جۇماقىن قوجاقىن ۇلىنىڭ قىل قالامىنان شىققان تۋىندىلار قازىرگى تاڭدا ءا.قاستەەۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ونەر مۇراجايىندا, رەسەيدىڭ, اۆستريانىڭ, گەرمانيانىڭ, بەلگيانىڭ, يتاليانىڭ, ۆەنگريانىڭ, اقش-تىڭ, جاپونيانىڭ جانە تۇركيانىڭ مۇراجايلارى مەن گالەرەيالارىندا جانە جەكە ونەر تۋىندىلارىن جيناۋشىلاردىڭ قورلارىندا ساقتاۋلى. اسا جوعارى ماڭىزعا يە بولعان جەتى تۋىندىسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ رەزيدەنتسياسىنا قويىلعان.
ج.قايرامباەۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ العاشقى پرەزيدەنتىنىڭ جەكە ءمور تاڭباسىن جاساۋشىلاردىڭ ءبىرى. ونىڭ شىعارمالارى شىنايى. ولار ءاربىر كورەرمەنگە ەتەنە جاقىن ءارى تۇسىنىكتى. تۋىندىلارىندا تۇستەر ەرەكشە سىر شەرتەدى. «دۇنيە مۇڭعا تولى ەكەنىن بىلەمىن. بىراق مەن بوياۋ, تۇستەر ۇيلەسىمدىلىگىنىڭ اسەمدىگىنە تويعان ەمەسپىن. مەنىڭ شىعارماشىلىعىم ۇمىتكە تولى»,-دەگەن قاناتتى سوزدەر سۋرەتشىنىڭ اۆتورلىق قولتاڭباسىنا اينالعانداي.
سۋرەتشى شىعارماشىلىعىنىڭ العاشقى ساتىسىندا ءوزىن پورترەت جانرىندا سىنادى. ونىڭ قىلقالامىنان تۋىنداعان العاشقى پورترەتتەر گالەرەياسى تاريحىمىزداعى تانىمال تۇلعالاردى سومداۋعا باعىتتالدى. ول قازاق حاندىعىنىڭ بىرلىگىن پاش ەتكەن «ابىلايحاننىڭ», ەركىندىك جولىندا كۇرەسكە تۇسكەن سوڭعى حانداردىڭ ءبىرى «كەنەسارىنىڭ», قازاقتىڭ ۇلى دارىنى «ابايدىڭ», ەل تىنىشتىعىن قورىعان «رايىمبەك باتىردىڭ» جانە تاعى باسقا كوپتەگەن دارا تۇلعالاردىڭ پورترەتتىك وبرازدارىن جاسادى. پلاكاتتىق نەگىزدە شەشىم تاپقان ابىلايحاننىڭ پورترەتى وبرازدىق ەرەكشەلىگىمەن ىشكى ۇندەستىككە تولى. ابىلايحاننىڭ مۇنداي وبرازدىق پورترەتى العاش جۇماقىن قايرامباەۆ شىعارماشىلىعىنان كورىنىس تاپتى. ابىلايحاننىڭ ءدال وسى سۋرەتشى سومداعان وبرازى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ جادىندا مونۋمەنتالدى, سوم ءارى اسقاق بەينەسىمەن ساقتالعان ەدى. بۇل تۋىندى حالقىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن ۋاقىتىنىڭ العاشقى جىلدارى سالىنىپ, ەلدىڭ رۋحى مەن جانىن كوتەرۋدە ماڭىزدى رول اتقاردى. ال, قارا ءسوزدىڭ اتاسى, ۇلى اقىن اباي وبرازى فيلوسوفيالىق تەرەڭ مازمۇنعا باي. ول سۋرەتشىنىڭ وزىندىك فيلوسوفياسىن پاش ەتەدى. جاسىل تۇستە شەشىم تاپقان اقىننىڭ يىققا دەيىن بەيەلەنگەن پورترەتى راماعا سىيماي تۇرعانداي. سۋرەتشىنىڭ پىكىرى بويىنشا مۇنداي شەشىم اقىن اباي تۇلعاسىنىڭ قازاق حالقىنىڭ ماڭدايىنا سىيمايتىن, تالانتى مەن دارىنى ولشەمگە كەلمەيتىن ۇلى دارالىعىن مەڭزەيدى. سۋرەتشى تاراپىنان قازاقتىڭ زيالى تۇلعالارىنىڭ پورترەتتىك وبرازدارىن بەينەلەۋىن, توقىراۋدان كەيىن ەسەڭگىرەپ قالعان حالىقتىڭ ەڭسەسىن كوتەرۋگە تىكەلەي باعىتتالۋىمەن تۇسىندىرۋگە بولادى. وسىنداي سيپاتتا قازاق زيالىلارىنىڭ پورترەتتىك بەينەسىن جاساۋ 1990 جىلدارى كوپتەگەن سۋرەتشىلەر مەن مۇسىنشىلەردىڭ شىعارماشىلىعىنان بەلەڭ الدى. جۇماقىننىڭ پورترەتتەر قورىنان قازاقتىڭ كەرەگەسىن نىعايتىپ, ۋىعىن كوتەرگەن تۇلعالاردان باسقا اكەسىنىڭ, دوسىنىڭ, ءوزىنىڭ, جان-جارىنىڭ جانە قىزىنىڭ پورترەتتەرىن ءجيى كەزىكتىرەمىز. اسىرەسە اكەسى مەن قازاق كوستيۋمىندەگى داريانىڭ پورترەتتەرى بالا مەن اكەنىڭ ەرەكشە ماحابباتى پەن نۇرىنا تولى.
ج.قايرامباەۆ تۋىندىلارى رەاليستتىك باعىتتا جازىلىپ, سۋرەتشى سەزىمىمەن تەرەڭ ۇشتاسىپ جاتادى. ولار سيمۆولدىق سيپاتتارعا تولى, ءارى كەڭ ماعىنالى. شىعارمالارىنىڭ سىرتقى كورىنىسى سيۋجەتىنىڭ قاراپايىمدىلىعىمەن, نازىكتىگىمەن ەرەكشەلەنسە, ىشكى قۇرىلىمى تەرەڭ فيلوسوفيالىق مازمۇنعا نەگىزدەلگەن. سۋرەتشى تۋىندىلارىن ءبىر عانا تاقىرىپتا جازباي ءومىردىڭ سان-سالالى تىرشىلىگىنە باعىتتايدى. دەسەك تە تابيعات, ونىڭ اجىراماس بولىگى ادام; ءومىر, ونىڭ قۋانىشتى جانە ايانىشتى ساتتەرى; ونەر, وعان دەگەن سۇيىسپەنشىلىك; بالالىق پاك تازالىققا تولى مەزەتتەر; ارمان, ءۇمىت, كۇرەس, اسىرەسە ءومىر مەن ءولىم اراسىنداعى تارتىس سۋرەتشىنىڭ باستى تاقىرىپتارىنا اينالىپ وتىردى. «اللەگوريا», «كوكپار», «جەكپە-جەك» اتتى تۋىندىلارى وسىنداي تارتىستى بەينەلەگەن.
«اللەگوريا» تۋىندىسىنداعى تابىننان اداسىپ قالعان الىپ وگىزگە جابىلا شاپقان كوكجالدار ناعىز ازىرەيىلدىڭ وزىندەي. ال, ءومىر ءۇشىن تارتىسقا تۇسكەن وگىز جانكەشتى كەيىپ تانىتۋدا. وگىز اشكوزدەنە جارماسقان قاسقىرلاردىڭ بىرەۋىن تۇياعىمەن جانشىپ, ءبۇيىرى مەن سانىنا جابىسقان ەكەۋىمەن الىسقا تۇسكەن. تۋىندىداعى كوڭىل كۇي تۇمانداعى القاپتى ەلەستەتەدى. اشكوز جاۋىزدار وگىزدىڭ تۇماندا اداسىپ جالعىز قالعان ءساتىن پايدالانعانداي. ال, تۋىندى مازمۇنى ادامدار اراسىنداعى ساتقىندىق پەن باتىرلىقتىڭ اللەگورياسى سىندى. ارينە بۇل تۋىندى مازمۇنىن جان-جاقتى قاراستىرۋعا بولادى. دەگەنمەن, تۋىندى استارىنان زامانىمىزدىڭ قيلىلىعى, ەلىمىزدىڭ حال-احۋالى بايقالىپ-اق قالادى. ديناميكالىق سەرپىندە قۇرىلعان جۇمىستىڭ كومپوزيتسيالىق قۇرىلىمى «جەكپە-جەك» (2002 ج.) تۋىندىسىمەن ۇندەستىك تابادى.
