ۇلى دالانى مەكەندەگەن كوشپەلىلەر قۇرعان الىپ مەملەكەتتەر الەمدىك تاريحتىڭ دوڭعالاعىن ىلگەرى جىلجىتىپ, ادامزات وركەنيەتىن ايقىنداۋشى بەتبۇرىستار جاساعانى بەلگىلى. بۇل رەتتە, ءتۇرلى كەزەڭدەر مەن الماعايىپ داۋىرلەردەگى قوعامدىق بولمىستىڭ ناقتىلى كەسكىن-كەلبەتىن, ەتنومادەني قۇبىلىستاردى, رۋ-تايپالىق قۇرىلىمداردى, ساياسي ەكونوميكالىق جۇيە مەن سىرتقى قارىم-قاتىناستاردى تانۋعا ورتاعاسىرلىق شىعىس ءتىلدى جازبا دەرەكتەردىڭ ورنى ايرىقشا باعالى.
تۇركى الەمى تاريحىندا تاعدىرشەشتى پاسسيونارلىق قۋاتتى قۇبىلىس بايقالىپ, XIII-XIV عاسىرلاردا دۇنيە ءجۇزىن ءدۇر سىلكىندىرگەن ۇلى يمپەريا ىرگەسى بوي كوتەردى, ۇلى دالادا بۇرىن-سوڭدى بولماعان وراسانa زور ءدۇبىرلى وزگەرىستەر بولدى. شىڭعىس قاعان شاڭىراعىن كوتەرىپ, كەرەگەسىن كەرگەن كوگەنتۇپ كوشپەلى قاۋىمنىڭ ورتاق ورداسى ەۋرازيا كەڭىستىگىن قامتىدى. سوندىقتان دا تورتكۇل دۇنيەنىڭ ۇلان-عايىر اۋماعىن الىپ جاتقان الىپ يمپەريا تاريحىنا قاتىستى سان الۋان تىلدەردە جۇزدەگەن جازبا ەسكەرتكىشتەر مەن الۋان ءتۇرلى تۇپدەرەكتەر پايدا بولدى.
قازىرگى كەزەڭدە التىن اۋلەت ۇرپاعى التى قۇرلىققا كەمەل بيلىك ءجۇرگىزگەن كەمەڭگەر شىڭعىس قاعاننان مەملەكەتتىك باستاۋىن تارتاتىن ەلدەر دە كوپ, بۇل تاقىرىپتا قالام تارتاتىن جاندار دا از ەمەس. وسىعان بايلانىستى كەيدە تۇپدەرەكتەرگە سۇيەنبەۋدەن بالاڭ دا ۇشقارى پىكىرلەر, جاڭساق جورامالدار دا ايتىلىپ جۇرگەنى بەلگىلى. سايىپ كەلگەندە, مۇنىڭ نەگىزگى سەبەبى تۇپنۇسقا دەرەكتەردى وقىماۋدان, قولجازبانى عىلىمي دەڭگەيدە يگەرمەۋدەن تۋعان ولقىلىقتان دەۋگە بولادى.
وسى ورايدا شىڭعىس حان قۇرعان يمپەريا تاريحىنا قاتىستى كانوندىق نۇسقاداعى ورتاعاسىرلىق پارسى دەرەككوزدەرى اراسىندا ايگىلى راشيد اد-دين فازلۋللاح يبن يماد اد-داۋلا ابۋل-حاير الي ءحامادانيدىڭ (1247-1318 ج.ج) «جاميع ات-تاۋاريح» ەڭبەگىنىڭ باعاسى وراسان زور.
ەستە جوق ىقىلىم زامانداردان بەرى كوپتەگەن تۇلعالار, جىلناماشىلار مەن شەجىرەشىلەر ءوز تانىم-تۇسىنىكتەرى مەن كوزقاراستارى تۇرعىسىنان ادامدار مەن ايماقتار, تۇرعىندار مەن ولاردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىكتەرى تۋرالى كوپتەگەن كىتاپ جازعانىمەن, دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنان جيىلعان ءتۇرلى مالىمەتتەردى تەكسەرىپ, دەرەكتەردى سالىستىرا وتىرىپ, تۇتاس ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى ادامزات تاريحىن تولىق بايانداعان العاشقى ىرگەلى ەڭبەك – راشيد اد-ءديننىڭ وسى شىعارماسى بولدى.
راشيد اد-دين 1247 جىلى يراننىڭ حامادان قالاسىندا ءدارى-دارمەك جاسايتىن وقىمىستى دارىگەرلەر اۋلەتىندە دۇنيەگە كەلگەن. اتاسى مەن اكەسى قۇلاعۋ حاننىڭ سارايىندا دارىگەر بولىپ قىزمەت ەتكەن. وسىنداي ءبىلىمدى وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن ول جاقسى ءبىلىم الىپ, اۋەلى قۇلاعۋ حاننىڭ ۇلى اباقا حاننىڭ دارىگەرى ءارى حاتشىسى بولعان. اسا قابىلەتتى, دارىندى, جان-جاقتى وقىمىستى عالىمدى باعالاعان عازان حان ونى 1298 جىلى ەلحان مەملەكەتىنىڭ ءۋازىرى شەنىنە دەيىن كوتەرگەن. راشيد اد-دين كوپتەگەن كىتاپتار مەن ريسالالار جازعان. ءحۇسني حات پەن مينياتيۋرا شەبەرلەرىن, سۋرەتشىلەر مەن ۇستالاردى جانە اۋدارماشىلاردى ماڭايىنا جيناعان ونىڭ كىتاپحاناسى اسا باي بولعان. جيىرما جىلدىق ۋازىرلىك قىزمەتىندە كوپتەگەن كىتاپحانالار, اۋرۋحانالار, مەدرەسەلەر سالدىرعان. ءوز قاراجاتىنا تەبريز قالاسىندا «رۋب-ي راشيدي» دەپ اتالاتىن ارنايى قالاشىق سالدىرعان. ۇلىنا جازعان حاتىنىڭ بىرىندە راشيد اد-دين بۇل قالاشىقتا 30 مىڭداي ءۇي, 24 كەرۋەن ساراي, 1 500 دۇكەن, مونشالار, باۋلار مەن باقشالار, ۇستاحانالار, قوناق ۇيلەر, 6000 شاكىرت وقيتىن, 400 عالىم ءدارىس وقيتىن ءىرى مەدرەسە ورنالاسقانىن ايتادى. سوندىقتان كەيبىر زەرتتەۋشىلەر «رۋب-ي راشيدي» قالاشىعىن يراننىڭ العاشقى ۋنيۆەرسيتەتى دەپ سانايدى.
وسىنداي كورنەكتى عالىم, قايراتكەر تۇلعا بولعان راشيد اد-دين «جاميع ات-تاۋاريح» دەپ اتالاتىن تاريحتار جيناعىن ەلحان مەملەكەتىنىڭ ءامىرشىسى عازان حاننىڭ جارلىعى بويىنشا 1300 جىلى باستاپ, 1316 جىلى ولجايىتۇ سۇلتان داۋىرىندە تامامداعان. ول تۋرالى عۇلامانىڭ ءوزى: «بۇكىل الەم حالىقتارى مەن ادامزاتتىڭ ءتۇرلى توپتارىنىڭ ءومىر سالتى مەن حيكايالارىن قامتيتىن تاريح وسى ۋاقىتقا دەيىن ەشبىر داۋىردە جاسالماعان ءارى ول مەملەكەتتەردە وزگە ەلدەر مەن قالالار تۋرالى مالىمەتتەر جازىلعان ەشقانداي كىتاپ بولماعان, وعان قوسا بۇرىنعى پاتشالاردىڭ ەشبىرى زەرتتەۋلەر مەن ىزدەنىستەر جۇرگىزبەدى, كىتاپتار شىعارمادى», – دەي وتىرىپ, عازان حاننىڭ جارلىعى بويىنشا وسىنداي ىرگەلى جۇمىستىڭ باستالعانىن, ول بۇيرىقتى ورىنداۋ ءۇشىن بارلىق ەلدەردىڭ عالىمدارى مەن بەدەلدى ادامدارىنان دەرەكتەر جيناستىرىلىپ, انىقتاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەنىن, كونە كىتاپتاردىڭ رەتتەلىپ تاڭداپ الىنعانىن, سولاردان ساراپتالىپ, ۇزىندىلەر الىنعانىن باياندايدى.
