– ەۋروپالىق جوعارى ءبىلىم جۇيەسى قازاقستاندىق ءبىلىم جۇيەسىن قۇردىمعا كەتىرە باستادى دەپ دابىل قاققانىمەن, باسقا ماماندىقتارمەن سالىستىرعاندا قازاقستاندىق جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە ءبىلىم الاتىن جاستار ءال-ازىرگە شەتەل ۋنيۆەرسيتەتتەرىنە اعىلا قويعان جوق. بۇل جاقسى ما, جامان با؟
– جۋرناليستيكا ماماندىعىن تاڭداعان كەز كەلگەن ۇل مەن قىزدىڭ بويىنا ءاۋ باستان وتانشىلدىق سەزىم, پاتريوتتىق رۋح, ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىك دەيتىن سەزىمدەر ەرەكشە داريدى. ويتكەنى ەكىنىڭ ءبىرى ەل الدىنا قۇلشىنىپ شىعا بەرمەيدى. جۇرەگىندە وتى بار, تاربيەسىنە كوپتىڭ قامىن ويلاعان ەلدىك مىنەز سىڭىرىلگەن, ۇعىمىنا ەرتە باستان ۇلتىنىڭ كەم-كەتىگى مەن قام-قارەكەتى قوناقتاعان بالا عانا وسى ايرىقشا ماماندىقتى تاڭدايتىن بولار دەپ ويلايمىن. وسى قاسيەت وزدەرىنە دەيىنگى اعا-اپالارىنىڭ بويىنان جارقىراي كورىنگەن بولسا, ول مىنەز ءبىر مىسقال تومەندەمەستەن بۇگىنگى ستۋدەنتتەردىڭ دە بولمىسىنان بايقالىپ وتىر. بويىندا ەلسۇيگىشتىك, جەرسۇيگىشتىك مىنەزى باسىم بالا ەڭ الدىمەن وسى ەلدىڭ الدىنداعى پارىز-قارىزىن ويلاپ جۇرەتىندىكتەن, سىرتتىڭ شىلاۋىنا قولق ەتىپ تۇسە قويمايدى.
كەيىنگى جىلدارى «جاھاندانۋ» دەگەن ءسوزدى كوبىرەك جالاۋلاتىپ ءجۇرمىز. بىراق وسى جاھاندانۋ ۇدەرىسى بۇگىن عانا پايدا بولعان جوق, ول سوناۋ ادام اتا – حاۋا انادان باستاۋ الىپ, بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ كەلە جاتقان جاڭاشىلدىققا ۇمتىلىس. ادام مەن ادامنىڭ ارالاسۋى, ۇلت پەن ۇلتتىڭ ۇيىسۋى, ءبىرىنىڭ وركەنيەتى ەكىنشىسىن جەتەلەپ, دامۋعا دەن قويۋ, تابيعي ۇدەرىسكە اينالىپ كەتكەن قوعامداستىقتا ءومىر ءسۇرۋ ارقىلى ادامزات داميدى. تسيفرلى تەحنولوگيانى مەڭگەرگەن جاستار جاھاندانۋعا, جاڭاشىلدىققا ونسىز دا بەيىم. كەز كەلگەن تەحنيكا جەتىستىگىن جىلدام سىڭىرەتىن ولار ويىن دا, كاسىبىن دە جاڭالىقپەن تەز بايلانىستىرىپ الا قويادى. ءوزى ءومىر ء سۇرىپ وتىرعان قوعامنىڭ العا جىلجۋىنا قىزمەت ەتۋگە بەل بۋعان كەز كەلگەن قازاق ءجۋرناليسى ءوز كىندىگىنەن اجىراپ الىسقا كەتە قويمايدى. الىستا جۇرسە دە ونىڭ ويلايتىنى – تۋعان ەلدىڭ, وسكەن ەلدىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭى. ول سوعان قىزمەت ەتەدى.
– شيەلەنىسى مەن شىتىرمانى كوپ جاڭا كەزەڭدە سول تەحنولوگيانى كىمنىڭ مۇددەسى ءۇشىن پايدالانادى, اقپاراتتى قالاي تاراتادى, بۇگىنگى جۋرناليستيكانىڭ نازىك تۇسى وسى بولىپ تۇر عوي.
