1977 جىل. قاڭتار ايىنىڭ العاشقى اپتاسى. جۇمىس بولمەمە (قازاقستان جازۋشىلار وداعى ادەبي قورىنىڭ ديرەكتورى كەزىم) ءبىر كەلىنشەك قولتىعىنان دەمەگەن بايبىشە كەلدى. رەڭدى كىسى. جوعارى شىعارىپ, ديۆانعا جايعاستىردىم. ءجون سۇراستىق. ماعجان اعا جۇماباەۆتىڭ زايىبى زىليحا اپاي ەكەن. ماعان شارشاڭقى كەيىپپەن قاراپ:
– مەنى «حالىق جاۋىنىڭ قاتىنى» دەپ بۇل ليتفوندىعا جولاتپاي قويعان, جولاتتىرماي قويعان, ماعجان اعاڭنىڭ الگىبىر «دوستارى», – دەپ مىرس ەتتى دە: – قالقام, ماعجاندى بىلەسىڭ بە؟ – دەدى.
– بىلەم, اپاي, بىلمەگەندە شە؟! مەندە بەس-التى ولەڭىنىڭ, «باتىر بايان» داستانىنىڭ كوشىرمەلەرى بار, – دەدىم. «قىز-كەلىنشەك كەزىڭىزدە تىم سۇلۋ بولعانعا ۇقسايسىز, ماعاڭ «بارىنەن دە سەن سۇلۋ» ولەڭىن سىزگە ارناعان-اۋ!» دەپ ويلاپ تا ۇلگىردىم.
– مۇراتتىڭ ايتۋىمەن كەلدىم, سەنى ماعان سىرتتاي تانىستىرعان – سول مۇرات ءىنىڭ. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ بالاسى. ال ەندى ءسوزدى كوبەيتپەيىن, ۋاقىتىڭدى المايىن, بۇيىمتايىمدى ايتايىن, – دەدى دە, ءوز ءومىرىن قىسقا عانا اڭگىمەلەدى. جاسى سەكسەنگە جۋىقتاعان. زەينەتاقىسى ماردىمسىز, پاتەراقىدان ونشا ارتىلمايتىن كورىنەدى.
– اپاي, قاعاز دەگەن پالەسىز ەشتەڭە رەتتەلمەيدى عوي, ءوتىنىش جازا قويىڭىز, – دەپ ءبىر پاراق قاعاز بەن قالام ۇسىندىم. اپاي:
– ءا, ونى الدىن الا جازىپ قويعانبىز, مىنا قارىنداسىڭدا, – دەدى دە, كەلىنشەككە يەك قاقتى.
قوردىڭ «قايتىس بولعان جازۋشىلاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىنە جاردەم» دەيتىن بابى بار ەدى, سونىڭ نەگىزىندە اقشالاي كومەك كورسەتتىم. اپاي ريزا بولدى. سودان كەيىن دە جىل سايىن كەيدە ءبىر مارتە, كەيدە ەكى مارتە جاردەمدەسىپ ءجۇردىم. ءبىر كۇنى ۇيىنە قوناققا شاقىردى. بارا المادىم, ءبىر شارۋا بوگەت بولىپ قالدى. ەرتەڭىندە ءبىر بوتەلكە شامپان, ءبىر قوراپ تورت الىپ بارىپ, كەشىرىم ءوتىندىم. تيميريازەۆ كوشەسىندە, سوناۋ جىلدارى مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى جۇمابەك تاشەنوۆ بەرگىزگەن ءبىر جارىم بولمەلى پاتەردە تۇرادى ەكەن.
– «دوم تۆورچەستۆا» دەدى مە, ءبىر ۇلكەن ءۇي سالدىرىپ ءجۇر دەپ ەستىدىم, سونىڭ جۇمىسىنان قولىڭ تيمەي قالعان شىعار, تۇسىنەم, رەنجىگەن جوقپىن. ولجاس پەن مۇرات كەلدى, سەن كەلە العانىڭدا, ءتىپتى جاقسى بولاتىن ەدى, – دەدى بالاشا قالبالاقتاپ.