ىرگەلى ەڭبەكتەگى دەرەكتەر مەن ءمالىمەتتەردى جيناقتاۋ ىسىنە سول داۋىردەگى تۇركى, پارسى, اراب, قىتاي, تيبەت, ءۇندى جانە تاعى باسقا حالىقتاردىڭ تاريحشىلارى مەن بىلگىر شەجىرەشىلەرى, جىلناماشىلارى مەن اسقان وقىمىستىلارى جۇمىلدىرىلعان. سول جيناقتالعان مول مالىمەتتەر مەن دەرەكتەر حانداردىڭ ساراي ورداسىنداعى كەڭسەلىك قۇپيا قۇجاتتارمەن سالىستىرىلىپ سارالانىپ, دالدىكپەن دايەكتەلىپ, جۇيەلى جيناققا اينالعان.
عۇلاما عالىم راشيد اد-ءديننىڭ وسىناۋ ەنتسيكلوپەديالىق اسا قۇندى تۋىندىسىنىڭ تاريحي دەرەكتانۋلىق ماڭىزدىلىعى توتەنشە بولەك ەكەنى بەلگىلى. ونىڭ «جاميع ات-تاۋاريح» شىعارماسى سول كەزدەگى شىڭعىس قاعاننىڭ مۇراگەرلەرى مەن كۋاگەرلەردىڭ, شەجىرەشى تاريحشىلاردىڭ تالقىسى مەن كومەگى ارقىلى بەكىتىلگەن بىردەن-ءبىر شىنايى تۇپنۇسقا دەرەككوزى بولىپ سانالادى. بۇل ەڭبەكتىڭ دەرەكتەردى جۇيەلەۋ ءادىسى, شىندىققا كۋاگەرلىك ەتۋى, تۇلعاتانۋشىلىق سيپاتى, حان ورداسىندا ساقتالعان قۇپيا قۇجاتتارعا نەگىزدەلۋى, ارقاۋىنا ادالدىق پەن جاۋاپكەرشىلىكتى ۇلگى ەتۋى قازىرگى وتاندىق تاريح عىلىمى ءۇشىن دە ماڭىزدى مەتودولوگيالىق سارا ۇلگى دەۋگە بولادى. مۇندا تەك كوشپەلىلەر الەمى عانا ەمەس, دۇنيە ءجۇزىنىڭ تاريحى كەڭ اۋقىمدا, حرونولوگيالىق اسا ءىرى مەرزىمدە قامتىلادى, سول سەبەپتەن مۇنداي ىرگەلى دە كۇردەلى ەڭبەك بۇرىن-سوڭدى ادامزات تاريحىندا سول داۋىردە جازىلعان ەمەس.
راشيد اد-ءديننىڭ تاريح جانە تاريحشى تۋرالى تۇسىنىكتەرى دە وتە تەرەڭ. «تاريحشىنىڭ مىندەتى – ءار حالىقتىڭ, ءار تايپانىڭ بارلىق حيكايالارى مەن تاريحي شەجىرەسىن سول ەلدىڭ اراسىنداعى كىتاپتاردان, ەل اراسىنا تانىمال بولعان ءماشھۇر ءارى سىيلى ادامداردىڭ اڭگىمەلەرىنەن الا وتىرىپ كىتاپقا ەنگىزۋ, وزگەرىسسىز جەتكىزۋ ءارى جازىپ الۋ بولادى. ال جەتكىزىلگەن ريۋاياتتاردىڭ شىندىعىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى – ريۋاياتتى جەتكىزۋشىنىڭ موينىندا» دەپ جازادى عۇلاما. تاريحي دەرەكتەردى سالىستىرا زەرتتەۋدىڭ نەگىزىن قالاعان راشيد اد-دين «تاريحشى ءوز قيالىنان ءبىر نارسە قوسار بولسا, وندا ول مىندەتتى تۇردە نەگىزسىز ءارى قاتە بولادى» دەپ تۇجىرىمدايدى. بۇلتارتپاس ايعاق پەن بۇلجىماس دەرەكتى عانا باعدار-باسشىلىققا الاتىن وسى قاعيدات كەيدە قازىرگى تاريحشىلارىمىزعا دا جەتىسپەي جاتاتىنىن قىنجىلا مويىنداۋىمىز كەرەك.