– ۇلتتىق جۋرناليستيكا ارقىلى ۇلتتى ۇيىتۋ, مەملەكەتتىڭ تۇتاستىعىنا قىزمەت ەتكىزۋ جاعىنا قاراي پايدالانۋدى ارينە ءبىرىنشى كەزەككە قويۋىمىز كەرەك. جۋرناليستيكانىڭ ەڭ باستى قاعيداسى – اقپارات تاراتۋ, اقپاراتتاندىرۋ. جالاڭ اقپاراتتى تاراتۋ اركىمنىڭ قولىنان كەلۋى مۇمكىن, الايدا سول اقپاراتتى نە ءۇشىن, قانداي ماقساتتا, نەنى كوزدەپ تاراتادى – وسى سۇراق باستى ورىندا تۇرۋى ءتيىس. بۇگىنگى قازاق جۋرناليستيكاسى كاسىبيلىك تۇرعىسىنان كوپتەگەن ەلدىڭ جۋرناليستيكاسىنان بيىك. ونى ورتاق ماقساتقا قىزمەت ەتۋگە جۇمىلدىرىپ وتىرعان – قازاق مۇددەسى, قازاقستان مەملەكەتىنىڭ مۇددەسى. ەگەر ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى الەمدەگى ەڭ ۇزدىك 800 ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ىشىندە 220-ورىندى يەلەنىپ وتىرعان بولسا, ونىڭ وسى ورىنعا لايىقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەتىن كوپ ولشەمدەرىنىڭ ىشىندە ەڭ باستى بىرەۋىن ايتپاي وتپەسكە بولمايدى. باستى ولشەم «ۋنيۆەرسيتەت تۇلەكتەرى كىمدەر؟» دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابىنان تابىلادى. قارا شاڭىراق ءبىلىم ورداسىن بىتىرگەن تۇلەكتەرىنىڭ بارلىعى دا ءوز سالاسى بويىنشا بيىككە كوتەرىلگەن تۇلعالار. اسىرەسە قوعام, مەملەكەت قايراتكەرلەرى, ۇلت رۋحانياتىنداعى كوشباسشىلاردىڭ دەنى وسى جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ تۇلەكتەرى. جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندەگى ماماندار دايارلاۋ جۇيەسى – ءوزىن-ءوزى اقتاعان جۇيە.
– مىسالى, بەس مىقتى اۆياكونسترۋكتوردى «گازەت شىعار» دەپ شىنداپ قولقالاسا, شيمايلاپ ءجۇرىپ ءتاپ-ءتاۋىر ءبىر باسىلىمنىڭ نوبايىن قۇراستىرىپ بەرەر ەدى. بىراق بەس مىقتى ءجۋرناليستىڭ جابىلىپ ءبىر ۇشاق قۇراستىرىپ بەرە المايتىنى انىق. ايتپاعىم, ارنايى وقۋىن وقىماسا دا, ارعى جاعىندا ساۋلەسى, قابىلەتى بار بالا جۋرناليست بولىپ قالىپتاسا الادى, ەندەشە ونى ءتورت جىل بويى وقىتۋدىڭ قاجەتى قانشا دەگەن قوعامدا بەلەڭ الىپ تۇرعان پىكىردى سىزگە سۇراق ەتىپ قويسام, قالاي جاۋاپ بەرەر ەدىڭىز؟
– ءيا, شەت مەملەكەتتەردىڭ كوپشىلىگى جۋرناليستەردى ءتورت جىل بويى وقىتىپ, دايارلامايدى. فرانتسيادا جۋرناليست تەك ماگيستراتۋرادا عانا وقيدى. بۇل پىكىر كەيىنگى جىلدارى ءبىزدىڭ قوعامدا دا ءجيى قوزعالاتىن بولىپ ءجۇر. گازەت, راديو, تەلەجۋرناليستيكاعا ءبولىپ وقىتۋ تاجىريبەسى فاكۋلتەتتە بۇرىننان قالىپتاسقان. ەندىگى جەردە بۇعان قوسا سالالىق جۋرناليستيكانىڭ اياسىن كەڭەيتۋدى كوزدەپ وتىرمىز. سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ, رابات جانىبەكوۆ, نەسىپ جۇنىسباەۆتاردىڭ قالام-قارىمىمەن كوش تۇزەگەن سپورت جۋرناليستيكاسىنا قوسىمشا, مەديتسينا جۋرناليستيكاسىن, ۇلتتىق ءومىر ءسۇرۋ داعدىمىزعا ورايلاستىرىپ اگروجۋرناليستيكانى ەنگىزبەك ويىمىزدا بار. تەوريالىق پاندەردى كاسىبي ءىس باسىندا جۇرگەن تاجىريبەلى جۋرناليستەردىڭ شەبەرلىك ساباعىمەن تولىقتىرا ءتۇسۋ – ىلگەرىدەن قالىپتاسقان ءۇردىس. باس باسىلىمدار مەن باستى ارنالاردا جۇرگەن بىلىكتى جۋرناليستەر ءوز جيعان, تۇيگەن تاجىريبەسى نەگىزىندە ەلۋ مينۋت ءدارىس وقىسا, ستۋدەنت ءۇشىن ەڭ كەرەگى دە, جادىندا جاتتالىپ قالاتىن پايدالىسى دا سول بولار. ءىس باسىنداعى بىلىكتى مامانداردىڭ كەلىپ شەبەرلىك ساعاتتارىن ۇدايى وتكىزىپ تۇرۋىنا رەكتورىمىز عالىمقايىر مۇتانوۆتىڭ قولداۋىمەن مۇمكىندىك جاساپ جاتىرمىز. مىسالى, سوڭعى تەحنولوگيالىق قۇرالدارمەن جابدىقتالعان «قازاقستان» ۇلتتىق ارناسىنىڭ وقىتۋ-ۇيرەتۋ زەرتحاناسى تۇراقتى تۇردە پايدالانىلىپ كەلەدى. ءدال وسىنداي زەرتحانانى ءبىز ءباسپاسوز ماماندارىن دايارلايتىن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ اۋديتورياسىندا جاساقتاساق دەيمىز. وعان ارنايى اۋديتوريا ءبولىپ, كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىپ تە قويدىق. ەندى سىزدەر جابدىقتاۋعا جاردەم بەرسەڭىزدەر, ول دا جۋرناليستيكانىڭ بىلىكتى ماماندارىن دايارلاۋعا قىزمەت ەتەرىنە كامىلمىن.