بايقاعانىمىزداي, ج.قايرامباەۆ شىعارماشىلىعىندا جىلقىنىڭ وزىندىك ماڭىزى بار. جىلقى بەينەسى جۇماقىننىڭ بارلىق دەرلىك جۇمىستارىندا كەزىگەدى. سولاردىڭ ىشىندەگى «تابىن», «شەرۋ» اتتى تۋىندىلارى جىلقى تابيعاتىن جىرلاۋعا ارنالادى. «شەرۋ» – تابيعاتپەن ىشتەي ۇندەستىك تاپقان ءبىر ءۇيىر جىلقىنىڭ اسەم كورىنىسىن سيپاتتايدى. ولاردىڭ تابيعاتپەن, كەڭىستىكپەن استاسىپ كەتكەن بەينەلەرى كيەلى ءىرى قارانىڭ ەپيكالىق شەرۋىن سۇلۋلاندىرا تۇسەدى. وسى شەرۋ ارقىلى سۋرەتشى جىلقى مالىنا قۇرمەت كورسەتىپ, ولاردىڭ سۇلۋلىعىن پاش ەتكەندەي. اسىرەسە, سۋرەتشى ءوزىنىڭ شىعارماشىلىعىنىڭ باستى قاھارماندارىنا اينالعان اسىل تۇقىمدى كۇرەڭ تۇستەس جانە تورى تەڭبىل كيەلى جىلقىلار ارقىلى قازاقتىڭ جانىن سۋرەتتەيدى.
سۋرەتشى شىعارماشىلىعىنداعى ادامنىڭ جان دۇنيەسىن باۋراپ الاتىن تابيعات بەينەلەرى سىرعا, مۇڭعا تولى. ولار بىردە ارمانعا, قيالعا جەتەلەسە, بىردە تامۇق تۇمان اراسىندا سىر بۇككەندەي قۇپيا كۇيىندە قالادى. «شۇبار تاۋ», «كيەلى بۇلاق», «قيال قاناتىندا», «اڭساۋ», «ماڭگىلىك» اتتى پەيزاجدارى وسىنداي مانەردە جازىلعان. «شۇبار تاۋ» تابيعاتتىڭ كوپتەگەن تاڭعاجايىپتارىنىڭ ءبىرى. الدەبىر ميستيكالىق مانەردە جازىلعان بۇل جۇمىس ءوز بويىندا ءبىر سىردى بۇگىپ جاتقانداي. ال, «كيەلى بۇلاق» ەرەكشە اۋەنگە بولەنىپ, تولىق ۇندەستىكتە بەينەلەنگەن. تابيعاتتى ايمالاي سوققان جەل مۇلگىگەن تىنىشتىقتى تەربەتە تۇسكەن. نوستالگيالىق كوڭىل-كۇي سىيلايتىن تابيعات كورىنىستەرىن كەسكىندەگەن كەنەپتەرىنەن سۋرەتشىنىڭ ىشكى الەمىن, وزىندىك ەرەكشە قولتاڭبالىق مانەرىن كورە الامىز. ال, سيۋجەتتىك تۋىندىلارى اسقاق سەزىمگە, بولاشاققا دەگەن جارقىن ۇمىتكە جەتەلەپ كوكىرەگىڭدە كۇي شەرتەدى.