ۇلت تاريحى ءۇشىن اسا ماڭىزدى وسى قۇندى ەڭبەكتە ۇلى دالادا عاسىرلار بويى ءومىر ءسۇرىپ, تىرشىلىك ەتكەن حالىقتاردىڭ پايدا بولۋى, ولاردىڭ ءتۇرلى تايپالارعا ءبولىنۋى, سولاردىڭ قاتارىندا كەيىنەن قازاق دەپ اتالعان حالىقتى قۇرعان رۋ-تايپالاردىڭ شىعۋ تەگى مەن دامۋ تاريحى, ومىرلىك سالت-داستۇرلەرى مەن اتاقونىستارى, ءبىر بىرىمەن قارىم-قاتىناستارى جانە وسى تايپالاردىڭ اراسىنان شىققان, الەمنىڭ باسىم بولىگىن باعىندىرىپ, ۇلى يمپەريا قۇرعان داڭقتى شىڭعىس حاننىڭ ءومىربايانى مەن شەجىرەسى, عاسىرلار بويى بيلىك قۇرعان ۇرپاقتارىنىڭ جىلناماسى, سول كەزدەرى ولارمەن زامانداس, قاناتتاس ءومىر سۇرگەن ەلدەردەگى ەلەۋلى وقيعالار جان-جاقتى قامتىلعان.
تەرەڭ تاريحتى قوزعاعان بۇل تولىمدى تۋىندى اسىرەسە تۇركى دۇنيەسى ءۇشىن اسا قۇندى دەرەك كوزى بولىپ سانالادى. تاريحىن تاسقا قاشاپ قالدىرعان تۇركىلەردىڭ تاعدىرى بىزگە نەگىزىنەن قىتاي, اراب جانە پارسى جانە باسقا دا حالىقتاردىڭ وكىلدەرى جازعان قولجازبالار مەن جىلنامالار ارقىلى جەتكەنى بەلگىلى. ولاردىڭ ءبىرازىن ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن ساراپتاپ, سۇرىپتاماي, قۇران سوزىندەي كورىپ, قابىلداپ ءجۇرمىز. ال راشيد اد-ءديننىڭ ەڭبەگى بىزگە وزگە ەلدەردە جازىلعان قولجازبالاردى سالىستىرا وتىرىپ, وعان دەيىن كوبىنە اۋىزشا ايتىلىپ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا جىر جولدارىمەن جەتكەن, كەيدە اڭىز-اپساناعا اينالىپ, تۇگەندەلمەي جاتقان جاۋىنگەر جۇرتتىڭ مول مۇراسىن دا ءبىر ىزگە ءتۇسىرىپ, جۇيەلەپ بەردى. بۇل تۋرالى اۆتور بىلاي دەيدى: ««... مۇعۋلداردىڭ جانە مۇعۋلدارعا تۋىسقان بولىپ كەلەتىن بارشا تۇركى تايپالارىنىڭ شەجىرەلەرىن, بولەك-بولەك, شاشىلىپ جاتقان, وسى ۋاقىتقا دەيىن ولاردى جيناۋعا ەشكىمنىڭ قولى بارماعان, ەشكىمگە ولاردى رەتكە كەلتىرىپ, جيناقتاۋ باقىتى بۇيىرماعان, سونىڭ سالدارىنان بۇكىل تاريحشىلار ولاردىڭ جارتىسىن حالىق اۋزىنان ەستىپ الىپ, كەيىن ءوزىنىڭ قالاۋى مەن كوڭىلىنە ساي كۇيدە بايانداپ كەلگەن, ال ولاردىڭ شىنايى ءمان-جايىن ەشكىم بىلمەگەن, ەشكىم تەكسەرە الماعان حيكايالاردى ءارى ولاردىڭ بايانىن... ساقتالىپ جاتقان جەرلەرىنەن تاۋىپ, ولاردى ساراپتاپ, سىنعا الىپ, جازبالاردا جازىلعان دەرەكتەردىڭ دالدىگىن تەكسەرىپ, تەرەڭ زەرتتەۋدەن وتكىزىپ, ولاردى جيناپ, كەرەكتىسىن رەتكە كەلتىرىپ, ءمىنسىز ءتىركەستەر كۇيىندە بايانداپ, وسى ۋاقىتقا دەيىن سىر جامىلعىسىنىڭ استىندا ساقتالىپ كەلگەن حيكايالاردى, كەرەمەت تە, كوركەم اقىل-ويدىڭ سۇلۋلارىن اشىق الاڭعا شىعارىپ, الەمگە جاريا ەتىپ كورسەتسىن» دەپ پاتشا ءامىر ەتتى».