...زىليحا اپايمەن شۇيىركەلەسىپ جۇرگەن كۇندەردىڭ بىرىندە ول كىسىگە:
– اپاي, ماعاڭنىڭ قولىڭىزدا بار شىعارمالارىنىڭ ءبارىن ماعان بەرىڭىز, نەشە دانا قاجەت دەسەڭىز, سونشا ەتىپ ماشىڭكەلەتەيىن, كىتاپ ەتىپ تۇپتەتەيىن.
– قالقام, ماعجان ءالى اقتالعان جوق قوي؟! ساعان دا... – دەپ مۇدىرگەن, سەسكەنىڭكىرەگەن اپايدى:
– اپاي, مەن ساسپاي, ءسىز ساسپاڭىز, – دەپ ازىلدەپ: – تۇپتەتىپ, ازىرلەپ قويايىن, ايىمىز وڭىنان تۋاتىن كۇن بولار, سوندا باسپاعا تاپسىرا قويۋعا دايىن تۇرسىن, جاراي ما؟ – دەدىم.
تالاي تاۋقىمەت تارتقان, سان الداۋ-ارباۋ كورگەن جاننىڭ وزىمە سەنەر-سەنبەسىن بولجاي الماسام دا, مارقۇم اقىن اعامىزدىڭ ادەبي مۇراسىن قالايدا بارىنشا جيناقتاۋ, ۇقىپتاپ ساقتاۋ كەرەكتىگىن ويلاعانمىن. اپاي پاتەرىنىڭ اۋلا جاقتاعى تەرەزەسىنە موينىن بۇرىپ, سىرتقا كوز تاستاپ, بىرەر مينوتتەي ءۇنسىز وتىردى دا, ويىمدى وقىپ بولعانداي-اق:
– عابباس قالقام, ساعان سەنەمىن, – دەدى. داۋىسى دىرىلدەپ شىقتى. جۇرەگىم جۇلقىپ قالعانداي ءبىر كۇي كەشىپ, ونە بويىم ىسي قالدى. سول ارەدىكتە ماعان جايلاپ بۇرىلىپ قاراعان اپايدىڭ كوزىنەن جاس ىرشىپ كەتتى...
ماعاڭنىڭ ولەڭ-داستاندارى, ادەبي اۋدارمالارى جاريالانعان گازەت-جۋرنالداردى ىزدەپ تابۋ, كوشىرمە جاساتىپ الۋ, ارينە اپايعا قيىن بولعان. اقى-پۇلىن تولەۋ بىلاي تۇرىپتى, كەدەرگى-كەسىر جەتەرلىك كەزدەردە اشىق ىزدەۋدىڭ ءوزى قانداي تاۋەكەلدى قاجەت ەتتى دەسەك شە؟! كۇيەۋىنە جاعىلعان كۇيەنى كەتىرۋ ءۇشىن جان تىنىشتىعىن ۇمىتقان, ماعاڭ العاش 1934 جىلى تۇتقىندالعاندا سوڭىنان «يتجەككەنگە» بارىپ, ودان ماعاڭنىڭ حاتىن ماسكەۋگە, ماكسيم گوركيگە جەتكىزگەن, ماعاڭنىڭ ول جولى اقتالۋىنا بىردەن-ءبىر سەبەپشى بولا بىلگەن, ال ەكىنشى رەت تۇتقىندالعان ەرىنەن ايرىلعان سوڭ بۇگىنگى بىزگە دە, كەلەر ۇرپاققا دا قاجەت قىرۋار ءىس تىندىردى. قولىنان كەلگەنىنشە قورعانباي قيمىلداپ, سىرعا, جۇزىك, ساقينا, القا