«تەلەۆيدەنيەدە كوڭىل كوتەرەتىن جەڭىل دۇنيەلەر كوبەيىپ كەتتى» دەپ كۇڭكىلدەپ جاتامىز. تەلەۆيدەنيەنى ارتىستەر باسىپ السا, ولار ءجۋرناليستىڭ قىزمەتىن ەمەس, وزدەرىنىڭ ارتىستىك ءرولىن ويناپ ءجۇر. ءجۋرناليستىڭ جازىپ بەرگەن دايىن ءماتىنىن ايتاشى رەتىندە وقىپ بەرگەنىمەن, تەك ءتىلشى عانا تۇجىرىپ, قورىتىپ ايتاتىن ويدى ءارتىس ەشقاشان جەتكىزە المايدى. جۋرناليستيكانىڭ اقپارات تاراتۋدان كەيىنگى نەگىزگى مىندەتى سالا-سالا بويىنشا ساليقالى ويعا قۇرىلعان تاقىرىپتى تالداپ, ساراپتاما جاساي ءبىلۋ ونەرى. اقپاراتتىڭ ارعى جاعىنداعى كۇردەلى, وزەكتى ماسەلەنى تارقاتىپ بەرۋ شەبەرلىگى, وي ەركىندىگى, جۇيەلەپ جەتكىزۋ, ءبارى-ءبارى كاسىبي جۋرناليستيكا قاعيداتتارىن مەڭگەرۋدىڭ ارقاسىندا عانا مۇمكىن بولاتىن يگىلىكتەر ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
– جىلدام جاڭارىپ بارا جاتقان جۋرناليستيكانىڭ اقپارات تاراتۋ مىندەتىنەن وزگە نەشە بۋىن جۋرناليستەرگە وقىتىلعان كوپتەگەن جانرلار ۋاقىتپەن بىرگە ەسكىرە باستاعانى بايقالادى. سونىڭ ءبىرى – پۋبليتسيستيكا, كوسەمسوز جانرى. 1990 جىلداردان كەيىن وتە وتكىر كورىنگەن كوسەمسوز ءدال قازىر سونداي تەگەۋرىندىلىگىن, تانىمالدىعىن جوعالتۋىن نەمەن بايلانىستىرعان بولار ەدىڭىز؟
– كوسەمسوزدە كوسىلە شاۋىپ, قوعامعا كەرەك ويدى قوزعاپ جۇرگەن كەڭ تىنىستى تىلشىلەر قازىر دە بار. بىراق ايتقان ويىڭنىڭ, سىن-ەسكەرتپەڭنىڭ ناتيجەسى كوزگە كورىنبەسە, قۇمعا سىڭگەن سۋداي بولىپ, الداسپانداي ءسوزىڭ اياقاستى قۇنسىز, قۇرعاق كۇيىندە قالىپ جاتسا, ول كىمدى قىزىقتىرماق؟ بۇگىنگى كوسەمسوزدىڭ قىزىل ءسوز كۇيىندە, جاۋاپسىز, جانسىز بولىپ ۋاقىت قالتارىسىندا ۇمىتىلىپ جاتقانى وكىنىشتى, ارينە. باسپاسوزدە پاراساتپەن, پايىممەن سىن ايتىلسا, ەرتەڭىندە-اق پارشا-پارشاسىن شىعاراتىن باياعى پارمەندىلىك قۋاتى كەمىپ بارادى. كەزىندە ۇلت كوسەمى ا.بايتۇرسىن ۇلى ايتىپ كەتكەن تۇجىرىمدامالار بۇگىن دە وزەكتىلىگىن كورسەتىپ وتىر. ول وزگەرمەيدى جانە بۇگىنگە دە كەرەك. الاش ارىسى ايتقانداي, قازاق ۇلتتىق جۋرناليستيكاسىنىڭ تەورياسىن قايتا قاراۋ, قايتا تۇجىرىمداۋ قاجەتتىلىگى بۇگىندە وتە-موتە بايقالادى. ا.بايتۇرسىن ۇلى «ادەبيەتتانىتقىشىندا» «اۋىزشا ايتىلسا شەشەن ءسوز, جازباشا بولسا كوسەمسوز» دەپ, جانر جاعىنان جىكتەپ, ايقىنداپ بەرىپ كەتتى. سول احاڭنىڭ كوسەمسوزىن پۋبليتسيستيكاعا ءبالاماسوز ەتىپ الدىق تا, شەشەنسوزىن مۇلدە ۇمىت قالدىردىق.