وسى جولداردان ءبىز اۆتوردىڭ تۇركى رۋ-تايپالارىنىڭ شىعۋ تەگى مەن تاريحىن جەتىك بىلەتىن سۇڭعىلا بەكتەر مەن اسقان ءبىلىمپازداردىڭ سوزدەرىنە دەن قويعانىن, شەجىرەشىلەرگە جۇگىنگەنىن, سولاردان وقيعالاردىڭ انىق-قانىعىن تەكسەرگەنىن بايقايمىز. ءوزى بۇل تۋرالى «...ول تۇركى حالىقتارى جايلى دەرەكتەردى ءاربىر قاۋىمنىڭ اتاقتى ريۋاياتشىلارى مەن ناقىلشىلارىنىڭ جەتكىزگەنىنە سايكەس جانە ولاردىڭ كەيبىر كىتاپتارىندا تابىلعاندارىن الىپ, وزگەرتپەي كەلتىرۋدە» دەگەن راشيد اد-ءديننىڭ قاشقاريدىڭ ايگىلى تۇرىك سوزدىگى سياقتى ىرگەلى ەڭبەكتەردى پايدالانعانىن اڭعارامىز. شەجىرەشىلەر اراسىندا ۇلى ءامىر بولات چينساننىڭ ەسىمىن ەرەكشە اتاعان عۇلاما عالىم بۇل تاريحتار جيناعىن جازىپ شىعۋ ءۇشىن وزىنەن بۇرىنعى تاباري, يبن اسير, ماسعۋدي, بيرۋني, بالحي, نيشابۋري, راۆاندي, تۋسي, جۋۆايني سياقتى تاريحشىلاردىڭ ەڭبەكتەرىندە كەلتىرىلگەن دەرەكتەردى دە رەتىمەن قولدانعانى دا انىق.
نۇح پايعامباردان باستاپ, وعىز حان ناسىلىنەن تارايتىن شىڭعىس حان جانە ونىڭ ۇرپاقتارى جايلى ءسوزىن ساباقتاعان راشيد اد-دين ۇلى دالا تاريحىنداعى كوپتەگەن ىرگەلى قاۋىمدار مەن ولاردان شىققان كورنەكتى قايراتكەرلەر, داڭقتى تۇلعالار تۋرالى باياندايدى, سونىڭ ىشىندە وعىز, قاڭلى, قىپشاق, قارلۇق, قالاش, ۇيعىر, قىرعىز, تاتار, جالايىر, مەركىت, نايمان, كەرەيت, قوڭىرات جانە ەرگەنەقوننان شىققان وزگە دە رۋ-تايپالار جايىندا مول مالىمەتتەر بەرەدى. راشيد اد-ءديننىڭ ەڭبەگىندە سول ءداۋىردىڭ قالالارى مەن ەلدى مەكەندەرى, جاعراپيالىق ايماقتار مەن جەر-سۋ اتاۋلارى تۋرالى دا قۇندى دەرەكتەر باياندالادى. ماسەلەن, ول سايرام قالاسى تۋرالى «كارى سايرام – وتە كونە ءارى اسا كەڭ دە ۇلكەن قالا. قالانى كورگەندەر ونىڭ باسىنان اياعىنا دەيىن ءبىر كۇندىك جول جانە وندا قىرىق قاقپانىڭ بار ەكەنىن جەتكىزەدى» دەپ جازادى. مىنە, وسىلاي مۇقيات جينالىپ, مۇلتىكسىز جۇيەلەنگەن مالىمەتتەر مەن دەرەكتەر وقىرمانعا ادەمى مينياتيۋرا-سۋرەتتەرمەن اسەم بەزەندىرىلىپ ۇسىنىلادى. ايتا كەتەرلىك جايت, بۇل مينياتيۋرالار سول كەزەڭنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن بەينەلەۋ تۇرعىسىنان دا اسا قۇندى بولىپ سانالادى.