اتاۋلىسىن ساتىپ, گازەت-جۋرنال رەداكتسيالارىنان ماعجان اعانىڭ ادەبي مۇراسىن جيناپ, ساقتاپ باقتى. اپاي قايتىس بولعاننان كەيىنگى ەكى-ءۇش جىل كولەمىندە كەيبىرەۋلەر ول كىسى تۋرالى: «ايتقانىنىڭ ءبارى – وتىرىك» دەپ عايبات ءسوز ايتىپ تا, جازىپ تا ءجۇردى, ال زىحاڭا قولبالا بولىپ كەتكەن دەرلىك جاناشىر تۋىسى جۋرنالشى ءسۇنيات باكەنوۆ ماعاڭنىڭ دا, زىليحا اپايدىڭ دا ءومىرىن جاقسى بىلەدى ەكەن (الماتىدا تۇرادى, زەينەتكەر), عايبات سوزدەردىڭ ورىنسىز, ۇيات ەكەنىن ايتتى. مەن وعان سەندىم, سەبەبى: سۇكەڭ – جازۋشىلار وداعىمىزدا كوپ جىل قىزمەت ىستەدى, نە تەرىس ءسوزى, نە تەرىس ءىس-ارەكەتى بولماعان سىيلى ادام. ءيا, كىم نە دەسە دە مەيلى, ال, مەنىڭشە, ماعاڭنىڭ شىعارمالارىن جيناپ, ساقتاپ, قىزعىشتاي قورىپ, بىزگە جەتكىزگەنى ءۇشىن-اق زىليحا اپايدىڭ ارۋاعىن قۇرمەتتەۋگە ءتيىسپىز.
– مەن تابا الماعان ولەڭدەرى, باسقا دا دۇنيەلەر ءالى دە بارى ءسوزسىز. مەنى «حالىق جاۋىنىڭ قاتىنى» دەپ ارحيۆتەرگە ماڭايلاتپايتىن, گازەت-جۋرنال رەداكتسياسىنداعىلارمەن ءتىل تابىسۋ دا وڭاي بولا بەرمەدى. كەڭشىلىك بولار كۇن تۋسا, ماعجاندى ىزدەۋشىلەر شىعار, از بولماس تا, قالعانىن سولار تاۋىپ الار... – دەپ ويلانا سويلەپ ءسال كىدىرگەنى, ودان سوڭ تاڭدانىستى ۇنمەن: – 1923 جىلى تاشكەندە اراب ارپىمەن شىققان «ولەڭدەر جيناعى» كىتابىن عابيت مۇسىرەپوۆ اعالارىڭ الىپ ەدى, ءبىر جارىم جىل بولدى, نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, نەشە رەت تەلەفون سوقسام دا, قايتارىپ بەرەر ەمەس, – دەپ, ماعان سۇراۋلى كەسكىنمەن قاراعانى ءالى كوز الدىمدا.
– عابەڭمەن سويلەسەرمىن, بەرەر, – دەگەنمىن.
ءيا, عابەڭە تەلەفون شالىپ, ءوتىنىشىمدى ايتتىم.
– سولاي ما-ا؟ – دەدى داۋىسىن اقىرىن سوزا سويلەيتىن داعدىسىمەن.
– كىتاپ كەرەك بولىپ تۇر, بۇگىن بە, ەرتەڭ بە, تەزىرەك بەرىپ جىبەرىڭىزشى! – دەدىم. ءبىراز ۇنسىزدىكتەن كەيىن:
– جارايدى, – دەدى.