– «شەشەنسوز» دەگەنى نە, تاراتا ايتساڭىز.
– اۋىزشا پۋبليتسيستيكا. قاعازعا قاراماي, اۋىزشا ايتۋ ونەرى قۇلدىراپ كەتتى. گازەت-جۋرنال شىقپاي تۇرعاندا قازاق اقپاراتپەن قالاي الماستى؟ ايتۋشى مەن تىڭداۋشىنىڭ اراسىنداعى بايلانىس ارقىلى ۇشان-تەڭىز رۋحاني مۇرامىز ساقتالىپ قالدى. ۇلتتى بىرلىكتە ۇستايتىن, ۇيىستىراتىن كۇشى مىعىم بولدى. ايتۋ مادەنيەتى دە, تىڭداۋ مادەنيەتى دە بىزدە وتە بيىك دەڭگەيدە دامىدى. بىراق كەيىنگى ءبىر كەزەڭدەردە مىنبەدە سويلەگەن بيىك لاۋازىمدى ادامنىڭ ءوزى قاعازعا قاراپ شۇقشيماسا, قۇلاق قۇرىشىن قاندىرىپ سويلەي المايتىن جاعدايعا كەلدى. بۇگىنگى كۇنى بايقاپ جۇرگەنىمىزدەي, ەل الدىنا شىققان زيالىلارىمىزدىڭ كوپشىلىگى قاعازسىز-اق ويىن ەركىن, جۇيەلەپ ايتۋعا ۇيرەنىپ كەلەدى. دەمەك جادىدا توقىلعان, قانىمىزدا بار ايتاشىلىق ونەر قايتا ويانىپ كەلەدى دەگەن ءسوز. ءتىپتى قازاق حالقىنىڭ شەشەندىگى ىم-يشاراسىنىڭ وزىنەن دە بايقالادى. م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىندا «ىمدى بىلمەگەن دىمدى بىلمەيدى» دەگەن قولجازبا ساقتاۋلى تۇر. سول قولجازبادا بۇعان مىسال جەتكىلىكتى.
– بۇگىنگى كۇنى الەۋمەتتىك جەلى بەلسەندىلەرى, بلوگەرلەر, ءتۇرلى يدەيانى تۋ ەتكەن سالالىق ينتەرنەت سايتتار جۋرناليستيكامەن باسەكەلەسە الاتىن قابىلەتىن كورسەتىپ كەلەدى. وسىلاردىڭ ورتاسىندا كاسىبي جۋرناليستيكا ءوز ورنىن قالاي ايقىنداي الادى؟
– جۋرناليستيكا ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولجاۋلىعى ەمەس. راس, باستاپقىدا جەل ءسوز قۋىپ, جەلوكپەلىك تانىتىپ, ءوش الىپ, قارىمتا قايتاراتىن الاڭ سەكىلدى كورىنگەنىمەن, قازىر ول مىنەزىنەن بىرتىندەپ ارىلىپ, الەۋمەتتىك جەلىلەردە پاراسات پايدا بولا باستادى. اراسىندا تاپسىرىس ورىندايتىن بلوگەرلەر دە بار شىعار. بىراق اقپارات الاڭى – بارىنە ورتاق. سىرت قاراعاندا بۇلاردىڭ ارقايسىسى جەكە-دارا ارەكەت ەتىپ جاتقان سياقتى, شىنتۋايتىندا, ءبىرىن-ءبىرى سەرگەكتىككە ۇيرەتىپ, ساۋاتتى باسەكەلەستىكتى ارتتىرىپ, كاسىبي جۋرناليستيكانىڭ دەڭگەيىن وسىرەدى. اقپارات تاراتۋ, اقپاراتقا جاۋاپ بەرۋ ماسەلەسى جەدەل ارتتى. قوعامداعى قۇندىلىقتار وزگەرىپ كەلە جاتقان سوڭ اقپاراتتى بەرۋ, جەتكىزۋ ءادىسى, ءپىشىنى دە وزگەرەدى. ءبىر-بىرىنە قاراپ بوي تۇزەپ, وركەندەپ كەلە جاتقان اقپارات تاسىمالداۋشىلاردىڭ ىشىندە ۇلتتىق جۋرناليستيكانىڭ ءباسى ءبارىبىر بيىك, ۇپايى تۇگەل.