سوندىقتان وتكەنگە ۇڭىلگەن ءاربىر تاريحشى مەن كوزىقاراقتى وقىرمان تاراپىنان تالاسسىز مويىندالعان كلاسسيكالىق ەڭبەك وزىنەن كەيىنگى سول زاماننىڭ جىلناماسىن جازۋشىلار ءۇشىن دە ساۋلە شاشىپ, باعدار بەرىپ, جولاشار ۇلگى بولىپ, سودان شىعارمانىڭ ءداستۇرىن جالعاعان قاداۋ-قاداۋ قۇندى دۇنيەلەر تۋدى. مىسالى قادىرعالي بي قوسىم ۇلى جالايىري 1602 جىلى جازعان «جاميع ات-تاۋاريح» شىعارماسى, حيۋا حانى ابىلعازى ءباھادۇردىڭ «شاجارا-ي تاراكيما» (1661 ج.), «شاجارا-ي تۋرك» (1665 ج.) اتتى تۋىندىلاردىڭ التىن ارقاۋى ءارى تاريحي-دەرەكتانۋلىق نەگىزدەرى دە راشيد اد-ءديننىڭ وسى «جاميع ات-تاۋاريح» شىعارماسى بولعان ەدى. سوندىقتان بولسا كەرەك, ايگىلى شىعىستانۋشى عالىم, اكادەميك ۆ.ۆ.بارتولد «تاريحي ەنتسيكلوپەديالىق مۇنداي ەڭبەكتەر ورتا عاسىرلاردا الەمنىڭ ەشبىر حالىقتارىندا, ازيادا دا, ەۋروپادا دا بولعان جوق دەپ» جوعارى باعا بەرگەن. سول سياقتى ي.پ.پەترۋشەۆسكي دە بۇل شىعارما تۋرالى «كوشپەندىلەردىڭ ەتنوستىق بايلانىستارىن, الەۋمەتتىك ءومىرىن, تۇرمىسىن, قۇقىقتارى مەن اڭىزىن راشيد اد-دين ناقتى, تولىققاندى جانە دالدىكپەن سۋرەتتەدى, ءبىز مۇنداي قولجازبالاردى باسقا ءبىر حالىقتاردىڭ ەشبىر دەرەككوزدەرىنەن تابا المايمىز» دەپ جازدى.
«جاميع ات-تاۋاريح» جيناعىنىڭ ءبىرسىپىرا ءبولىمى 1836 جىلى فرانتسۋز تىلىنە اۋدارىلعان بولاتىن. ودان كەيىن 1858-1888 جىلدارى ي.ن. بەرەزين ورىس تىلىنە, 1911 جىلى ە.بلوشە فرانتسۋز تىلىنە اۋداردى. سونىمەن قوسا, 1936 جىلدان باستاپ كسرو شىعىستانۋ ينستيتۋتى عىلىمي قىزمەتكەرلەرى تاراپىنان ورىس تىلىنە اۋدارىلىپ, 1946 جىلى 3-ءشى تومى, 1952 جىلى 1-ءشى تومى, 1960 جىلى 2-ءشى تومى جارىق كوردى. ورىس تىلىندەگى بۇل اۋدارمانىڭ ساياسي تسەنزۋرالىق قاتاڭ باقىلاۋدا جارىققا شىققان, ابدەن ەسكىرگەن جانە بۇرمالانعان اۋدارما بولعانىن ەرەكشە اتاپ وتكىمىز كەلەدى. ەشبىر تۇپنۇسقالىق فاكسيميلەسى بەرىلمەگەن اۋدارمادا ورتالىق ازيا تاريحىنا قاتىستى تۇستارىنا قاجەتتى تۇسىنىكتەمەلەر جاڭساق, ءتىپتەن كەمشىلىكتەرى كوپ بولعان. سونىمەن بىرگە «جاميع ات-تاۋاريح» جيناعىندا ءتۇرلى-ءتۇستى سۋرەتتەرىمەن بەرىلگەن اسا قۇندى مينياتيۋرالارى, شەجىرەلەرى, تاڭبالارى سەكىلدى باي مۇرالارى دا مۇلدەم نازاردان تىس قالعان ەدى. ودان كەيىن 1968 جانە 1980 جىلدارى ا.ا.الي-زادە «جاميع ات-تاۋاريح» جيناعىنىڭ 2 توم قولجازبا نۇسقالارىنىڭ سالىستىرمالى ماتىندەرىن جاريالادى.