كىتاپتاعىلارىن, گازەت قيىندىسىنداعىلارىن, ماشىڭكەمەن, قولمەن كوشىرىلگەندەرىن جيناقتاپ, رەتتەپ, اپايمەن كەلىسىم بويىنشا ءتورت دانا ەتىپ ماشىڭكەلەتتىم. ەكى تومعا ءبولىپ تۇپتەتتىم. بىرىنشىسىنە «باتىر بايان», «قورقىت» داستاندارى مەن 221 ولەڭىن, ەكىنشىسىنە ماكسيم گوركيدىڭ انا تۋرالى اڭگىمەلەرىنىڭ, مامين-سيبيرياكتان, ت.ب. اۋدارعاندارىن, ماقالالارىن توپتادىم. ول جۇمىسقا تولەر اقى وزىمە اۋىرلاۋ بولعان تۇستا سىرالعى ءىنىم مۇرات مۇحتار ۇلى اۋەزوۆپەن اقىلداسىپ ەدىم, ول سوزگە كەلمەستەن كومەكتەستى. ادەبي قور مۇشەلەرىنە جارعىمىز بويىنشا جىلدا, نە جىلارا اقشالاي كومەك بەرەتىن رەتىمىز بار-دى. مۇراتقا «شىعارماشىلىق جۇمىس كەزىندەگى ماتەريالدىق جاردەم جاساۋ» دەگەن باپ نەگىزىندە ءوتىنىش جازدىرىپ, «130 سوم بەرىلسىن» دەپ بۇرىشتاما سوعىپ, بۋحگالتەريادان الدىرىپ, باسپالارمەن بايلانىس جونىندەگى قىزمەتكەرىمىز تويبولدىعا مۇراتتىڭ كوزىنشە تاپسىردىم. ءبىر «قىزىق» جايت: كەيىندە, 2014 جىلى بولار, مۇراتتىڭ ءبىر سۇحباتىنان: «ولجاس سۇلەيمەنوۆ بار ءبارىمىز ماعجاننىڭ شىعارمالارىن جيناپ قۇراستىرۋعا عابباس قابىشەۆقا اقشا جيناپ بەردىك» دەپتى. «جاسىرىن كىتاپتىڭ» جاسالاتىنىنان ولجاس مۇلدە حابارسىز بولدى. وعان سەنبەدىم دە, ايتپادىم. نەلىكتەن ەكەنىن بىلمەيمىن: مۇرات ءىنىم بولماعان جايتتى «بولدى» دەگەنى. ونىسىنا, ارينە جاۋاپ قايتاردىم...
فوتوسۋرەتتەردى قاراپ وتىرعانىمىزدا ون شاقتى ادام توپ بولىپ تۇسكەن, كولەمى جارتى الاقانداي عانا بىرىنە كوز توقتاتىپ:
– اپاي, مىنا فوتودا كىمدەر بار, قاي جىلعى؟ – دەدىم.
– بۇل ەگەر ۇمىتپاسام, ماعجان ءبىرىنشى تۇتقىننان بوساعاننان كەيىن ماسكەۋدە تۇرعانىمىزدا تۇسكەنى... ماسكەۋدە دوستارى, جولداستارى بولدى. الەكساندر بلوكپەن, تاعى باسقا اقىندارمەن ارالاسقان. بلوكپەن بىرگە تەاترعا ەكى-ءۇش رەت بارعانبىز.
– مۇندا بلوك جوق سياقتى, ال ماعاڭ قايسىسى؟ – دەدىم. بلوكتىڭ فوتولارىن كىتاپتارىنان كورگەندىكتەن, مۇندا جوقتىعىنا ءشۇبالانبادىم, ال بەينەسى كوزىمىزدەن ەرتە تاسا بولعان ماعاڭدى تاني المادىم.
– بلوكپەن دە فوتوعا تۇسكەنىمىز ەسىمدە, بىراق ول فوتونى العان-الماعانىمدى بىلمەيمىن, «بايتال تۇگىل باس قايعى» بولعاندا نەمىزدىڭ, قايدا قالعانىن بىلەر ەس بولدى ما بىزدە؟!. ءيا, انداعىدا بلوك جوق, ال ماعجان بار... – دەپ اپاي اسا اجارلى جىگىت بەينەسىن سۇق ساۋساعىمەن نۇسقاڭقىرادى دا, سونسوڭ باسىنداعى سارى شاعي ورامالىنىڭ ءبىر ۇشىمەن اۋەلى ماعاڭنىڭ بەينەسىن, ودان كەيىن باسقالارىن اقىرىن عانا سيپاي ءسۇرتىپ, ءبىر كۇرسىنىپ قويدى...
