جۇماتاي

جۇماتاي جاقىپباەۆ! ءبىر شوعىر اقىندار توبىنىڭ بىرەگەيى, تەلەگەيى ەدى! ءتورت قۇبىلانى تۇگەل جىرلادى. شابىت الەمىنىڭ ءسوزىن ءسۇزدى, جىرىن ءتۇزدى! زامانا نوقتاسىنا التىن باسىن توسپاعان ول ءوزىنىڭ بالعىن شاقتان باقىتىنا بالاپ, بار عۇمىرىن ارناعان ولەڭ ولكەسىنە جانىن پيدا ەتەر قالىپتا ۇنەمى ۇزدىگىپ كۇن كەشتى. ءوز ەرتەگىسىنىڭ ارنالى ارقاۋىنان اۋىتقۋدى قاپەرىنە دە العان جوق. ارقالى اقىن اعا سايگ ۇلىك-جىردىڭ تىزگىنى قولىنا تيىسىمەن بىردەن جالىنا جارماستى. كوككە شاپشىسا بىرگە كوتە­رىل­دى, ەنتىگىن باسسا, قارا جەرگە تىك تۇرا تابانىن تىرەدى. ءبارىبىر بايىز تاپپادى. سويتسە دە, تىزگىندى كۇشتەپ قاقپادى. ءوزىن دە, ولەڭ وبرازىنا اينالعان كەنەجيرەنىن دە باپتاعان ۇستىنە باپتاي بەردى. ءبارىبىر كوڭىلى توياتتامادى. وسى كۇنى كوبىمىزدىڭ اۋزىمىزدا جۇرگەن ايگىلى ايشىقتى جىر جولدارى دا سول شاقتا تۋسا كەرەك: ءبىر كۇلەرمىن عارىش جاققا كەتەردە, كوپ كەششەگە قاي بەتىممەن كەكتەنەم. بىزگە باقتىڭ قولى بۇگىن  جەتەر مە, مۇقاعالي, تولەگەنگە  جەتپەگەن؟ قانى قارا قازانداي قانشالىقتى ساقىر-سۇقىر قايناسا دا, ولەڭنەن وزگە ەشبىر دۇنيەنى كوز الدىنا ەلەستەتە المايتىندىعىن بەك ءبىلدى جانە بۇعان يمانداي ۇيىدى. نامىسقا سۋارىلعان ناركەسكەندەي كۇي كەشىپ ءجۇرىپ, وزىمەن ءوزى الىستى. الىستاعىنى دا, جاقىنداعىنى دا جانىنا مەدەت تۇتپادى. اقىندىق اقپەرەن قيالىنىڭ قاناتى­نان تۇسپەدى. پوەزيا پاتشالىعىن ىزدەدى. نوكەرلە­رىن قامداپ, ءوز قاعاندىعىن قۇرىپ العان كەزى دە سول تۇس. ولەڭىنىڭ جۇپارى ءومىرىنىڭ جۇماعىنا اينالدى. كوزى جۇمىلعانشا سول قيال پات­شالىعىنان ارىلمادى, وزگە دۇنيە اتاۋلىنى كورسە دە كورگىسى كەلمەدى, بىلسە دە بىلگىسى كەلگەن جوق! بار قۇپيا ءداپ وسى ارادا. ادامزاتتىڭ ارعى-بەرگى تاريحىندا تۋرا وسى جول­مەن جۇرگەن تالانتتىلار از كەز­دەسپەگەن. كەرەك دەسەڭىز, كوزدەگەن وسىنداي مۇراتى ءۇشىن جالعاننىڭ جارى­عى­مەن دە قوش­تاسقان. ءوز ءپالساپاسى وزىندە! كەبەنەكپەن جۇرگەندى كەرەكسىزگە جورىما, ايتقانىڭدى قوسايىن اقىل-ەستىڭ قورىنا. مايداننان سوڭ يەسىن ازەر تاپقان وردەندەي, اقىندارعا ابىروي ورالادى سوڭىرا. اۋليە دەرسىڭ! ايتقانى كەلدى. ونىڭ كۋاسى – تىرىلەر, بۇگىنگى بىزدەر. بۇگىنگى بىزدەر دەيمىز-اۋ, كەشەگى اعالارى دا ونىڭ قادىرىنە جەتكەن. جاستاردى ءاردايىم قامقورلىعىنا الىپ جۇرەتىن تۇمانباي مولداعاليەۆ: “جۇماتاي! سەن قازاقتىڭ بولاشاق ۇلى اقىندارىنىڭ ءبىرىسىڭ!” – دەسە, مۇڭايعاندا ماڭدايىنان سيپاي ءبىل­گەن ولجاس سۇلەيمەنوۆ: “جۋماتاي – يس­­تيننىي ي داجە رەدكي پوەت!” – دەپ ءۇل­كەن باعا بەرگەن. ءوزارا سىرلاس, كوپ رەتتە تاعدىرلاس تا بولعان اسقار سۇلەي­مەنوۆ: “ونىڭ ولەڭدەرى تابيعي ءبىتىمى, كونتسەپ­تسيالىق ايشىقتى ويى جاعىنان دا ۇلتتىق پوەزيامىزدىڭ ايتۋلى ولجا­سى, وقشاۋ قۇبىلىسى. ءار شىعارماسى شىڭىراۋدان سۋ شىعارعانداي كورىنەدى”, – دەپ تاڭدانىسىن جاسىرا الماعان. رۋحاني يگىلىكتىڭ اسپاننان وزدىگىنەن جاۋا بەرمەيتىندىگى بەلگىلى. جۇماتايدىڭ قازاق پوەزياسىنداعى ەرەكشە قۇبىلىس ەكەندىگى الدەقاشان ايتىلعان. كەيدە ءبىزدىڭ سول قۇبىلىستىڭ ءتۇپ-توركىنىن باسقا جاقتان ىزدەيتىندىگىمىز بار. ونىڭ بار سيقىرى جۇماتايدىڭ كورسەم, بىلسەم, ۇقسام دەپ ءتۇندى-تۇنگە, تاڭدى-تاڭعا جالعاعان بوزتورعايداي تىنىمسىز شىرىلداعان جۇرەگىندە! قالمايمىن دەپ مىناۋ ءومىر كوشىنەن, جاستاي زەرەك, عاجايىپ كۇي كەشىپ ەم. جان ادامنان جاسقانباي ءھام جاسىماي, قۇنانباەۆ وسپان قۇساپ ءوسىپ ەم! وقىماعان كىتابى, تاۋىسپاعان ءىلىمى جوق جۇماتاي الەمدىك اقىل-ويدىڭ تولعاقتى جولىن كوكتەي شولىپ قانا قويمادى, جان-دۇنيەسىمەن ۇعىنا ءبىلدى. ءسويتىپ, ول تانىمنىڭ سەزىمدىك, تۇيسىكتىك جانە لوگيكالىق ساتىلارىن باستان كەشىرىپ بارىپ, ءوزىنىڭ تولىمدى فيلوسوفيالىق توقتامىنا قازىق قاقتى. كۇلەدى ەل ماعان. “كۇلەدى جاقسى سوڭ كۇلگەن”, ەركەك بوپ تۋسام, ەرىتسەم دەدىم  توڭدى ۇنمەن. ادەبيەت دەگەن الەمگە قاجەت شارۋانىڭ ارحەولوگى دا, گەولوگى دا بولدىم مەن. شارتاراپتارعا شاشاتىن كەيىن داڭقى نۇر, (شاراپاتىڭ مەنى دە كەلىپ شارپىعىر). كيىمى التىن كىسىنى ەمەس, سەنى ىزدەپ, سەنى ىزدەپ ءجۇرمىن, سەرى مىنەزدى التىن ۇل! – دەگەن ۇزەڭگى ۇزەردەي تە­بىرە­نىسىنە بۇدان كەيىن قالاي قوسىلماسسىز! ونىڭ اقىن رەتىندەگى فەنومەنىن دە وسى ورىستەن ىزدەۋىمىز كەرەك. جۇرەگىنىڭ بايتاق تەرەزەسىنە بارىنشا مول كەڭىستىكتى اق-قاراسى, بار-جوعىمەن قاتار تۇسىرە بىلۋىندە. سونى ميىنىڭ مىڭ گرادۋستىق پەشىندە بابىنا كەلتىرە بالقىتىپ, مارجانىن تەرە العاندىعىندا. سەزىم سەرگەكتىگى ينتوناتسيا­نىڭ نازىك پەرنەلەرىنە دەم بەرىپ, ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ نازارىنا ىلىگە قويماس شۋاقتارعا مالىندى, قايسىبىر مىڭ جىل ءمىز قاقپاي تۇرعان تاس قاقپالار الىندى. تەكتىلىك تەگەۋرىنى, جاراتىلىستىڭ جانارتاۋى دەپ, اسىلى وسىنى ايتساق كەرەك. جانە ءبىر ۇلگىگە زەر سالىڭىز: قاشاعان قۇساپ قۇيعىتقان قيا جەرمەن دە, تاپتاتتى ما ەكەن تابىنان جيناي كەلگەندە. اسىققان مالشى اتىنان تۇسپەي تەرگەن بە؟ توعايداي قالىڭ تاڭقۋراي جاتىر تاپتالىپ, تۇعىلدا مىناۋ تۇياقتار باسىپ, قاتتالىپ. جاپىراق اشساڭ – جاۋتاڭداي قاراپ دىرىلمەن, القىزىل جاقۇت اۋىزعا جۇمساق بىلىنگەن. ساۋلەڭنەن ىشكەن سىلەكەيشە ىشكە جۇگىرگەن, قور قىزىنىڭ بۇتاققا شىققان ەرنىندەي, تۇعىلدا تۇرىپ تاڭقۋراي جۇتىپ كوردىڭ بە, ەي؟! جۇماتاي ولەڭگە تاقىرىپ تابۋدان ەشبىر تارشىلىق كورمەگەن. قاي تاقىرىپتىڭ قولتىعىنان السا دا جولى اشىلىپ, ساپارى جالعاسىپ كەتە بارعان. انا تاقىرىبىنا ولەڭ شىعارماعان اقىن بولمايتىن دا شىعار. ايتسە دە, جۇماتايدىڭ مەيىربان دا كوپشىل, قۇرمەتتى دە تەكتى اناسىن جىر شۋماقتارى مەيلىنشە مولدىرەتە كوز الدىڭىزعا اكەلەدى. ەشقاشان جۇزدەسپەسەڭ دە بالا كەزدەن ماڭدايىڭنان ءوبىپ جۇرگەندەي سەزىنەسىڭ ءوزىڭدى. شىركىن, دەيسىڭ, ادامزاتتىڭ ءبارى انالارىن اقىندارداي قادىرلەپ, قۇرمەتكە بولەپ, كوككە كوتەرسە عوي! “مۇڭ-قايعى مويىتپادى استە مەنى”, دەيتۇعىن ۇلىڭ دا ءبىر قاس تورە ەدى. اكەم جوق, سەن اۋرۋسىڭ, سونى ويلاسام, كوزىمە ەكى تارام جاس كەلەدى. ول ءوزى تىرشىلىك ەتكەن زامان مەن ۋاقىت­تىڭ قامشى سالدىرماس تامىرشىسى بولا ءبىلدى. اردىڭ ءسوزىن, اقيقاتتىڭ ءوزىن ايتتى. تا­قى­رىپتارىنىڭ سانالۋان بولىپ كەلەتىن­دىگى دە سوندىقتان. تابانىن تىلگىلەگەن تاۋ-تاس, بوياۋى وي تۇنىعىنا شومىلدىرعان مىڭ ءبىر گۇل, قاتپارلى قوعام, ەل-جۇرت, ساناڭا ساۋلە ۇيالاتار كارى تاريح جانە سول سياقتى جالعاسىپ كەتە بارار ارنالاردىڭ قاي-قاي­سى­سىنىڭ دا جۇماتاي ءۇشىن وگەيلىگى جوق. ءار ولەڭنەن ءوزىن كوردى, قابىرعالى قازاعىن اڭعاردى. تابيعاتتى بۇكىل جاراتىلىسىمەن ۇعىن­دى. قىزىلدى-جاسىلدى گۇلدەردى جا­نىن­داي جاقسى كوردى, سان ءتۇرلى قۇستاردىڭ كوپ داۋىستى ءۇنىنىڭ سيقىرىنا ەلتىدى, كوك با­لاۋ­سا شالعىننىڭ جۇپار ءيىسى كەۋدەسىن كەرنەدى. جۇيتكىتىپ جيرەن اتپەن ك ۇلىپ وتكەن, تانيدى مەنى تاۋدىڭ گ ۇلى كوكتەن, – دەسە, ءسوزسىز سەنەسىز. وسىلايشا ونىڭ تاقىرىپ تاڭداي ءبىلۋ­دەگى دارالىعى دانالىققا باستادى. ءوز ءداۋىرىنىڭ كەڭ تى­نىس­تى اقىنىنا اينا­ل­دىردى. قاي تاقىرىپقا قالام سىلتەسە دە قۇلاي بەرىلدى, جاڭا تۋعان ايداي كەرىلدى. بىردە وزەگىن ءورت شالا كۇر­سىندى, ەندى بىردە ءسال ءنار­­سەدەن شاتتا­نىپ, قى­رانداي ءسىل­كىندى. “ولەڭ ءشىر­كىن – وسەك­شى جۇرت­قا جايار...” – دەپ ايتارىن تۇم­شا­لا­ما­دى. قۇپيا ساق­تا­مادى. ەستەتي­كا­لىق جانە فيلو­سو­فيالىق كرە­دو­سىنان تانبادى. سول سەبەپتى دە, وقىر­­ماندارى ونىڭ پوەزياسىنان ولەڭ جاساۋشىنى ەمەس, زامانانى قاشاۋشىنى, جاقسىلىقتى قاداپ-قاداپ اتاۋشىنى كورەدى. مۇنى اقىننىڭ ءبىر باقىتى دەپ ۇققايسىز. اقىندار كەتكەن زامان با, ولەڭشى كەلىپ, وسىنشا سۇپ-سۇر بولامىز نەدەن شىرەنىپ؟ قادامىن جۇرتتىڭ باققاندار قاي جەردەن شىققان, ءبىز, قازاق, اقىن حالىقپىز دەمەۋشى مە ەدىك؟.. ادۋىن اقىن ولەڭدەرىن الدەنە وزەگىن ورتەگەندە عانا جازدى. سيا كەپپەستەن الا­قايلاپ باسىلىمدارعا الا جۇگىرمەدى. ءسوز قادىرىن ءوز قادىرىم دەپ ۇعىندى. بال تامعان ءتىلىمىزدىڭ باقشاسارايىندا باسقالارعا قارا­عاندا كوپ كىدىردى. كوڭىل تورىنە كوپ كەستە تو­قىدى. ايدىن شالقار ءتىل تەڭىزىنىڭ ەشكىمنىڭ تۇسىنە دە كىرمەگەن تۇڭعيىق تەرەڭدەرىنە بويلادى. ءتىل جاۋھارىنان القا تاقتى. وعان تومەندەگى بوياۋلى مول شۋماقتى ايتايىق. سۋماقتاي زارلاپ, كومەيىنە ءزىلدى ءۇن كەپ, ۇلارداي شۋلاپ, بارىسشا ءزىلدى گۇرىلدەپ, قاھارلى وزەن جامان مىنەزىن سەزدىرسە, قالتىراپ شەتەن, قايىڭ دا تۇرار دىرىلدەپ. پوەزيادان وزگە دۇنيەلەردىڭ ءبارىن ەكىنشى كەزەككە ىسىرعان ول ولەڭدى جالعىز عانا جان­سەرىگىنە بالادى. سونىمەن عانا جۇزدەستى, سو­نى­مەن عانا كەلەشەگىنە ءىز كەستى. بويىنا دا­مىل تاپتىرماعان دا, ويىنا قانات قاق­تىرعان دا سول ەدى! سارىجۇرتى – سارنوقاي تورىنەن اقسۇڭقار بالاسىن الاتاۋدىڭ اسقارىنا سامعاتىپ ۇشىرعان دا سول ەدى! وزەگىن ورتەگەن بار وي-ارمانى, كوكەيتەستى ماقسات-مۇددەسى, بۇكىل پوەتيكالىق كرەدوسى قا­سيەتتى ولەڭ پاتشالىعىنىڭ شالقۋىنا با­عىتتالدى. جانە ءبىر ۇعارىمىز, جۇماتاي كەز كەلگەن تالانتتى اقىننىڭ حالىق بايلىعى, ەل قازىناسى ەكەندىگىن تەرەڭ سەزىندى. از جازسا دا ساز جازدى. باسقاعا ىلەسىپ, تەككە ارامتەر بولماي, تەك ءوز سوقپاعىمەن العا تارتتى. ءار كەزەكتى ولەڭىن بۇ جالعاندا سوڭعى شۋماقتارىن توگىپ وتىرعانداي جانىنا ابدەن جانىپ بارىپ شىعاردى. سە­رىپپەلى ساداقتىڭ قىلدان ەسكەن ارىن­دى ادىرناسىنداي قۋاتتى, ومىراۋلى ويلارىن كىرپىش قالاعانداي قۇتتى ورنىنا قوندىرا ءبىلدى. سوندىقتان دا, “پوەزيا” اتتى ولەڭىندەگى: سەن بارسىڭ, بار بولسا ەگەر جەردە كۇنگەي, كۇنگەيدىڭ گۇلدەرىنىڭ ەڭبەگىندەي. بارسىڭ سەن! سەنەم ساعان فيليپپيندىك حيللەرگە ارۋلاردىڭ سەنگەنىندەي. كۇن كەشكەن ءسوزىن ۇعار ەلسىز دە اباي, سول اراي – ءشولسىز دە اراي, كولسىز دە اراي. اقىندار قۇرىپ كەتسىن... بىراق الەم بىلمەيمىن كۇن كەشەدى