بانكروت بولعان «بيوحيم»
2006 جىلى استىقتى ولكەدە ءححى عاسىردىڭ بيوتەحنولوگيالىق كلاستەرىنە «قىر عاجايىبىنا» بالانعان زاۋىتتىڭ بوي كوتەرۋى اگرارلىق سالانى ءدۇر سىلكىندىرگەن ايتۋلى وقيعا بولدى. يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق, اگروازىق باعدارلامالارى اياسىندا جۇزەگە اسىرىلىپ, 11,5 ميلليارد تەڭگە قاراجات جۇمسالعان تمد-داعى تۇڭعىش جوبا استىقتى قالدىقسىز وڭدەپ, جوعارى ساپالى ءونىم شىعارا الاتىن جاڭا تەحنولوگيالىق اۋقىمدىلىعىمەن, ەكسپورتقا باعدارلانعان سيپاتىمەن ەرەكشەلەندى. الايدا «بيوحيم» كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى الەكساندر سۋتياگينسكي جىلىنا 57000 توننا بيوەتانول, 19200 توننا كلەيكوۆينا, 24000 توننا جەمازىق اشىتقىسى, 25600 توننا كومىر قىشقىل گازى, 58000 توننا ۇن, 50000 توننا كەبەك ءوندىرىلىپ, 70 پايىزعا جۋىعى سىرتقا ساتىلادى, كلاستەرلىك جۇيە نەگىزىندە ەت كومبيناتى, قۇس فەرماسى, جىلىجاي سالىنادى دەپ سەندىرگەنىمەن, بەرىلگەن ۋادەلەردىڭ بىردە-ءبىرى ورىندالمادى.
باستاپقىدا كاسىپورىننىڭ 15-30 پايىزدىق قۋاتى يگەرىلگەنىمەن, كەيىن سۋ تاپشىلىعى, شيكىزات جەتىسپەۋشىلىگى, كاسىبي ماماندارمەن قامتاماسىز ەتىلمەۋى سالدارىنان جۇمىسىن دوعارۋىنا تۋرا كەلدى. باستى سەبەپتەردىڭ بىرىنە تمد كەدەندىك تاۋارلار نومەنكلاتۋراسىنىڭ جەتىلمەگەندىگىنەن بيوەتانولدى شەتەلگە شىعارا الماۋ كەدەرگىسىن ايتۋعا بولادى. سول كەزدەرى «قازاگرو» ۇلتتىق حولدينگى» اق باسقارماسى: «تمد اياسىنداعى سىرتقى ەكونوميكالىق الىس-بەرىستە تاۋار نومەنكلاتۋراسى دەگەن بولادى. ونى كەدەن ورگاندارى قانداي دا ءبىر تاۋاردى بىرىزدەندىرۋ ءۇشىن جانە دە سالىق سالۋ, بولماسا باج سالىعى مەن تاريفتەردى بەلگىلەۋ ءۇشىن پايدالانادى. بۇل نومەنكلاتۋرادا ەتانول «ازىق-ت ۇلىك ەتانولى جانە وتىن ەتانولى» دەپ ەكىگە بولىنبەگەن. ەتانولدىڭ ءبارى ءبىر توپقا جاتقىزىلادى جانە ودان اكتسيز الىنادى. ەگەر ەتانولدى ءوندىرۋدىڭ وزىندىك قۇنى 1 ليتر بيوەتانولعا شاققاندا 0,21 تسەنتتى قۇراسا, اكتسيزدەن كەيىن وزىندىك قۇنى 16 ەسەگە وسەدى. ونى مۇنداي باعامەن ەۋروپادا دا, ەل ىشىندە دە ساتۋ مۇمكىن ەمەس», دەگەن مالىمدەمە تاراتتى.
وسىلايشا تۋا سالا جەردەن تاياق جەگەن سابيگە ۇقساعان زاۋىت ازىق-ت ۇلىك جانە وتىنعا ءبولۋ كودىنىڭ بولماۋىنا بايلانىستى ۇلكەن سۇرانىسقا يە ءونىمدى ەكسپورتتاي الماي قالدى. بۇل ماسەلە تمد ەلدەرىنىڭ ۇكىمەتارالىق كوميسسيا وتىرىسى قاراۋىنا ۇسىنىلماعاندىقتان, تاۋار نومەنكلاتۋراسىنا ءتيىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزىلمەدى. ونىڭ ۇستىنە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى قازاقستانداعى بيوەتانول بولاشاعىنا قاتىستى ارقيلى پىكىرلەر ءبىلدىرىپ, كۇمانمەن قاراپ, ورتاق تۇسىنىستىككە كەلمەۋدىڭ اقىرى «بيووتىن ءوندىرىسىن جانە اينالىمىن مەملەكەتتىك رەتتەۋ تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانباۋىنا سوقتىردى.