مىنە, وسىنداي ىرگەلى ەڭبەك العاش رەت تولىق اۋدارىلىپ, قازاق وقىرماندارىنا جول تارتىپ وتىر. ءحىح عاسىردان باستاپ اعىلشىن, فرانتسۋز, نەمىس, ورىس, قىتاي جانە وزگە تىلدەرگە اۋدارىلا باستاعان تەڭدەسسىز تۋىندى العاش رەت قازاق تىلىنە 2017 جىلى اۋدارىلىپ, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى اكىمشىلىگىنىڭ دەمەۋشىلىگىمەن جارىق كورگەن ەدى. ونى قازاق تىلىنە تىكەلەي اۋدارعان اراب, پارسى تىلدەرىنىڭ بىلگىر مامانى, قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ عۇلامالار كەڭەسى مۇشەسى, ءوڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «تۇركىتانۋ» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى ءزارىپباي جۇمان ۇلى ورازباي.
حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن العاشقى اۋدارمانىڭ كەيبىر كەمشىن تۇستارى تولىقتىرىلىپ, كونە سوزدەردىڭ ارنايى سوزدىگى رەتتەلىپ, جۇيەلەنگەن, عىلىمي تالاپقا ساي ەكىنشى باسىلىمى باسپاعا ۇسىنىلىپ, زەردەلى زەرتتەۋشىلەر مەن وقىرمان قاۋىمعا ۇسىنىلىپ وتىر.
بۇل تۇستا اۋدارماشى عىلىم تالابىنا ساي قولجازبادا جازىلعان ءماتىندى ەشقانداي وزگەرتپەي, سوزبە-ءسوز قاز-قالپىندا اۋداردى. سوندىقتان اۋدارماشى پارسى تىلىندەگى تۇپنۇسقاداعى ءتۇرلى حالىقتاردىڭ اتتارى مەن جەر-سۋ اتاۋلارىن جانە ارنايى تەرميندەردى مۇمكىندىگىنشە تۇپنۇسقاعا سايكەس قاز-قالپىندا تاڭبالاۋدى كوزدەدى. اۋدارماعا نەگىز بولعان شىعارمانىڭ پارسى تىلىندەگى 1528 بەت نۇسقاسى 1994 جىلى تەگەراندا «ال-بارز» باسپاسى تاراپىنان شىعارىلعان. بۇل تولىق نۇسقانىڭ فاكسيميلەسى دە قوسا بەرىلدى.
وسى رەتتە ەلباسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا جارىق كورگەن كىتاپتى اۋدارۋعا تۇرتكى بولعان, ونىڭ ساپالى شىعۋىنا جاناشىرلىق تانىتقان تانىمال تۇلعا بەيبىت اتامقۇلوۆقا جانە ەڭبەگى ءسىڭگەن بارشا ازاماتتارعا شەكسىز العىسىمىزدى بىلدىرەمىز.
قۇندى ەڭبەك تاريحىمىزدى تۇگەندەۋگە, جادىنىڭ جاڭعىرىپ, ۇلتتىق كودىمىزدى تۇيسىنۋگە, سول ارقىلى حالقىمىزدىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىنا قىزمەت ەتەتىنىنە كۇمان جوق. سوندىقتان تارلان تاريحىمىزدىڭ اقتاڭداق بەتتەرىن اشا تۇسەتىن باعالى ەڭبەك بارشامىزعا قۇتتى بولسىن!
دارحان قىدىءرالى