– بەلگىلى ونەر زەرتتەۋشىسى باعىبەك قۇنداقباەۆ ءسىزدى تەاترتانۋ ىسىنە ءبىر كىسىدەي باپتاپ, باۋلىعان ەكەن. تەاترتانۋدى قول كورمەي كەتۋىڭىزگە فولكلور مەن ەتنوگرافيانى بيىكتەۋ قويعانىڭىز سەبەپ بولدى ما؟
– «ونەر» باسپاسىندا ءجۇرىپ اسپيرانتۋراعا تاپسىرۋعا نيەت ەتتىم. ول كەزدە قازاق تەاترتانۋ عىلىمى قازاقتىلدى جاس مامانعا اسا ءزارۋ ەدى. تەاتر قويىلىمدارىنان قالماي باسپاسوزدە, سپەكتاكلدەر جونىندە جازعان ماقالالارىمدى قاداعالاپ وقىپ جۇرەتىن ب.قۇنداقباەۆ, ك.ۋاليەۆ, ز.سەرىكقاليەۆ, ق.قۋاندىقوۆ, ءو.كۇمىسباەۆ اعالارىمىز «تەاترتانۋعا مامان كەرەك, مىنا بالا بۇل سالانى ءسوزسىز مەڭگەرىپ كەتەدى» دەپ مەنى اسپيرانتۋراعا قابىلدادى. سول جىلدارى ستانيسلاۆسكيدىڭ, مەيەرحولدتىڭ, نەميروۆيچ-دانچەنكونىڭ ەڭبەكتەرىن تۇتاس وقىپ شىقتىم. ماسكەۋدەن شىعاتىن «تەاتر» جۋرنالىنىڭ تۇراقتى وقىرمانىنا اينالدىم. وقىعانىمدى ءوزىمىزدىڭ اۆتورلاردىڭ جازعاندارىمەن سالىستىرامىن دا قايران قالامىن. تەاتر تۋرالى جازىلعان قازاق تىلىندەگى ماقالالاردا بايانداۋ, سۋرەتتەۋ جاعى باسىم ەكەن دە, ورىس تەاترتانۋشىلارىنىڭ جازبالارىنا تالداۋ ءتان ەكەن. ال تارقاتىپ ايتۋعا كەلگەندە عىلىمي تۇجىرىم, تەوريا, تەرمين مۇلدە قالىپتاسپاعان قازاق تەاترتانۋ ونەرى وسى تۇستا ءوزىنىڭ ءالسىز ەكەنىن انىق كورسەتىپ الادى. سوندا ارعى جاعى بوس, اينالاسى تاقىر جەردە مەن قالاي تەاترتانۋشى بولماقپىن؟ مەنى قيناعانى وسى بولدى. ارىم جىبەرمەدى. عىلىمي تاقىرىبىما تيۋز-دىڭ تاريحىن بەكىتىپ بەرگەن ەدى. سويتسەم ونى مەنەن بۇرىن «جاستىق شاقتىڭ تەاترى» دەپ فايزۋللا ورازاەۆ اعامىز جازىپ قويعان ەكەن. زەيىن قويىپ, زەرتتەگەنىممەن مەنىكى تەك قايتالاۋ عانا بولىپ شىعاتىنى انىق ەدى. اقىرى اي تولعانىپ, اپتا ويلانىپ, ديرەكتوردىڭ اتىنا 7-8 بەتتەن تۇراتىن حات جازىپ, تەاترتانۋ مامانى بولۋدان باس تارتتىم. «جەتەكتەگەن تازىنىڭ تۇلكى المايتىنىن» ءبىلدى مە, باعىبەك اعام قولىمنان جەتەكتەپ «مىنا جىگىتتىڭ تەاتردان گورى اۋىز ادەبيەتىنە جاقىندىعى بار» دەپ مەنى مىرزابەك دۇيسەنوۆپەن تانىستىردى...
