تىلەپ اسپانتاي ۇلى – حVIII عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ءومىر سۇرگەن كومپوزيتور, كۇيشى ءارى قوبىزشى. ون ءۇش جاسىندا قوبىزبەن جالىنداپ كۇي تارتقان. «تىلەپ قوبىز» سارا-يىندا ەلوردانىڭ 20 جىلدىق مەرەكەسى قۇرمەتىنە وتكىزىلگەن ىشەكتى-ىسقىشتى, قوبىز تەكتەس اسپاپتاردا ورىنداۋشىلار بايقاۋىنا ايگىلى قوبىزشى تىلەپ اسپانتاي ۇلى ەسىمىنىڭ بەرىلۋىندە سونداي ۇلكەن تاريحي ءمان بار. تۇلعانىڭ تۋعانىنا بيىل 260 جىل تولىپ وتىر. سوعان وراي «تىلەپ» قايىرىمدىلىق قورى مەن حالىق قاھارمانى ساعادات نۇرماعامبەتوۆ اتىنداعى حالىقارالىق قوعامدىق-قايىرىمدىلىق قورى ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن بايقاۋعا 30-عا جۋىق ونەرپاز قاتىسىپ, باق سىنادى. ولاردىڭ ونەرىنە ارىسى جاپونيادان, بەرىسى التاي ەلىنەن تانىمال مۋزىكانتتار كەلىپ, باعا بەردى.
مەرەكەلى كەشتىڭ ايشىقتى ءساتى تۋرالى وي قوزعاعان گران-پري يەگەرى ماقسات ساعاتبەك ۇلى بىزبەن اڭگىمەسىندە حالىق ساز اسپاپتارىنىڭ ەرەكشە قىرلارى تۋرالى اڭگىمەلەپ بەردى.
– قوبىزشىلار بايقاۋى وسىمەن بيىل قازاقستاندا ەكىنشى رەت وتكىزىلىپ وتىرعانى بەلگىلى. بۇل بايقاۋدى قولعا الۋداعى باستى ماقسات نە؟
– العاشقى ساتتەن باستاپ-اق ونەر بايگەسىنىڭ كەڭ قولداۋ تاۋىپ الا جونەلگەنى قۋانتادى. بۇعان دالەل – بىلتىر دوداعا 30-دان استام ەلدەن ونەرپاز قاتىسقان بولاتىن. سوناۋ سولتۇستىك امەريكا مەن ەۋروپانىڭ, ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ باسىن ءبىر يدەياعا توپتاستىرىپ, بايگەگە قوسۋ دەگەنىڭىز ادام ايتسا نانعىسىز ۇلكەن ەڭبەك ءارى الەمدىك دەڭگەيدەگى حالىقارالىق سايىستاردىڭ وزىندە وتە سيرەك كەزدەسەتىن قۇبىلىس ەمەس پە؟
تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, مۇنداي ۇلتتىق ءىرى جوبانىڭ قازاق ەلىندە وتكىزىلۋى كوڭىلگە ماقتانىش سەزىمىن ۇيالاتادى. ماقسات – قازاقتىڭ قارا قوبىزىن الەم جۇرتشىلىعىنا ناسيحاتتاۋ, كاسىبي بيىك دەڭگەيگە كوتەرۋ, سول ارقىلى حالقىمىزدىڭ مۋزىكالىق مۇراسى مەن مادەنيەتىن, جان-دۇنيەسى مەن تاريحىن جان-جاقتى تانىتۋ. ويتكەنى قازاقتىڭ جانىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن الدىمەن قوبىز اسپابى ۇنىنە قۇلاق تۇرۋگە تۋرا كەلەدى. حالقىمىزدىڭ ارمان-مۇراتى, قايعى-شەرى, مۇڭ-زارى, جانايقايى