ەسكەرتكىشتەر تىزىمىنە قوستى. قازىر ونداعى ۇلكەن ۇڭگىردە ەجەلگى داۋىرلەردەن قالعان زاتتاردى كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, كوپشىلىككە كورسەتىپ وتىراتىن مەملەكەتتىك مۋزەي اشىلعان.
تاۋ بيىگىندەگى تاعى دا ءبىر تاڭعاجايىپ ەسكەرتكىش – تاحتى مەشىتى. ونى وشتاعى جۇرت ايگىلى بابىر سۇلتاننىڭ ءۇيى دەسەدى.
سۇلەيمەن تاۋىنا ساياحاتتاپ كەلۋشىلەر دە, زيارات ەتىپ كەلۋشىلەر دە كوپ. تاۋدى قيالاي كوتەرىلەتىن تاس باسپالداقتارمەن مۇراجايعا دا, مەشىتكە دە قينالماي بارۋعا بولادى.
قوشتاساردا تاندىر نانى مەن ىستىق سامساسى, ءدامى ءتىل ۇيىرەتىن جاڭعاعى مەن ورىك-مەيىزى, ءتاتتى قاۋىنى مەن قاربىزى ورتالىق بازاردىڭ ساۋداسىن قىز-قىز قايناتىپ جاتقان وش قالاسىنا قيماي-قيماي قارايسىز.
نۇرعالي وراز,
«ەگەمەن قازاقستان»