– ءسىز عىلىمداعى جولىڭىزدى تەرمە ونەرىن زەرتتەۋدەن باستاپ, كانديداتتىق ديسسەرتاتسياڭىزدى دا وسى تاقىرىپتا قورعاعان ەكەنسىز. وسىدان وتىز-قىرىق جىل بۇرىن تەرمە ونەرىن جۇرت وتە جىلى قابىلداسا, كەيىنگى جىلدارى قاناتىن جايا الماي, قالتارىستا قالعانداي كورىنەتىنى بار. نەگە؟
– ول كەزەڭدە تەرمە ونەرىنىڭ وزەكتى, وتكىر بولاتىن ءجونى بار ەدى. تەرمە – ۇلتتىق سانانىڭ جيىنتىعى. تەلەديدار ەرتەلى-كەش «پارتيا» دەپ سايراپ تۇرسا, باسىلىمدار ۇلتتىق ساناعا ۇنامدى ۇلتاراقتاي حابار بەرۋگە جاراماي تۇرسا, اقىلعا, ناقىلعا قۇرىلعان, وسيەت-ۇلگىنى جىرلاعان تەرمەنى تىڭداماعاندا قايتەدى ەل؟ ۇلتتىڭ رۋحىن وياتۋدا تەرمە مەن ايتىستاي ءرول اتقارعان ونەر ءتۇرى كەمدە-كەم. 1980 جىلداردىڭ باسىنان باستاپ تەرمە تىڭداۋ ءداستۇرى كەرەمەت جاڭعىردى. ءتىپتى كوكەن شاكەەۆ اقساقالىمىز باسقارعان تەرمەشى, جىرشىلاردىڭ ارنايى وداعى دا قۇرىلعانى ەسىمىزدە. سوڭعى ۋاقىتتا تەرمە ونەرىن ناسيحاتتاۋعا باعىتتالعان بايقاۋ وتكىزىلىپ جۇرگەنىن بايقاپ ءجۇرمىن. الايدا تەرمە مەن تولعاۋدى اجىراتا المايتىن جاستار كوبەيگەن كەزەڭدە بۇل ونەر جارناماعا سۋساپ-اق تۇر. بۇگىنگىدەي ءيىن تىرەسىپ ينتەرنەتتىڭ سوڭىنان كەتىپ بارا جاتقان جاس پەن كارىنىڭ بەتىن ءبىر قايتارسا, ايتىس, جىر, تەرمە سەكىلدى ۇلتتىق ونەرىمىز عانا قايتارا الاتىنىنا ىشكى تۇيسىگىم ءبارىبىر سەنىپ تۇرادى.
– ءوزىڭىز دە اعا جاسىنا كەلدىڭىز. «اعالاردىڭ الاقانى» دەگەن قازاق ءۇشىن وتە جىلى, قادىرلى ءبىر ءسوز بار. رۋحاني جەتىلۋگە سەپتىگى تيگەن قاي اعالارىڭىزدى ريزاشىلىقپەن ەسكە الاسىز؟
– داركەمباي شوقپار ۇلى اعامنىڭ ورنى ايرىقشا. «ۇلت» دەگەن ءسوزدى ەستىسە ۇرپيە قالاتىن كەڭەستىك كەزەڭدە باۋىرجان مومىش ۇلى, شونا سماحان ۇلى, بالعابەك قىدىربەك ۇلى جانە داركەمباي شوقپار ۇلى دەگەن نار تۇلعالاردىڭ تەگىنە تىركەلگەن « ۇلى» ءسوزى «ۇلت» دەگەن ۇعىمدى ەسكە سالىپ تۇراتىن ەرلىكپەن پارا-پارا ءىس ەدى. داركەمباي اعا قازىرگى دوستىق داڭعىلىنىڭ بويىنداعى اياداي عانا ەكى بولمەلى ۇيدە تۇراتىن. ۇيگە كىرگەننەن كەيىن كورەتىن كەرەمەتىڭ – قابىرعا تولى سىڭسىعان كىتاپ. ءۇيدىڭ الاقانداي عانا اۋلاسى بار, سوعان كيىز ءۇي تىگىپ قويادى. سوندا قۇرال-سايماندارى, جابدىقتارى بار كيىز ءۇيدى شەبەرحانا جاساپ, شاكىرتتەرىنە ۇيرەتۋدەن شارشامايتىن شوقپار ۇلى اعامىزدى كورەتىن ەدىك. بۇگىنگى تىلمەن ايتقاندا, «ۇلتتىق كودىن» ىزدەگەندەر داركەمباي اعانىڭ ءۇيىن ىزدەپ تاباتىن. ءتىپتى قازاق ومىرىمەن تانىسقىسى كەلەتىن شەتەلدەن تۋريست كەلسە دە شەنەۋنىكتەر شوقپار ۇلىنىڭ ۇيىنە باستاپ باراتىن. قولونەرگە قاتىستى ۇمىت بولعان, جادىدان وشە باستاعان بۇيىم مەن جادىگەرلەر ءوز الدىنا, سول زاتتاردىڭ اتاۋىن جاڭعىرتۋدا داركەمباي اعا سەكىلدى ەڭبەك سىڭىرگەن ادام كەمدە-كەم. ەس بىلگەننەن اجەمنىڭ باۋىرىندا ءوسىپ, سول كىسىنىڭ ويۋ ويعانىن, ورمەك توقىعانىن, كيىم پىشەتىنىن, اكەمنىڭ كۇي تارتىپ, شەشەمنىڭ ءان سالاتىنىن كورگەنىم ءوز الدىنا, سانام تۇگىلى, باقايشاعىما دەيىن سىڭگەن سول ۇلتشىلدىق مەنى داركەمبايعا ءوزى جەتەلەپ اپارعان سياقتى. اقىندىعى بار, زەرتتەۋشىلىگى ءوز الدىنا, جازباسا