– اپاي, بۇل فوتونى دا الايىن, ۇلكەيتتىرەيىن, – دەدىم.
– الا عوي, – دەدى.
ماعاڭنىڭ فوتوبەينەسىن قولجازبا-كىتاپ كولەمىنە ساي 17x22 سم جاساپ, ءتورت دانا شىعارتتىم دا, ءبىرىنشى تومدارىنىڭ بەتاشارىنا جەلىمدەدىم. گازەت-جۋرنالداردا ماعاڭنىڭ شارشاڭقىراعان كەيىپتەگى فوتوسى شىعىپ جۇرگەن. بۇيراسىنداۋ شاشى ماڭدايىن جابىڭقىراعان, ءوزى بۇيىعىڭقىراعان كۇيدەگىسى. ال مىنا فوتوسىندا ماعاڭ – جىگىتتىڭ سۇلتانى! ءبىر كورگەندە-اق تالاي كوزدى سۋىرىپ الا جازداعان شىعار دەرلىك سۇلۋ بەينە! ونىڭ ءبىر داناسىن 2002 جىلى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىنا الىپ بارىپ, جاۋاپتى حاتشى ەركىن جاپپاس ۇلىنا تاپسىردىم. «ماعجان اعامىز عاجاپ كوركەم بولعان ەكەن عوي!» دەپ تاڭعالدى. ول سۋرەتتى باسقا دا گازەت-جۋرنالعا تاراتتىم.
...جاسىرىن جاسالعان ءتورت قوستومدىقتى زىليحا اپايعا الىپ باردىم.
– اپاي, مىنە, دايىن بولدى! – دەدىم, قۋانىشىمدى جاسىرماي.
– راحمەت, قالقام!.. راحمەت!.. كوپ... ءجۇز جاسا! – دەپ قالبالاقتاعان اپاي
كوز جاسىنا يە بولا الماي, كىتاپتاردى كەزەك-كەزەك سيپالاي بەردى...
قوستومدىقتىڭ ءبىر داناسىن اپايدىڭ وزىندە قالدىرىپ, وزگەلەرىن: مەملەكەتتىك ارحيۆكە, ورتالىق كىتاپحاناعا, ءانۋار الىمجانوۆقا بەرمەك بولعانبىز. سونى ەسكەرىپ:
– مەن ۇشەۋىن اپارىپ تاپسىرايىن, ءسىز اۋرە بولماڭىز, جاراي ما؟ – دەپ ەدىم, اپاي باسىن شايقاپ, بىلەزىكتى وڭ قولىن سىلتەپ:
– قالقام, مەن باسقاشا ويلاپ وتىرمىن. ارحيۆكە, كىتاپحاناعا تاپسىرمايىق, ولاردى ءابدىلدا تاجىباەۆ الىپ, قۇرتىپ جىبەرەدى, ول ماعجانعا تىرىسىندە جاۋ بولىپ ەدى, ولىسىندە دە ءالى جاۋ... بىلاپىت سويلەي بەرەدى. جوق, كىتاپتى ونىڭ قولىنا تۇسىرمەيىك! بىرەۋىن ءانۋار الىمجانوۆقا بەر, بىرەۋىن ءوزىڭ ال, بىرەۋىن... ولجاس سۇلەيمەنوۆكە بەر, – دەدى, انشەيىندەگى قوڭىر ءۇنى شىڭىلداڭقىراپ شىعىپ...
تىلەگىن ورىندادىم. تومداردىڭ العى بەتىن وزگەرتكەن جوقپىن, وندا «ارحيۆكە تاپسىرىلدى» دەپ قازاق, ورىس تىلدەرىندە قىسقاشا سىلتەمە-تۇسىنىك جازعانمىن-دى.