سۋرەتشى شىعارماشىلىق جولىنىڭ العاشقى جىلدارىن حالقىمىزدىڭ تاريحتان بەلگىلى دارا تۇلعالارىنىڭ پورترەتتىك گالەرەيالارىن جاساۋدان باستاعانىمەن, بۇل تاقىرىپقا ۇدايى توقتالىپ تۇراتىن. وسى سوڭعى جىلدارى سۋرەتشى دارا تۇلعالار پورترەتىنىڭ سەرياسىن جاساۋدى قايتا قولعا الادى. جۇماقىن ءۇشىن بۇل سوناۋ كوللەدج قابىرعاسىندا جۇرگەندە-اق كەلەشەگىنە ماقسات ەتكەن شىعارماشىلىعىنداعى ومىرشەڭ تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى. سوندىقتاندا 2015 جىلدان باستاپ كەسكىندەمەشى دارا تۇلعالار پورترەتىن جاساۋدى قايتا ويلاستىرا باستايدى. وسى سەريانى ءجۇز جاساعان ايتىسكەر اقىن جامبىل جاباەۆتىڭ پورترەتىنەن باستايدى. جىر اتاسى جامبىل بەينەسىن جاساۋدا سۋرەتشى كوپ ىزدەنىپ, دايىندىق جۇمىستارىن جۇرگىزەدى. جامبىل اۋدانىنداعى اقىنعا ارنالعان مۇراجايعا بارىپ, اقىننىڭ تۇرمىستاعى زاتتارى مەن دومبىراسىنىڭ تۇپنۇسقاسىمەن تانىسىپ شىعادى. تۋىندىداعى ءاربىر زات تاريحي دالدىككە يە. مىسالى, اقىن جامبىل وتىرعان قۇراق كورپە مەن دومبىراسىنىڭ بەينەسى وسى مۇراجايداعى ەسكپاناتتاردان, ياعني تۇپنۇسقادان سالىنعان. مالداسىن قۇرىپ اۋىر وي قۇشاعىندا وتىرعان جامبىل اتامىزدىڭ ءالى دە بولسا بويى تىك, وي سەرگەك. ءبىر عاسىردىڭ كۋاگەرىنە اينالعان اقىن بابامىزدىڭ ءاجىم تورلاعان بەت-الپەتى, تارامىس تارتقان قولدارى مەن تەرەڭ ويعا باتقان كوز جانارى ارقىلى ءتىرى تاريحتىڭ ءوزىن كورگەندەي اسەردە قالامىز. قازىرگى تاڭدا جامبىل جاباەۆتىڭ وسى پورترەتتىك بەينەسى استانا قالاسىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق مۋزەيىنىڭ قورىنا ەنگەن.
پورترەتتىك سەريانى سۋرەتشى ءارى قاراي تريپتيحپەن جالعاستىرادى. ونىڭ ءبىرىنشى بولىگىندە كۇي اتاسى قۇرمانعازىنىڭ تۇلعالىق بەينەسى كەسكىندەلىپ, ىشكى مازمۇندىق قۇرىلىمى كۇردەلى شەشىم تاپقان. قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلىنىڭ ناقتى فوتو سۋرەتى بولماعاندىقتان كەسكىندەمەشى جالپى كوركەمدىك وبراز جاساۋعا ۇمتىلادى. مۇنى تۋىندىنىڭ كوركەمدىك قۇرىلىمى مەن كومپوزيتسيالىق شەشىمى ارقىلى اشىپ, بايىتا تۇسكەن. كۇي تولعاپ, دومبىرا شەرتكەن قۇرمانعازى بابامىز ءبىر جاق قىرىنان, كورەرمەنگە ارقاسىن بەرە كەسكىندەلگەن. كۇي الەمىنە تەرەڭ بويلاعان قۇرمانعازى بەينەسى ءوزىن قورشاعان ورتادان مۇلدە وقشاۋ قالعانداي اسەر قالدىرادى. الايدا, ارتقى اياداعى ءۇيىر جىلقىنىڭ دۇبىرلەي شاپقان دىبىسى كورەرمەن قۇلاعىنا جەتىپ, كەنەپ بەتىندە كۇيشى تارتقان كۇيدىڭ كۇشى مەن ديناميكاسىن سەزەمىز. وسىلايشا سۋرەتشى كورەرمەن نازارىن كۇيشىنىڭ مول مۇراسىنا, تاريحي ۇلتتىق قۇندىلىعىنا اۋدارادى.
