فوتو: تەمىربولات توقمامبەتوۆ
باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى التاي كولگىنوۆ فورۋمعا قاتىسۋشىلاردى قۇتتىقتاپ, «بۇگىنگى حالىقارالىق فورۋمنىڭ تاقىرىبى قوعامداعى وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلاۋ جانە پىكىر الماسۋدىڭ شىنايى قاجەتتىلىگىنەن تۋىنداپ وتىر. ءبىز قازىرگى تاڭدا مادەني, رۋحاني اقپاراتتىڭ جانە ساياسي-فيلوسوفيالىق قۇندىلىقتاردىڭ بەلسەندى وزگەرىپ جاتقان كەزەڭىندە ءومىر ءسۇرىپ كەلەمىز. ۋاقىتتىڭ تالابىنا ساي, ءبىز دە جاس مەملەكەت رەتىندە سول وزگەرىستەر مەن ۇردىستەرگە ۋاقىتىلى جاۋاپ قاتىپ, مەملەكەتتىلىگىمىز بەن تاۋەلسىزدىگىمىزگە كەرەعار دۇنيەلەرگە دەر كەزىندە زەيىن قويۋىمىز زاڭدى. ول ءۇشىن قۇقىقتىق تالاپتاعى باعىت-باعدارىمىزدى قايتا قاراۋىمىز دا قاجەت بولادى. سوندىقتان بۇگىنگى فورۋم بارىسىندا زايىرلى قوعام, ونداعى ءدىن مەن قۇقىقتىڭ ءوزارا بايلانىسى, ءدىن سالاسىنداعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ تەتىكتەرىن جان-جاقتى تالقىعا سالىپ, ءوزارا پىكىر الماساتىن بولامىز», -دەدى.
ەلىمىزدىڭ باس ءمۇفتيى سەرىكباي قاجى وراز ءوز بايانداماسىندا اق جايىق وڭىرىندە قازاقتان شىققان تۇڭعىش ءمۇفتي, قازي عۇمار قاراش, اقىن كەردەرى ابۋباكىر سىندى داڭقتى تۇلعالار تۋعاندىعىن ايتىپ ءوتتى.
- حالقىمىزدا: «وتان ءۇشىن كۇرەس – ەرگە تيگەن ۇلەس», – دەگەن ناقىل ءسوز بار. ءححى عاسىرداعى وتان ءۇشىن كۇرەس ەڭ اۋەلى تەرەڭ ءبىلىم الىپ, سول ءبىلىم مەن تاجىريبەنى ەلدىڭ يگىلىگى مەن وركەندەۋىنە سارپ ەتۋدەن باستالادى. ءبىلىم – باعا جەتپەس ولجا, ۇلكەن قارۋ. ءبىلىمسىز وركەنيەت جوق. بۇگىنگى تاڭدا كۇش تە, قۋات تا – ءبىلىم مەن بىرلىكتە. پايعامبارىمىز مۇحاممەد (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن): ء«بىلىم مەن حيكمەت مۇسىلمانداردىڭ جوعالتقان قازىناسى, قاي جەردەن تاپسا دا يەمدەنىپ السىن», – دەگەن. وقۋ ورىندارىندا وقىپ جۇرگەن ۇل-قىزدارىمىز, باۋىرلارىمىز ەل-جۇرتقا پايدا اكەلەر ءبىلىم ىزدەنسە, جاھاننىڭ ەڭ وزىق تەحنولوگيالارىن ۇيرەنىپ, ونى وزگەگە ۇيرەتسە – ەلگە قوسقان ۇلەس وسى بولماق. ۇلتتىق تاربيە مەن كوركەم مىنەز بولماعان جەردە اسقان بىلىمنەن پايدا از. اللا ەلشىسى ء«دىن دەگەن نە؟» دەگەن ساۋالعا: ء«دىن – كوركەم مىنەز», – دەپ ءۇش قايتارا جاۋاپ بەرگەن. ءوزى دە بۇل عالامعا «كوركەم مىنەزدى كەمەلىنە جەتكىزۋ ءۇشىن جىبەرىلدىم» دەيدى. قازىر زاماناۋي عىلىمنىڭ وقىمىستىلارى جەتىستىككە جەتۋدىڭ توتە جولى – كوركەم مىنەز, - دەدى قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى.
باس ءمۇفتي سونىمەن بىرگە زايىرلىلىق پەن اتەيزمنىڭ اراسى وتە الشاق ەكەنىن ايتا كەلىپ, ەلىمىزدەگى زايىرلىلىق ۇستانىمىن كەشەگى كوممۋنيستىك كەزەڭدەگى اتەيزممەن سالىستىرۋ ورەسكەل قاتە ەكەنىن ەسكەرتتى.
- كەشەگى كەڭەستىك يدەولوگيا اتەيزمگە نەگىزدەلگەن سەكۋلياريزم بولدى. ول كەزدە كەز كەلگەن تانىم, عىلىم دا ونەر دە, ادەبيەت پەن تاريح, ءپالساپا دا سول يدەولوگياعا قىزمەت ەتتى. سوندىقتان كەشەگى كوممۋنيزم زايىرلى ەل ەمەس, ول اتەيستىك مەملەكەت بولدى دەپ ايتىلادى. يسلام الەمىنە تانىمال ويشىل بابامىز ءابۋ ناسىر ءال-فارابي «قايىرىمدى ەل كوزقاراستارىنىڭ توركىنى», «ازاماتتىق قوعام» جانە ء«دىن كىتابى» دەپ اتالاتىن ريسالالارىندا مەملەكەتتىك ينستيتۋتتىڭ ءدىني ەمەس نەگىزدە باسقارىلۋى تۋرالى جازىپ قالدىرعان. بۇگىنگى تاڭدا بىزدە قولدانىلىپ وتىرعان زايىرلىلىق ۇعىمى ء«دىندى جوققا شىعارۋ ەمەس», كەرىسىنشە – ادامنىڭ ار-وجدان بوستاندىعىن, ءدىني سەنىم ەركىندىگىنە كەپىلدىك بەرۋ دەگەن تۇسىنىكتى قامتيدى. ياعني, زايىرلىلىق ۇعىمى «ار-وجدان بوستاندىعى» جانە «توزىمدىلىك», «تولەرانتتىلىق» سىندى ۇعىمدارمەن جانە تۇسىنىكتەرمەن تىعىز بايلانىستى. زايىرلىلىق ۇعىمى مەملەكەتتىڭ دىنگە دەگەن قاتىناسىنىڭ دەموكراتيالىق سيپاتتا ەكەندىگىن تانىتادى. «زايىرلىلىق» ۇستانىمى – قوعامنىڭ كەز-كەلگەن مۇشەسىنە, ونىڭ ءدىنى, تەگى, ناسىلىنە قاراماستان, ءار ادامنىڭ قانداي دا ءبىر دىنگە سەنۋ, سەنبەۋ ماسەلەسىنە ارالاسپايتىن ۇستانىم. ياعني, بۇل ۇستانىم ادامنىڭ ار-وجدانىنىڭ مورالدىق بولمىسىنىڭ ەركىندىگىنە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل رەتتە مەملەكەت ازاماتتاردىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى تەك قۇقىقتىق نەگىزدە شەشۋدى قامتاماسىز ەتەدى, - دەدى سەرىكباي قاجى وراز.
پلەنارلىق ماجىلىسپەن باستالىپ, تۇستەن كەيىن سەكتسيالىق ماجىلىستەرمەن جالعاسقان فورۋمعا وزبەكستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ حالىقارالىق قاتىناستار ءبولىمى باسشىسى مۋحامماد-اكمالحان شاكيروۆ, ۋكراينا ەلىنىڭ ۇلتتىق پەداگوگيكا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى دەنيس بريلەۆ, باشقۇرتستانداعى رەسەي يسلام ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى مۋرسال احمەتوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى ءدىنتانۋ ساراپتاماسى جانە ءدىني ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىمەن بايلانىس باسقارماسىنىڭ باسشىسى مەيرام يمانباەۆ, «نۇر-مۇباراك» قازاقستان-مىسىر يسلام مادەنيەتى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى قايرات قۇرمانباەۆ, باتىس قازاقستان وبلىسى پروكۋرورىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى جاندوس ومىراليەۆ, تاريحشى جانە ءدىنتانۋشى عالىمدار, تەولوگتار, يمامدار, مەدرەسە شاكىرتتەرى, ىشكى ىستەر جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى ماماندارى, اۋدان اكىمدەرى مەن ىشكى ساياسات بولىمدەرى ماماندارى, باق وكىلدەرى قاتىستى.
حالىقارالىق فورۋمعا قاتىسۋشىلار دىنارالىق سۇحباتتىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسى الەمدە دىندەرگە دەگەن قۇرمەتتىڭ ەرەكشە ۇيلەسىمدى ۇلگىسىن قالىپتاستىرعانىن اتاپ ءوتتى. ءتۇرلى ءدىن وكىلدەرىن دىنارالىق سۇحباتقا شاقىرا وتىرىپ, كۇن تارتىبىنە قويىلعان ماسەلەنى ءبىر قىرىنان عانا قاراستىرىپ قويماي, ءار ءتۇرلى دىندەردىڭ ۇستانىمى مەن كوزقاراسىن ەسكەرە وتىرىپ, شەشىم قابىلداۋ – سارابدال ساياساتتىڭ بيىك كورىنىسى ەكەنى داۋسىز.
حالىقارالىق فورۋمعا قاتىسۋشىلاردىڭ اراسىندا باشقۇرتستانداعى رەسەي يسلام ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى مۋرسال احمەتوۆ تە بولدى. بۇگىنگى رەسەي يسلام ۋنيۆەرسيتەتى ۋفا قالاسىنداعى تاريحي عيماراتتا, 1906-1919 جىلدارى ايگىلى «عاليا» مەدرەسەسى بولعان جەردە ورنالاسقان. وسى تاريحي عيمارات قابىرعاسىنا «عاليا» مەدرەسەسىندە وقىعان قازاق قازاق قالامگەرلەرى ماعجان جۇماباي ۇلى مەن بەيىمبەت مايلينگە ەسكەرتكىش تاقتا ورناتۋعا مۋرسال البەرت ۇلى قولداۋ ءبىلدىرىپ, كوپ كومەك كورسەتكەن ەدى. رەسەي يسلام ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورىنىڭ وسى ەڭبەگىن جاقسى بىلەتىن ورالدىق جاستار مۋرسال احمەتوۆكە ۇلكەن قۇرمەت كورسەتتى.
ءدال وسى كۇنى ورال قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى سەرەبرياكوۆ اۋىلىندا جاڭادان مەشىت اشىلدى. جەرگىلىكتى مۇسىلماندار كوپتەن كۇتكەن سالتاناتتى وقيعاعا قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى, باس ءمۇفتي سەرىكباي قاجى وراز بەن ورال قالاسىنىڭ اكىمى مۇرات مۇقاەۆ قاتىستى. باس ءمۇفتي مەشىت سالۋدىڭ ساۋابى قاسيەتتى قۇران مەن پايعامبار حاديستەرىندە ەرەكشە باعالانعانىن ايتىپ, قۇلشىلىق ءۇيىن سالعان كاسىپكەر جۇماباي ايتۋەۆ اقساقالعا العىس ايتتى.
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
باتىس قازاقستان
