قازاق تiلi توقىراپ تۇرعان كەزدiڭ وزiندە ءIسلام جارىلعاپوۆ لەكسيكولوگيا, لەكسيكوگرافيا, جاڭا سوزدەر جاساۋ سالاسىندا 500-دەن استام جاڭا سوزدەردi, نەولوگيزمدەردi, ورىس جانە شەتەل تiلدەرiندەگi سوزدەردiڭ لەكسيكالىق, ءسوز تiركەستiك بالاما سوزدەرiن ومiرگە الىپ كەلدi. تەرمين جاساۋشى, ءسوزجاساۋشى عالىمنىڭ ءتول تۋىندىلارى – جاڭا سوزدەرi قازاق حالقىنىڭ, عالىمدارىنىڭ, اقىن-جازۋشىلارى مەن جۋرناليستەرىنiڭ شىعارماشىلىق شابىتىنا قۋات بەردi, كادەسiنە جارادى. كەزiندە جازۋشى, دراماتۋرگ اسقار سۇلەيمەنوۆ ءIسلام جارىلعاپوۆتىڭ كوركەم ءسوز زەرگەرلiگi تۋرالى «جاقسىدان ءسوز شىعادى جان سەكiلدi, تامىردان اتقىلاعان قان سەكiلدi» دەپ باعالاعان ەكەن. كۇندەلiكتi تۇرمىسقا ەنگiزiپ كەتكەن, قالادا دا, اۋىلدا دا كەڭ قولدانىسقا يە, تiلiمiزدەن تۇسپەيتiن ايالداما, بالمۇزداق, انىقتاما, كۇندەلiك, جانۇيا, كورەرمەن, وقىرمان, ساياجاي, جاعاجاي, عارىش, زىمىران سياقتى كوپتەگەن جاڭا سوزدەرi تۋعان حالقىمەن بiرگە ماڭگi جاساي بەرەتiن بولادى. ەسكi مەن جاڭانى جىمىن بiلدiرمەي جالعاستىرىپ, انا تiلiمiزدi سارا سوقپاققا سالىپ جiبەرۋ ءۇشiن كورەگەندiك قابiلەت پەن جان-جاقتى تەرەڭ بiلiم, باي سوزدiك قوردى مەڭگەرگەن سيرەك دارىن يەسi بولدى.
«كوپ تiلدەن ءتۇيiپ وي-سەزiم,
ءتول تiلدiڭ ارشىپ كول كوزiن.
تولدەتiپ انا تiلiمدi,
بەس مىڭ ءسوز قوستىم مەن ءوزiم.
ساياق ءسوز تاراپ كەندەيiن,
كورسەتپەس سوزگە دەڭگەيiن.
رومانعا كiرسە ءار ءسوزiم,
روماننان قالاي كەم دەيiن» دەپ جازادى ءIسلام جارىلعاپوۆ.
بۇل ولەڭiندە ءIسلام جارىلعاپوۆ ءوزiنiڭ تاپقان جاڭا سوزدەرi, ءسوز تiركەستەرi بار, شەتەل تiلدەرiنەن اۋدارعان بالاما سوزدەرiنiڭ جالپى سانىن كورسەتسە كەرەك. ونىڭ iشiندە جاڭا سوزدەرi مەن تەرمين سوزدەرi بەس ءجۇزدiڭ باسىن قۇرايدى.
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسi رەتiندە ءIسلام جارىلعاپوۆ وزiنە «نەگر» دەگەن لاقاپ اتتى (پسەۆدونيم) تاڭداپ الادى. بۇل تەڭەۋ بۇكiل سانالى عۇمىرىندا جالقاۋلىق دەگەندi بiلمەي, ەلi ءۇشiن تەر توگىپ, ەڭبەك ەتكەنiن بiلدiرسە, ەكiنشi ماعىناسى اۋدارماشىلىق قىزمەتىنە بايلانىستى ايتىلادى. اۋدارما ىسىمەن ۇزاق جىل اينالىسقان, بۇل سالانى ۇلكەن ونەر دەپ قابىلداپ, شىعارماشىلىق قىزمەتپەن ەگiز ۇعىمدا زور قۇرمەتپەن قاراپ كەلگەن ءIسلام جارىلعاپوۆ جازۋشىمەن بiردەي تەر توگiپ, ەڭبەك ەتەتiن اۋدارماشى زاڭدىلىق, ماتەريالدىق جانە مورالدىق تۇرعىدان كوپ تومەن ەكەنiنە كەيiستiك بiلدiرەدi. اۋدارما ءسوزi كەزiندە «تۋدىرما» سياقتى قولايلى ءارi مازمۇندى ماعىناسىن تابا الماعاندىقتان قۇلاققا سiڭiسiپ كەتكەن. شىن مانiندە «اۋدارما» ءسوزi اقىل-ويسىز, سەزiمسiز, قولدىڭ قيمىلىمەن اتقارىلاتىن ارەكەت. «تۋىندى» قول ەڭبەگi ەمەس, وي ەڭبەگiن بiلدiرەدi.