وتىرا المايتىن ۇستازىمنىڭ سان قىرلى قاسيەتى ماعان قوسىمشا قۋات بەردى. انامنىڭ اۋزىنان 45 قارا ولەڭ جازىپ الدىم, اكەم اپتا دەمەيىن, اي سايىن جاڭا ءبىر كۇي ۇيرەتەتىن. ۇيگە قوناق كەلسە, ەت پەن شايدىڭ ورتاسىندا مەيماندارعا كۇي تارتىپ بەرىپ, كوكىرەگىمدە ۇنەمى كۇي ويناپ تۇراتىن مەنى تاعدىر جانىبەك كارمەنوۆپەن جولىقتىرعاندا, ءتۇپسىز تەرەڭ قازىناعا كەزىگىپ, كەڭىردەگىمنەن مەلدەكتەپ قالعانداي كۇي كەشكەنىم راس. وتە كوپ وقىپ, كوپ ىزدەنەتىن جاكەڭ شەشىلىپ ءبىر سويلەگەندە, سولاردىڭ قاسىندا جۇرگەندەي سيپاتتاپ, سۋرەتتەگەنىنە ەرىكسىز ۇيىپ, راحاتتاناتىن ەدىك. شىن سيرەكتىڭ ءوزى ەدى. حالىق جاۋى بولىپ كەتكەن قاپەز بايعابىلوۆتار تۋرالى دەرەك ىزدەپ جۇرگەن كەزىم عوي, اعامىزدىڭ اۋزىنان ونەرگە قاتىستى نەشە ءتۇرلى قۇپيا سىرلارعا دا قانىق بولدىم. سول تۇستا «حالىق كومپوزيتورلارىنىڭ اندەرى» جانە «قازىرگى زامان كومپوزيتورلارىنىڭ اندەرى» دەگەن ەكى تومدىق انتولوگيا قۇراستىرىلىپ جاتقان ەدى. «سوعان قاپەزدىڭ اندەرىن دە كىرگىزسەك» دەپ جاكەڭە ءوتىنىش ايتىپ ەدىم, «ويباي-اۋ, ساكەن-اۋ, ونى ايتپايدى, ورىندايدى!» دەدى ءوزىنىڭ سىربازدانا سويلەيتىن ماقامىنا سالىپ.
– «قاپەز» دەمەكشى, سول الماعايىپ زاماندا اۆتورلارىمەن قوسا 500-دەن اسا ءان دە «سوتتالدى» دەپ ەستىپ ەدىك. مىسالى, ماعجاننىڭ «سەن سۇلۋ» ءانى مايشەكينگە تەلىنىپ نەمەسە باسقا دا حالىق جاۋى بولعان اقىنداردىڭ ءانى ارنايى قاۋلى نەگىزىندە قولدى بولىپ, حالىق اندەرى قاتارىنا قوسىلىپ كەتتى. جانىبەك اعامىز سول اندەردىڭ تاريحى تۋرالى بىلەتىن بە ەدى؟
– ەكى تومدىق ءان انتولوگياسىن قۇراستىرۋ كەزىندە ونەر توڭىرەگىندە جۇرگەن مۋزىكا زەرتتەۋشىلەرى, كومپوزيتورلار, ءداستۇرلى ءان وكىلدەرى ارنايى كوميسسيا قۇرىپ, قولدى بولعان ءان تۋرالى ماسەلە كوتەرىپ, كوپتەگەن ءاندى تالقىعا سالدى. «حالىق ءانى» اتانىپ كەتكەن ۋايىستىڭ, جاعىپەردىنىڭ, سادىقوجانىڭ مۇرالارى تۋرالى ءسوز قوزعالدى. ايتۋ مانەرىنە, ءسوز ساپتاۋىنا, ءان ورنەگىنە, ىرعاعىنا, دىبىستىق-دياپازوندىق اۋقىمدىلىعىنا قاراپ, «اناۋ ءان مىنا اۆتوردىكى سياقتى» دەگەن ويدى راسىندا دا, جانىبەك اعا باسقالارعا قاراعاندا كوبىرەك دولبارلايتىن. سول كوميسسيا جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە حالىق ءانى بولىپ ايتىلىپ جۇرگەن «اققۇم» ءانى ءوز اۆتورى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنا قايتارىلدى. ءالى ەسىمدە, سول كەزدە باسى ۇلكەن داۋعا ىلىككەن ءاننىڭ ءبىرى «بەكزاتىم-اي» بولىپ ەدى. «كەكىلىن كەسكەن كەر اتىم-اي, كىشكەنتايدان بىرگە وسكەن بەكزاتىم-اي» دەپ سىزىلتا سالاتىن ءبارىمىزدىڭ قۇلاعىمىزعا بالا كۇننەن ءسىڭىستى بولعان مايداقوڭىر ءاندى جانىبەك اعا «سادىقوجانىڭ ءانى» دەپ بىردەن باتىل بايلام جاسادى. بىراق باسقا كىسىلەردىڭ «بۇل حالىق اراسىنا ەرتەرەكتەن تاراعان ءان, حالىقتىكى بولىپ كەتكەن ءان كوپتىڭ قازىناسى بولىپ قالسىن» دەگەن پىكىرى باسىمداۋ بولىپ شىقتى. قولداۋشىلارى تابىلماعاننان كەيىن, جانىبەك اعا «جارايدى, ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەلدەپ شىعادى عوي, اسىقپايىق وندا» دەپ توقتام جاسادى.
– مۋزىكا جاناشىرلارى انگە اراشاشى بولىپ, اقتاپ الىپ جاتقاندا «جەتىسۋ ولكەسىنىڭ ءان-جىرى نەگە جۇتاڭ؟ بۇل ايماق ءان مەن كۇيگە نەگە كەدەي؟» دەگەن سۇراق قويىلمادى ما؟
– قىزىق جاعداي بار. «جەتىسۋ اقىندارى مەن انشىلەرى» دەگەندە جامبىل اتالادى دا, ونىڭ جان-جاعى تىم-تىرىس كۇيىندە قالادى. ءتىپتى جىر الىبىنىڭ مۇراسى دا تولىق جۇيەلەنىپ, قاعازعا تۇسە العان جوق. كەنەننىڭ ءوزى كەيىنىرەك اتالدى. ال بۇلاردىڭ ارعى جاعىندا كىمدەر بار؟ شىنى كەرەك, جەتىسۋدىڭ ءاربىر ءانىن, ۇمىتىلۋعا اينالعان ۇلتاراقتاي مۇراسىن جاياۋ-جالپىلاپ, جانكەشتىلىكپەن ءجۇرىپ جينادىق. سوناۋ 1988 جىلدان باستاپ ءبىز بىرنەشە مارتە جەتىسۋ ولكەسى بويىنشا ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستىردىق. ناتيجەسىندە 300-دەن ارتىق ءان مەن كۇي جيناقتالدى. جەتىسۋدىڭ اقىن-كومپوزيتورلارىنىڭ قاتارى شالتاباي الپار ۇلى, قاپەز بايعابىل ۇلى, رىسكەلدى ساۋدان ۇلى, ابەن اتامقۇلوۆتاردىڭ ەسىمىمەن تولىقتى. ۇستازىم ر.بەردىباەۆتىڭ «حالىق ۋنيۆەرسيتەتى ساباعىندا» ايتىلماي كەلگەن اقىندار مەن انشىلەردىڭ اندەرىنەن لەكتسيا-كونتسەرت وتكىزدىك. «قايتا ورالعان قارقارا سازى» اتتى كونتسەرت ۇيىمداستىرىپ, ەل ىشىندەگى جەتىسۋ اندەرى مەن كۇيلەرىنىڭ ءبىر ءيىرىمىن دە بۇزباي بۇگىنگى كۇنگە امان-ەسەن جەتكىزگەن قۇيماقۇلاق قارت ورىنداۋشىلارىن تۇتاس شاقىرىپ, جۇرت الدىنا شىعارىپ, اندەردىڭ شىعۋ تاريحىمەن تانىستىردىق. بازارالى مۇپتەكە ۇلى التى اي بويى تابىلعان اندەردىڭ ءبارىن نوتاعا ءتۇسىرىپ, قايدان تابىلعانىن, قالاي جەتكەنىن, تۇتاس ايقىنداماسىن جاساپ, اكادەميالىق جيناق ەتىپ ەكى توم ازىرلەدىك. «جەتىسۋ اقىننان كەندە ەمەس, الدىمەن اندەرىن جارىققا شىعارىپ الايىق» دەپ, 1998 جىلى وسى جيناقتى جاريا ەتتىك. سونىڭ نەگىزىندە جەتىسۋدىڭ ءان مەكتەبى, كۇي مەكتەبىنىڭ ىرگەسى نىعىزدالىپ, جوعارى وقۋ ورىندارىندا تەرەڭدەتىلىپ وقىتىلا باستادى. جەتىسۋ اندەرىن نوتاعا ءتۇسىرىپ, جيناقتاۋدا ءانشى عالىمجان دوسان ۇلى دا كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. جەتىسۋ جەرى – ارىسى التى الاشتىڭ جەرۇيىعى, بەرىدە قازاق حالقىنىڭ تاعدىرى تالاي تالقىعا تۇسكەن جەر. اتادان بالاعا وزگەشە ناقىشپەن جالعاسقان جەتىسۋدىڭ مۋزىكالىق مادەني باي مۇراسىن ەسكى سارىنىمەن ساباقتاستىرا تۇسەتىن كۇن ءالى الدا دەپ ويلايمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