سەنسىز قالاي؟! – دەگەن توقتامىنا قۇلاي بەرىلەسىز. ساعىندىم سەنى, اعاتاي, تۇسىمدە كوردىم, قىزعالداقتاردىڭ قاپتاعان ىشىندە كوردىم. كەتەتىنىڭدى, ومىردەن وتەتىنىڭدى, بىلمەيمىن, بۇرىن قالايشا تۇسىنبەگەنمىن. بۇل جۇرەكتى شىمىرلاتار شۇعىلا شۋ­ماق­تارعا قانداي دا ءبىر تۇسىنىكتەمە بەرۋ­دىڭ ءوزى ارتىق. سول كەزدە عوي اقىن نەسىپ­بەك ايتوۆتىڭ: “جۇماتاي, نويانىڭ تۇگىلى قويانىڭ بولايىن, تەك جان­دا­رىڭ­دا جۇرەيىنشى” دەيتىنى. قانشاما جاستار جۇ­مەكەڭە ەلىكتەپ اقىن­­دىق جول­دى بويتۇمار قالادى. مارالتاي اقىن بالاسىنىڭ ەسىمىن جۇماتاي دەپ اتاسا, ءوزىن ومىردە بىردە ءبىر رەت كورمەسە دە, قازاق جەرىنىڭ تۇك­پىر-تۇكپىرىندە وعان ارناپ تەبىرەنە ولەڭ جازعاندار قان­شاما؟! جۇمەكەڭنىڭ جىر جيناق­تارىنىڭ مىڭداعان وقىر­­­مان­­دار­دىڭ قوينىنان تاستا­­ماي­تىن سىر­لاس كىتاپتارىنا اينال­عاندىعى ق-ا-ا-شان! جۇماتاي جاقىپباەۆ نە دە­گەن سان قىرلى تالانت دەسەڭىزشى! اقىن, كۇيشى, سۋرەتشى, ءانشى, ما­تەماتيك, فيلوسوف, كومپوزيتور, اۋدارماشى, بوكسشى, تەرمەشى, جىرشى, سۋىرىپسالما اقىن, تاريحشى... قۇداي-اۋ, مۇنىڭ ءبارى ءبىر باسىنا قالاي عانا سىيىپ تۇرعان! تاريحشى دەمەكشى, ول تاريحتى ءبىلۋدى ءوز ۇلتىڭدى ءسۇيۋ دەپ ۇقتى ەڭ الدىمەن. كونە زامانداردان جەتكەن قاتپار-قاتپار عيبراتتى اڭگىمە-شەجىرەلەردى كونەكوز­دەرىڭىزدەن دە, ءتىپتى قايسىبىر كاسىبي تاريحشىلارىڭىزدان دا ارتىق بىلەتىن. اقىن شىعارمالارى كۇردەلى. سونى دا سوقتالى تۇستارى باسىم. بىراق, بۇل ونىڭ كەمشىلىگى ەمەس, ارتىقشىلىعى. وسى رەتتە احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ مىنا ءبىر ويلارى كوكەيىمىزگە ورالادى: “... اباي سوزدەرى جالپى ادامنىڭ تۇسىنۋىنە اۋىر ەكەندىگى راس. بىراق, ول اۋىرلىق ابايدىڭ ايتا الماعاندىعىنان بولعان كەمشىلىك ەمەس, وقۋشىلاردىڭ تۇسىنەرلىك دارەجەگە جەتە الماعانىنان بولاتىن كەمشىلىك.” عاجاپ! وزگەلەردەن ەرەك تۋعان اقىننىڭ ءبىر ارتىقشىلىعى, ءبىر باقىتى دا وسىنداي كۇردەلى ويلارىندا شىعار! الاشتىڭ ارداقتى پەرزەنتى, ارلى اقىنى جۇماتاي جاقىپباەۆ شابىت ايمالاعان ءبىر شاعىندا بىلاي دەپ ەدى عوي: ارتتىرا بەرسىن بىلگەننىڭ قادىرىن ولەڭ, الكەي ايتسا جانىنىڭ امىرىمەنەن. بوگدىحان قىزىن بەرەتىن ۇيسىندەر كەشە ەلگە تاڭ ءىرى ۇلانىن ءتاڭىرى دەگەن! ءدال وسىلاي دەگەن-اق شىعار! ءوز باسىم قىلاۋداي دا كۇمان كەلتىر­مەيمىن! امىرە ءارىن, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى. تالدىقورعان.