مەن تولعانىسى قاسيەتتى اسپاپتىڭ قوڭىر داۋسىمەن عانا ايشىقتى بەدەرلەنەدى, باياندالادى. ماسەلەن, قوبىز 2 مىڭ جىل بۇرىن دۇنيەگە كەلگەن دەگەن دەرەك كىم-كىمگە دە وي سالماي قويمايدى. التايدىڭ باۋرايىنان VI عاسىرداعى قوبىز تابىلىپتى. عاجاپ قوي! قوبىز ونەرىنە قولداۋ ءبىلدىرىپ, قامقورلىق تانىتىپ جۇرگەن مەتسەنات, «تىلەپ» قايىرىمدىلىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى, قازىلار القاسىنىڭ توراعاسى ساپار ىسقاقوۆ اعامىز تىلەپ اسپانتاي ۇلىنىڭ تىكەلەي ۇرپاعى بولىپ كەلەدى. مىنە, سول كىسىدەن الگى مۇرانىڭ ۇلان-باتىر مۋزەيىندە ساقتاۋلى تۇرعانىن ەستىپ-بىلگەن جايىمىز بار. ەگەر ونى VI عاسىردا ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز تارتا العان بولسا, دەمەك تاريحتىڭ ءالى بىزگە اشىلماعان بەيمالىم قىر-سىرى تەلەگەي تەڭىز دەگەن ءسوز عوي, ال كوكەيدىڭ كوكجيەگىنە قوندىرعان كوگالا ۇيرەك-سەنىمىڭىز سونىڭ جاي ءبىر ازعانتاي بولىگى, مىڭنان ءبىر تامشىسى عانا بولىپ قالماق. قوبىز تاريحى 2 مىڭ جىلدان اسىپ جىعىلىپ جاتقاندا, ونىڭ قۇدىرەتتى شاناعىنان شىركىن, نەبىر شۇعىلالى, شۇرايلى سۇلۋ ورنەك توگىلمەي تۇرا ما؟
– «قوبىز – سكريپكانىڭ اتاسى» دەگەن پىكىردى اراگىدىك قۇلاعىمىز شالىپ قالىپ جاتادى. وسى قانشالىقتى راس ءسوز؟
– التايدىڭ بەرەلىنەن جاۋىنگەر سۇيەگى تابىلدى, ونىڭ ءبىر جاعىنا سەمسەر, ال ەكىنشى جاعىنا قوبىزدىڭ قويىلۋى بەكەر بولماسا كەرەك-ءتى. قازاقتىڭ ەر جۇرەك جاۋىنگەر حالىق بولعانى تاريحتا دالەلدەنگەن, ال قوبىزدى جانىنا اسپەتتەپ جەرلەۋىندە قانداي سىر بار دەگەن وي مەنى ۇنەمى تولعانتادى. مۇنىڭ ءوزى ءتۇبى تۇركىنىڭ ونى جاي دۇنيە ساناماعانىن, ءومىر ءسۇرۋ داعدىسى ەتەنە جاقىن بولعاندىعىن اڭعارتادى... ونەر مەرەكەسىندە بەبەۋلەگەن ءبىر ىشەكتەن ءتورت ىشەككە دەيىنگى قوبىز تەكتەس نەشە الۋان اسپاپتىڭ ءۇنى قۇلاعىمنان كەتپەي قويدى. ءبارىنىڭ ءتۇبى, تەگى ءبىر ەكەنى ورىندالۋ ەرەكشەلىكتەرىنەن ايقىن اڭعارىلادى. ماسەلەن, مورينحۋر, گيدجاك, كەمانچا, رەباب, گۋدوك, گادۋلكا, ت.س.س. جالعاسىپ كەتە باراتىن كونە مۋزىكالىق اسپاپتاردىڭ استانا اسپانى استىندا توعىسىپ, وزگەشە ورنەكتە ءسان تۇزەۋى جان تولقىتادى. ۇمىت بولا باستاعان بايىرعى قۇندىلىقتاردىڭ قايتا بۇرشىك جارىپ, ورتاعا ورالۋى كىسىگە ۇمىتىلماس اسەر سىيلايدى.