تەحنيكالىق قۇجاتتار راسىمدەلىپ, اينالىمعا ەنگىزىلگەندە حيميا, مەديتسينا, ازىق-ت ۇلىك ونەركاسىبىنە ارنالعان بيوەتانول ونىمدەرى مەن ازىق-ت ۇلىكتەر شىعارۋعا كاسىپورىننىڭ تەحنولوگيالىق مۇمكىندىكتەرى وتە زور ەدى. وكىنىشكە قاراي ءونىمدى تەرەڭ وڭدەۋگە باعىتتالعان كلاستەرلىك جۇيە قازىنانىڭ ميللياردتاعان قاراجاتىن جەلگە ۇشىرىپ تىندى.
قايتا جاندانعان كاسىپورىن
عىلىم تىلىندە «بيوەتانول, بيووتىن» اتالعانىمەن, جۇرتشىلىق ونىڭ ستراتەگيالىق ءمان-ماڭىزىنان گورى كوبىنە جانار-جاعارمايدىڭ وكتاندىق سانىن ارتتىراتىن قوسىمشا رەتىندە تۇسىنەدى. سونداي-اق كوپشىلىك اراسىندا تەك جوعارى ساپالى استىقتان عانا وندىرىلەدى دەگەن جاڭساق پىكىر باسىم. ءتىپتى دە ولاي ەمەس. ءتيىستى تەحنولوگيالىق تالاپتار دۇرىس ساقتالسا, ساپاسى تومەن ءتورتىنشى, بەسىنشى سۇرىپتى بيدايدى دا جاراتۋعا بولادى. ول برازيليادا قانت قامىسىنان, اقش-تا جۇگەرىدەن الىنادى. مۇناي-گاز, تاعى باسقا تابيعي قازبالاردىڭ ازايۋىنا, ولاردىڭ قورشاعان ورتاعا كەلتىرەتىن وراسان زياندىعىنا بايلانىستى الەمدە بيوەتانولعا دەگەن سۇرانىس ارتىپ كەلەدى. ونىڭ اۋانى لاستامايتىن, ۋلى گازدار بولمەيتىن, تولىق جانىپ كەتەتىن جاعىمدى قاسيەتتەرىنە ەۋروپا اسا ىقىلىستى.
قىزىلجار – ءىرى استىقتى ايماقتاردىڭ ءبىرى. ەل ريزىعىنىڭ ۇشتەن ءبىرى وسىندا وسىرىلەدى. جىلىنا كەم دەگەندە 5-6 ميلليون توننا ءدان قامباعا قۇيىلادى. دەمەك, وسىنشا استىقتىڭ ازداعان عانا بولىگىن تەرەڭدەتە وڭدەۋ ارقىلى سۇرانىمعا يە, باسەكەگە قابىلەتتى بىرنەشە ءونىم ءتۇرىن الۋ الەۋەتى زور دەگەن ءسوز. قۇمار اقساقالوۆ وسىدان 1,5 جىل بۇرىن ءوڭىر باسشىسى رەتىندە قىزمەتكە كىرىسكەندە بيوەتانولدى ءوندىرۋ ىسىنە ەكسپورتقا باعىتتالعان تاۋار رەتىندە باسىمدىق بەرىپ, سەگىز جىل بويى قاڭتارۋلى تۇرعان كاسىپورىندى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ تيىمدىلىگىن ءتيىستى ورىندارعا دالەلدەپ باققان. جۇيەلى جۇرگىزىلگەن مامىلەلەر ارقاسىندا «قازاقستان ينۆەستيتسيا قورى» اق توقتاپ قالعان ءوندىرىس وشاعىن ءوز قاراماعىنا الىپ, «قازمۇنايگاز» اق پەن «BioLinekz» جشس ينۆەستيتسيا قۇيۋعا كەلىسكەن.
قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنا 11 ميلليارد تەڭگە ءبولىنىپ, جۋىردا ەكىنشى كەزەڭى ىسكە قوسىلدى. تايىنشا اۋدانىندا ورنالاسقان كاسىپورىننىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا «قازاقستان ينۆەستيتسيالىق قورى» اق-تىڭ باسقارما توراعاسى ەرمەك ساكيشەۆ, «BioLinekz»» جشس-ءنىڭ باس ديرەكتورى ءاليحان تالعاتبەك, وبلىس اكىمى قۇمار اقساقالوۆ قاتىستى. جيىندا سويلەگەندەر «Bio operations» ەلىمىز ءۇشىن ەكونوميكالىق ماڭىزى زور ءىرى ءوندىرىس وشاعىنا اينالاتىنىنا سەنىم ءبىلدىرىستى. جىلىنا 300 مىڭ توننا بيدايدى قالدىقسىز وڭدەي الادى. تەك جەرگىلىكتى شيكىزات قولدانىلادى.
– زاۋىتتا 400 جەرگىلىكتى تۇرعىن ەڭبەك ەتەتىن بولادى. وسى ماڭدا 50 مىڭ باسقا شاقتالعان شوشقا كەشەنى دە ءوز جۇمىسىن باستادى. كەلەشەكتە ورتالىق ازيادا تەڭدەسى جوق ەت كومبيناتى ىسكە قوسىلادى. جىلىنا 15 مىڭ توننا ەت, 9 مىڭ توننا شۇجىق وندىرەدى. قوسىمشا جۇزدەگەن جۇمىس ورىندارى قۇرىلادى. اۋداندىق بيۋدجەتكە جىلىنا 100 ميلليون تەڭگە سالىق تۇسەدى, – دەدى ءوز سوزىندە قۇمار ىرگەباي ۇلى.
ء اليحان تالعاتبەكتىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي كاسىپورىندار الەمدە ساناۋلى, ال قازاقستاندا ازىرگە بالاماسى جوق. «قوندىرعىلار تۇگەل جاڭارتىلدى. ولار انگليادان, تۇركيادان, رەسەيدەن, قىتايدان اكەلىندى. بىلتىر ۇن ۇگۋ كەشەنى بوي كوتەرسە, ەكىنشى كەزەڭدە كلەيكوۆينا مەن كراحمال وندىرەتىن تسەح, قۇرامى پروتەينگە باي جەمازىق اشىتقىسى جەلىسى پايدالانۋعا بەرىلدى. تاۋلىگىنە 600 توننا استىق وڭدەلەدى», دەدى ول. «اۋزى كۇيگەن ۇرلەپ ىشەدى» دەمەكشى, ءونىم وتكىزە الماۋ سالدارىنان تاعى دا پروبلەما تۋىنداپ, «تاز كەپەشتىڭ كەبىن» كيىپ جۇرمەي مە دەگەن قاۋپىمىزدى ايتىپ ەدىك, بۇل ساۋالىمىزعا ول: – وعان قام جەمەڭىزدەر. ەكولوگيالىق تازا ونىمدەردى ەۋروپا مەن ورتالىق ازيا ەلدەرىنە جونەلتۋگە ناقتى كەلىسىمشارتتار جاسالعان. اسپاناستى ەلىنىڭ نارىعىن دا ويلاستىرۋدامىز. وتاندىق مۇناي زاۋىتتارىنىڭ «ەۋرو-5», «ەۋرو-6» بەنزينىن شىعارۋعا كوشكەنىن ەسكەرسەك, سۇرانىستىڭ جوعارى بولارى انىق. ولارعا دا جەتكىزۋدىڭ جولدارى كۇنى بۇرىن قاراستىرىلعان. كەلەسى جىلى بوي كوتەرەتىن بيوەتانول تسەحى 60 مىڭ تونناعا دەيىن ءونىم شىعارۋعا قاۋقارلى بولادى. ەرەسەن تەحنولوگيانىڭ ەرەكشەلىگى مىنادا, باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى ودان ءارى دامىتۋ, وندىرىسكە از شىعىن جۇمساي وتىرىپ كوپ كىرىس تابۋ. بيدايدى ساپاسىنا قاراماستان قالدىقسىز وڭدەيتىن بولساق, ناتيجەسىندە 1 تسەنتنەر ءونىمنىڭ قۇنى 3-5 ەسە ۇلعايادى. ءوندىرىس قالدىعى تۇگەلدەي كادەگە اسادى. كەبەك, كۇنجارا مالدىڭ جەمازىعىنا قوسىلادى. ىشكى نارىق شەكتەۋلى بولعاندىقتان, ءبىزدى ءونىم ءوندىرۋ ەمەس, قايدا ساتۋ كەرەك دەگەن ساۋال ۇنەمى ويلاندىرۋى كەرەك, دەپ جاۋاپ بەردى.
وتكەننىڭ قاتەلىگى قايتالانباۋىنا ءبىز دە تىلەكتەسپىز.
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى,
تايىنشا اۋدانى