ءانۋار وزىنە تاپسىرىلعاندى: «سەن ءارحيۆشى-تاريحشىسىڭ عوي, مەنەن گورى سەندە بولعانى دۇرىس شىعار», دەپ جازۋشى امانتاي ساتاەۆقا سىيلاپتى. جاقسى جولداسىم, سىرلاسىم امانتايدىڭ ماعان ويىندا جوق ولجاعا كەنەلگەنىن ايتىپ, «ۇپاي تەڭەستىرگەنى» بار. ال ەكىتومدىقتىڭ باسقا داناسىن ءبىر كۇنى جازۋشىلار وداعى كەڭسەسىنىڭ پودۆالىنان تاۋىپ الدىم. كەڭسەنى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋ باستالىپ, يەلەرى بوساتقان كابينەتتەردە «كەرەكسىز» بولىپ قالا بەرگەن كىتاپتار پودۆالعا تۇسىرىلگەن ەكەن. الدەبىر مەرەيتوي الدىندا ءبىر كىتاپتار كەرەك بولدى دا, اقىن جولداسىم سابىرحان اسانوۆ ەكەۋىمىز پودۆالدىڭ كىلتىن الىپ تۇسكەنبىز. كىتاپتار ورتاعا ءۇيىپ قويىلىپتى. سابىرحان اڭىرىپ تۇرىپ قالىپ: «استاپىراللا!» – دەدى. شىنىندا كوز ۇيالار, كوڭىل قاجالار كورىنىس بولعانمەن, نە ىستەرسىڭ, كەرەگىمىزدى ىزدەۋگە كىرىستىك. ءبىر تۇستان وزىمە تانىس قوس قوڭىر تومدى كورىپ قالدىم دا, دەرەۋ ۇمتىلىپ بارىپ الدىم. «و نە؟ نە كىتاپ؟» دەدى سابىرحان. مەن كورسەتتىم, ايتتىم. (جازۋشىلار وداعىنداعى ءتورتىنشى حاتشىلىق قىزمەتىنەن كينەماتوگرافيا كوميتەتىنىڭ توراعالىعىنا اۋىسىپ كەتكەن ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ كابينەتىندە قالعان كىتاپتارمەن بىرگە شىعارىپ تاستالعانىن ءتۇسىندىم). سابىرحان: «ماعان بەرشى!» دەدى, قۇمارتا قالىپ. كوڭىلىن جىقپادىم, 1-تومىن بەردىم. ال 2-تومىن «قۇپيا قوستومدىق» شىعارعانىمنان حاباردار سىرلاس اعام – جازۋشى-سىنشى پروفەسسور تۇرسىنبەك كاكىشەۆ: «ماعجان جۇماباەۆتىڭ اۋدارمالارى تۋرالى زەرتتەۋ ەڭبەك جازۋىما كەرەك ەدى», دەپ الدى. ۇيگە كەلىپ, كورىپ, «وقىپ بەرەيىن» دەگەن سوڭ وزىمدەگى 1-تومدى دا بەردىم. تۇرسەكەڭنىڭ ادەبي مۇراسىنا قامقورشى بولىپ وتىرعان جۇبايى – عالىم كۇلاش ول تومداردى ماعان جەتكىزدىرىپ بەردى.
...ماعاڭ دا 1987 جىلى تولىق اقتالدى. قۋانىشىمىزدا شەك بولعان جوق. باسپادان العاشقى جيناعى شىقتى. زىحاڭا بارىپ, قۇتتىقتاپ:
– اپاي, كوڭىلىڭىزدەگى پالەن باتپان زىلدەن ارىلدىڭىز عوي, ءسۇيىنىشىڭىز ۇزاعىنان بولسىن! – دەدىم. اپاي قۇشاقتاپ, بەتىمنەن ءسۇيدى.
عابباس قابىش ۇلى
2016 جىل