– بيىلعى بايقاۋ نەسىمەن ەرەكشەلەندى؟
– قوبىز ونەرىنە قىزىعۋشىلىقتىڭ بارىنشا ارتا تۇسكەنىنە سۇيسىندىك. ماجارستاننان بۋگلاركا ەسىمدى قىز بايقاۋعا قاتىستى. كورگەندە تاڭعالدىم. قوبىز كيەلى اسپاپ بولماسا وزگەلەر وسىلاي سۇيە مە؟ باسقا ءبىر حالىقتىڭ كونە مۋزىكالىق اسپابىندا ويناۋعا وسىنشالىقتى قۇلاي جىعىلۋ مۇمكىن بە, ءسىرا؟ سول تۇرعىدان كەلگەندە, مىنا بايقاۋ ءوزىنىڭ ءتول مۋزىكاسىن مەنسىنبەي, حالىقتىق تۋىندىلاردى كوزگە ىلمەي جۇرگەندەرگە ۇلگى ەتىپ دارىپتەيتىن تاعىلىمدى ءبىر ءداستۇر ەكەن دەپ ويلادىم. ورايى كەلگەن ءبىر ساتتە ءمان-جايدى وزىنەن انىقتاپ سۇرادىم. «تۇران» ەتنو-فولكلورلىق ءانسامبلى ورىنداۋىنداعى شىعارمالاردىڭ ءبىرىن قالدىرماي تىڭداپتى. سودان شىڭىراۋدان شىرقىراعان قوبىزدىڭ عاجايىپ داۋىسىنا سىرتتاي قۇمارتقان ول مۇنى قالايدا ۇيرەنۋگە بەل بۋعان. ءسويتىپ ءوز بەتىمەن وقي كەلە كادۋىلگى شەبەرلەردەي ەمىن-ەركىن كوسىلە تارتا الاتىن جاعدايعا جەتكەن. قازىر تولىققاندى مەڭگەرىپ العان. ورىنداۋى جاتىق. وقىتقان ۇستازى ۆيولونچەليست ەكەن. قوبىزدىڭ قوڭىر ءۇنىن جانىنداي جاقسى كورىپ, ۇناتاتىنى سىرتتاي بايقاعان كىسىگە ءبىلىنىپ-اق قالادى.
– الىس-جاقىن شەتەلدەردەن قانشا ادام ونەر كورسەتتى؟
– رەسەي, ماجارستان, گەرمانيا, بولگاريا, موڭعوليا, قىتاي, جاپونيا, وزبەكستان, قىرعىزستان, ءۇندىستان, ازەربايجان, يزرايل, يران, سيريا, باس-اياعى 15 ەلدىڭ ورەنى باق سىنادى. الماتى, استانا, ورال, اقتاۋ, قىزىلوردا قالالارىنان التى ورىنداۋشى قاتىستىق.
ءبىرىنشى, ەكىنشى جانە ءۇشىنشى ورىنداردى يەلەنگەن ءمادينا شاحگەلديەۆا (ازەربايجان), تۋمەنبايار سودنوم-يش (موڭعوليا), مادجيد كاراباەۆ, يسلوم ابدۋلازيزوۆ (وزبەكستان) ونەرىنە كوپشىلىك ءتانتى بولدى. ەڭ باستىسى, ءبىر-بىرىمىزدەن ءالى دە ۇيرەنەتىن جاقتارىمىز كوپ ەكەن. سول سەبەپتى بۇل بايقاۋعا قاتىسۋشىلاردىڭ سانى كەلەسىدە مۇنان دا ارتا تۇسەتىنى ەش كۇمان تۋعىزبايدى.
– قوبىز اسپابىن ۇيرەنگىسى كەلەتىن شەتەلدىك ونەرپازدار كوپ پە؟
– فرانتسيادان, رەسەيدەن, قىتايدان كەلىپ مەنەن ساباق الىپ جۇرگەن شاكىرتتەرىم بار. ولاردىڭ سانى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى.