تريپتيحتىڭ ورتاڭعى بولىگىندە ۇلى ويشىل, اقىن اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ سوم تۇلعالىق بەينەسى شەشىم تابادى. بۇل تۋىندىدا دا ابايدىڭ بەينەسى العاشقى جازىلعان پورترەت سەكىلدى راماعا سىيماي تۇرعانداي اسەر قالدىرادى. اقىننىڭ سوم بەينەسى ارقىلى اباي تۇلعاسىنىڭ دارالىعىن, ۇلىلىعىن ايشىقتاي تۇسكەن. ارتقى اياداعى كولەڭكە ىسپەتتەس شەشىم تاپقان كيىز ءۇيدىڭ سيلۋەتى اباي قام جەگەن قارا حالىقتىڭ بەلگىسىندەي. ابايدى تولعاندىرعان ۋايىم مەن قايعىنىڭ تابىنداي اۋىر سەزىلەتىن ول مەيلىنشە تەرەڭ ءارى قاراڭعى. ابايدى سومداعان العاشقى پورترەتىندە سۋرەتشى جاسىل تۇسكە ۇستەمدىك بەرەدى. جاسىل دانالىق پەن مەيىرىمدىلىكتىڭ بەلگىسى. ال, سوڭعى پورترەتتەن ايا مەن اباي تۇلعاسى سارى تۇستە شەشىم تاپقان. قازاقتا سارى ءتۇس ۋايىمنىڭ بەلگىسى. جۇماقىن قوجاقىن ۇلى ءوزىنىڭ تانىمىندا ۇلى ابايدىڭ دانالىققا جەتۋ جولىن ۇلتتىڭ, حالىقتىڭ ۋايىمىن جەپ, قامىن ويلاۋىمەن بايلانىستىرىپ, ونى وسىنداي تۇستىك شەشىمدە قاراستىرادى.
تريپتيحتىڭ سوڭعى وڭ جاق بولىگىن اقيىق اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆ بەينەسى تۇيىقتايدى. سۋرەتشى دە مۇقاعالي سەكىلدى ءحانتاڭىرىنىڭ ەتەگىندە دۇنيەگە كەلىپ, سول تابيعاتتان ءنار الىپ وسەدى. سوندىقتان دا تۋىندىلارى مۇقاعاليدىڭ پوەزياسى سەكىلدى پوەتيكالىق سيپات الاتىن كەسكىندەمەشى, جانىمەن ءبىر تابان اقىن الەمىنە جاقىن ەكەنىن مويىنداعان ەدى. بۇل تۋىندىنى سۋرەتشى ءوزىنىڭ جاستىق شاعىنداعى كەرەمەت اسەردە قالعان ەستەلىكتەرىنە جۇگىنە وتىرىپ دۇنيەگە اكەلگەنىن كەزدەسۋ بارىسىندا بايانداعان بولاتىن. «جاس كۇنىمدە گوگول اتىنداعى الماتى كوركەمسۋرەت ۋچيليششەسىن جاڭا بىتىرگەن كەزىم. دوسىم بالتاس ەكەۋمىز مۋزەيدىڭ قاسىنداعى وزەن جاعاسىنا سەرۋەنگە شىقتىق. ول كەزدە وزەن جاعاسى قازىرگىدەي ابباتتاندىرىلماعان بولاتىن. تابيعي كەيپىن ساقتاعان كۇيى جاعاسىندا ۇلكەن-ۇلكەن قوي تاستار دومالاپ جاتاتىن. جاعادا كەشكىسىن دەمالعان ادامدار قاراسى كوپ. توپ-توپ بولىپ ءاربىر جەرگە جينالا قالعان. سونادايدان اپپاق كيىنگەن سوم تۇلعالى, بويشاڭ كەلگەن ءىرى كىسى كوزىمىزگە وتتاي باسىلدى. بىردەن تانىدىق. اقىن مۇقاعالي مۇقاتاەۆ ەكەن. بالتاس ەكەۋمىزدە دەمدە جانىنا جەتىپ بارىپ امانداستىق. اقىن اعامىز جىلى قاباق تانىتىپ اڭگىمەگە تارتتى. ءبىزدىڭ سۋرەتشى ەكەنىمىزدى ەستىپ ءوزىنىڭ قاسىنا وتىرعىزدى. سوندا جادىمدا ماڭگى ساقتالعانى مۇقاعالي اعانىڭ قىرىق ءتورت جاستاعى كەزى ەكەن. ۇلكەن دومالاق تاستىڭ ۇستىنە اپپاق ورامالىن توسەپ جايعاسىپتى. ۇستىندە اپپاق جەيدە, اق شالبار. اق ءتۋفليى مەن اق كوستيۋمىن شەشىپ قويىپ, ارقاسىن كەڭگە سالا جايعاسىپ وتىر ەكەن. وسى بەينەسى ارقاشان كوز الدىمدا تۇراتىن. مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ كوركەمدىك بەينەسىن جاساۋدا ارينە كوپ ويلاندىم, از ىزدەنبەدىم. ءبىراز تاريحي ماتەريالدار مەن فوتو سۋرەتتەردى اقتاردىم. الايدا, جاس كۇنىمدە كورگەن اقىننىڭ اسقاق بەينەسىن, اسىرەسە ءحانتاڭىرىنىڭ ەتەگىندە نۇرعا شومعان كۇيى بەينەلەۋدى دۇرىس دەپ تاپتىم. اقيىق اقىننىڭ شىعارماشىلىعى مەن دۇنيەتانىمىن ءوز شىعارماشىلىعىما ەرەكشە جاقىن تۇتقاسىن تريپتيحتى دا وسى وبرازبەن اياقتاۋدى ءجون سانادىم», - دەپ ءوز ەستەلىكتەرىمەن بولىسكەن ەدى. سانالى عۇمىرىن, كوركەم شىعارماشىلىعىن جۇماقىن قايرامباەۆ ماعىناسى تەرەڭ قۇندى دۇنيەلەر جاساۋعا ارنادى. سول جولدا ەرىنبەي ەڭبەك ەتىپ, ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدىڭ دامۋىنا ايانباي تەر توگىپ كەلەدى. سۋرەتشى شىعارماشىلىعىنا كوز جۇگىرتەر بولساق, ءاربىر شىعارماسى وسى تىركەستەرىمىزگە دالەل بولماق.
بۇكىل ءومىرىن ونەرگە ارناعان سۋرەتشى شىعارماشىلىعىن ۇستازدىقپەن دە تابىستىرا ءبىلدى. ۇستاز قاناتىنىڭ استىنان قازىرگى تاڭداعى قازاقستان كەسكىندەمەسىنىڭ تانىمال وكىلدەرى دوسبول قاسىموۆ, قر سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ توراعاسى ومىربەك جۇبانيازوۆ, اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ باس سۋرەتشىسى ورىنباسار جاڭبىرشيەۆ, تالعات تىلەۋجانوۆ سەكىلدى تانىمال سۋرەتشىلەرمەن قاتار قۇرالاي ۇمبەتوۆا, قۇمار ومارحان, ورالبەك قابوكە جانە ت.ب. جاس قىلقالام يەلەرى تاربيەلەنىپ, شىعارماشىلىققا قانات قاقتى. ءبىر كەزدەرى سۋرەتشى ءوزىنىڭ شاكىرتتەرىمەن «ىزدەر» اتتى كورمە ۇيىمداستىرىپ, كورەرمەنگە ەرەكشە اسەر قالدىرعان بولاتىن. جۇماقىننىڭ شاكىرتتەرى بۇگىنگى كۇنى قازاقستان كەسكىندەمەسىنىڭ تاريحىنا وزىندىك ۇلەستەرىن قوسىپ, ىزدەرىن قالدىرۋعا تىرىسىپ-اق جاتىر. بىراق, قايرامباەۆ ونەرىنەن سۋسىنداعان ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ءۇنى وزىنشە شىعىپ, باسقان ىزدەرى ءبىر-بىرىنە مۇلدە ۇقسامايدى. سوندىقتان بولار, ءوزىنىڭ شاكىرت سۋرەتشىلەرىن ول اركەز ماقتان تۇتىپ جۇرەدى.
بايتۇرسىن ومىربەكوۆ
قر ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,
رەسەي كوركەمونەر اكادەمياسىنىڭ قۇرمەتتى اكادەميگى.
زۋحرا ىدىرىس
ونەرتانۋشى, «بەينەلەۋ ونەرىنىڭ تاريحى مەن تەورياسى»
كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى
