دجينا مۋن, «نيۋ-يورك تايمس»
پەرري كلاسس, «نيۋ-يورك تايمس»
بىراق كەيبىرەۋلەر قازىرگى مادەنيەتىمىز ويناۋعا قولايسىز بولۋىنان جانە بالالار ونىڭ قىر-سىرىنا تولىق قانىپ ۇلگەرمەۋى مۇمكىن ەكەنىنەن قاۋىپتەنەدى.
امەريكالىق پەدياترلار اكادەمياسى تاياۋدا جاريالاعان باعدارلىق مالىمدەمەسىندە ويىنعا ىنتالاندىراتىن, بەلسەندى قيمىلداتىپ, وزدەرى ءۇشىن شاتتانارلىق جاڭالىق اشاتىن ارەكەت رەتىندە انىقتاما بەرەدى.
عىلىمي ەڭبەكتە ويىنعا دامۋ مەن نەۆرولوگيا بويىنشا قارقىندى زەرتتەۋ جۇرگىزىلگەنى ايتىلىپ, «جاسىرىنباق» (قايتالاناتىن ويىندار بولجام جاساۋ مۇمكىندىگىن بەرەدى) جانە «ۇشتى-ۇشتى» (يمپۋلستىك باقىلاۋ جانە ورىنداۋشىلىق قابىلەتتى شىڭدايدى) ويىندارىنىڭ ناقتى دامۋعا اسەرىن انىقتاۋعا تىرىسادى. سونداي-اق وندا دارىگەرلەر ءسابيدىڭ العاشقى ەكى جىلدىق ومىرىندە اتا-انالار مەن بالاقايلارعا «ويناۋدىڭ رەتسەپتىن» جازىپ بەرىپ, ويىن ارقىلى ۇيرەنۋگە ىنتالاندىرۋ قاجەتتىگىن ايتادى.
«بالالار ويناۋدىڭ XXI عاسىرداعى تاسىلدەرىن مەڭگەرەدى», دەيدى ماسساچۋسەتس شتاتىنداعى «ماۋنت وبەرن اۋرۋحاناسى» امبۋلاتوريالىق پەدياتريا ءبولىمى باسشىسى جانە مالىمدەمەنىڭ اۆتورى دوكتور مايكل يوگمان. وعان الەۋمەتتىك جانە سەزىم تاسىلدەرى, ورىنداۋ قابىلەتى كىرەدى. م.يوگماننىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي ادىستەر جاڭا ەكونوميكاعا بەيىمدەلۋگە, ىنتىماقتاسۋعا جانە يننوۆاتسيا ەنگىزۋگە كومەكتەسۋ تۇرعىسىنان ۇلكەندەر ءۇشىن دە اسا ماڭىزعا يە.
ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, پەدياترلىق العاشقى كومەكتىڭ باستى مىندەتى – بالالار مەن اتا-انا اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى كۇشەيتۋ جانە بۇل تۇرعىدان العاندا ويناۋدىڭ دا ماعىناسى زور.
ول مۇنىڭ ءتىپتى جاڭا تۋعان نارەستە ءۇشىن دە ماڭىزدى ەكەنىن ايتادى. «3 ايلىق ءسابي كۇلسە, وعان اتا-اناسى دا ك ۇلىمسىرەسە, مۇنداي قارىم-قاتىناستىڭ ءمانى زور عانا ەمەس, ءتىلدى ۇيرەنۋ, الەۋمەتتىك جانە سەزىم ماشىعىن, سونداي-اق قارىم-قاتىناس جاساۋدى دامىتۋ ءۇشىن دە ماڭىزدى», دەيدى م.يوگمان.
كەيىنگى زەرتتەۋلەر ويناۋ بارىسى ميدىڭ دامۋىنا, ونىڭ قۇرىلىمى مەن قىزمەتىنە اسەر ەتىپ, ونىڭ مولەكۋليارلىق جانە جاسۋشالىق دەڭگەيدە كورىنەتىن وزگەرىستەردى باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن كورسەتتى. ويىن ارقىلى ۇيرەنۋ جاس بالالاردىڭ وقۋعا دەگەن ىشكى ىنتاسىن وياتادى.
نيۋ-يورك ۋنيۆەرسيتەتى مەديتسينا مەكتەبى دامۋ جانە مىنەز-ق ۇلىق پەدياترياسىنىڭ ديرەكتورى دوكتور بەنارد درەيەردىڭ ايتۋىنشا, اتا-انالار بالالارىنىڭ «قۇرىلىس ساتىسىنا» كومەكتەسۋگە ءاردايىم دايىن بولۋى قاجەت. مۇنىڭ ماعىناسى مىنادا. «بالاڭىزدىڭ نە ويناپ جۇرگەنىن باقىلاپ وتىرمايسىز, بىراق ولار كەلەسى كەزەڭگە وتۋگە ءازىر بولعاندا كومەكتەسۋىڭىز كەرەك», دەيدى ول.
وسىنداي ءتۇرلى پىكىرلەردىڭ ءبارىن بىرىكتىرەتىن ەلەۋلى تاقىرىپتار بار. ولار: بالالارمەن ءوزارا ارەكەتتەسۋدىڭ ماڭىزى, ولاردىڭ وتىنىشتەرى مەن سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرۋ, قۇرداستارىمەن جانە اتا-انالارمەن بەتپە-بەت اڭگىمەنىڭ قۇندىلىعى, ەكرانعا تەلمىرۋدەن باسقا دا ءتۇرلى تاجىريبەلەردى تابۋىنا كومەكتەسۋدىڭ ءمانى.
«ويناۋ – بالالىق شاقتىڭ ەڭ ماڭىزدى ءساتى. بۇل ولاردىڭ سەزىمدىك, كوگنيتيۆتىك جانە تىلدىك تۇرعىدا دامۋىنا اسەر ەتەدى», دەيدى دوكتور درەيەر.
© 2018 The New York Times News Service
ماقالانى اۋدارعان اباي اسانكەلدى ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