– قازىلار القاسى قۇرامىندا تانىمال تۇلعالاردان تاعى كىمدەر بولدى؟
– ءبىزدىڭ ونەرىمىزگە التاي رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى (رەسەي) بولوت بايرىشەۆ, جاپونيانىڭ كاسىبي مۋزىكانتى تاكەشي تاكەۋچي, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, پروفەسسور راۋشان مۇساقوجاەۆا, ادىگەي رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن سۋرەتشىسى, بەلگىلى زەرتتەۋشى زامۋدين گۋچەۆ سىندى ناعىز ماماندار باعا بەردى.
– بايقاۋدا كىمنىڭ شىعارمالارىن ورىندادىڭ؟
– تىلەپ اسپانتاي ۇلىنىڭ قازىرگى تاڭدا قولىمىزدا ءۇش كۇيى بار. بۇلار: «باقسى», «اللام جار» جانە «تولعاۋ». سونىڭ شوقتىعى بيىك سانالاتىن, سيرەك ورىندالىپ جۇرگەن تۋىندىسى – «باقسىنى» نارقوبىزبەن, ال ەكىنشى كەزەڭدە ىقىلاستىڭ «اققۋىن» قىلقوبىزبەن ورىندادىم.
قازاقتىڭ جانىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن الدىمەن قوبىز اسپابى ۇنىنە قۇلاق تۇرۋگە تۋرا كەلەدى. حالقىمىزدىڭ ارمان-مۇراتى, قايعى-شەرى, مۇڭ-زارى, جانايقايى مەن تولعانىسى قاسيەتتى اسپاپتىڭ قوڭىر داۋسىمەن عانا ايشىقتى بەدەرلەنەدى, باياندالادى.
– بۇل ەكى اسپاپتىڭ ءبىر-بىرىنەن قانداي ايىرماشىلىعى بار؟
– نارقوبىزدىڭ داۋىسى كەيىنگىسىنە قاراعاندا الدەنەشە ەسە زور ءارى جۋان بولىپ كەلەدى. سوندىقتان كۇيدىڭ مازمۇنىن شۇرايلى بەدەرلەپ, بوياۋىن سولعىن تارتقىزباي, شىنايى مانەردە جەتكىزۋ ءۇشىن اۋەلى اسپاپتىڭ ءۇن ەرەكشەلىگىنە ايرىقشا ءمان بەرە ءبىلۋ ۇلكەن ءرول اتقارادى.
– «تۇران» ەتنو-فولكلورلىق ءانسامبلىن كوپشىلىك ءسۇيسىنىپ تىڭدايدى. مۇنداي تابىسقا قول جەتكىزۋدىڭ سىرى نەدە دەپ ويلايسىڭ؟
– اتا-بابامىزدان قالعان التىن مۇرانى كوز قاراشىعىنداي ساقتاپ, بايىرعى ءتول ءداستۇرىمىزدى جالعاستىرىپ, ۇمىت بولا باستاعان ۇلتتىق اسپاپتار سۇيەمەلدەۋىمەن ەر تۇرىكتىڭ جاۋھار جىرى مەن گاۋھار كۇيىن جاڭعىرتا الۋىمىزدا.
«تۇران» – قازاق حالقىنىڭ كونە مۋزىكالىق اسپاپتارىن ءداستۇرلى ونەر تۋىندىلارىمەن زاماناۋي ىرعاقتا ۇيلەستىرىپ, ۇندەستىرىپ جۇرگەن بىردەن-ءبىر ۇجىم. بۇگىنگى تاڭدا 30-دان استام حالىق ساز اسپاپتارى بار دەسەك, سونىڭ ىشىندە سىبىزعى, سازسىرناي, دومبىرا, جەتىگەن, قىلقوبىز, شاڭقوبىز, شەرتەر, شىڭكىلدەك ءتارىزدى الۋان ءتۇرلى اسپاپتا ونەر كورسەتىپ ءجۇرمىز.
اڭگىمەلەسكەن
قاراشاش توقسانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