كوركەم اۋدارما ونەرiندە ۇنەمi بۇلجىماي قولداناتىن تۇراقتى, تۇرلاۋلى ۇلگi جوق ەكەنiن العاش ايتقان, اۋدارما iسiنە ەلەۋلi جاڭالىق ەنگiزگەن جانداردىڭ بiرi دە ءIسلام جارىلعاپوۆ ەدi. كوركەم اۋدارما ءاربiر كوركەم تۋىندى سەكiلدi قاتىپ قالعان ۇلگiدەن تۋمايدى. شالقىعان شابىتتان, سان-قيلى شەبەرلiكتەن ءوربيدi. سوندىقتان دا كوركەم شىعارمانى اۋدارماشىلار ءتۇرلi-ءتۇرلi اۋدارادى. ولاردىڭ قايسىسى سوزبە-ءسوز ەمەس ءتۇبiردiڭ اسەرiن, وي قۇنارىن دالمە-ءدال جەتكiزسە, جاقىن كەلسە, ناعىز كوركەم اۋدارما سول بولادى. ءIسلام جارىلعاپوۆ بiر تiلدەن ەكiنشi تiلگە اۋدارۋدى, اۋدارما iسiن ۇلكەن ونەر دەپ تۇسiنەدi. بiر حالىق پەن ەكiنشi حالىقتى ۇندەستiرەتiن, جاقىنداستىراتىن التىن ارقاۋ, دانەكەر, دوستىق كوپiر دەپ تۇسiنەدi. شiلدەدەگi شەگiرتكەدەي ۇشىپ كەلگەن كiرمە سوزدەر ۇلتتىق تiلiمiزدiڭ باقشاسىنا قاپتادى دا كەتتi. ءIسلام اۋدارمالار ارقىلى قازاق تiلiنە بiرنەشە ءسوز قوستى. ورىستىڭ ۇلى جازۋشىسى ي.س.تۋرگەنوۆ ورىس تiلiنە «شۋرشيت», ياعني, «كامىش شۋرشيت» («قامىس سىبدىرلايدى») دەگەن ءسوز قوسقانىن زامانداستارى قۋانا قابىلداعان. ال ءIسلامنiڭ تiل سالاسىنداعى رۋحاني بايلىعى – سيرەك كەزدەسەر جايت. قازiر قازاق بiتكەن قولدانىپ جۇرگەن باسىلىم (يزدانيە كنيگي), كورەرمەن (زريتەل), وقىرمان (چيتاتەل) دەگەن سوزدەر ءIسلام قالامىنىڭ جەمiسi. فورمالدى تۇردە قاراساق, بۇل سوزدەر ارينە, لينگۆيستيكالىق فاكتiلەر, بiراق وسى سوزدەر ارقىلى ارقيلى سەزiمدi, ويدى قۇبىلتا سۋرەتتەي بiلگەندە, البەتتە ادەبي فاكتiلەر بولارى وزiنەن-ءوزi تۇسiنiكتi نارسە عوي… عالىم ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى قوسقان وقۋلىق (ۋچەبنيك), جەم-ءشوپ (كورم), ساناماق (سچيتالكا), مازاقتاما (درازنيلكا), ويىنحانا (يگروتەكا) ادەمi تابىلعان تەرميندەر.
«بiزدە ءسوز جاسامپازدىق ونەرiمەن شۇعىلدانىپ, كوپتەگەن سوزدەرگە بالاما تاۋىپ, كەيiن ادەبي تiلدە قابىلدانعان ادەبي سوزدەردi دۇنيەگە كەلتiرگەن I.جارىلعاپوۆ, م.الiمباەۆ, ءا.ساتىبالديەۆ سياقتى اقىن-جازۋشى, جۋرناليستەرiمiز بار. مىسالى, تiلiمiزدەگi بالمۇزداق (موروجەنوە), باسىلىم (يزدانيا), جازىلىس (پودپيسكا), كورەرمەن (زريتەل), تەلەديدار (تەلەۆيدەنيە), ايالداما (وستانوۆكا) سياقتى سوزدەردiڭ پايدا بولۋى iزدەنiمپازدىقتىڭ جاقسى ۇلگiسiن كورسەتiپ جۇرگەن ءIسلام جارىلعاپوۆتىڭ ەسiمiمەن بايلانىستى. بiلگiر اۋدارماشىنىڭ كەيiنگi كەزدە ۇسىنىپ جۇرگەن ۋىزدىق (يايچنيتسا), بەيداۋا (راك), iلدiرiك (وپراۆا), ازاگۇل (ۆەنوك), قازاناما (نەكرولوگ), جاعاجاي (پلياج) سياقتى سوزدەرi دە ادەبي لەكسيكامىزدى نارلەندiرۋگە دايىن تۇرعان سوزدەر» دەپ جازدى عالىم شورا سارىباەۆ 1971 جىلى 27 تامىزدا «لەنينشiل جاس» گازەتiنە جازعان «ادەبي تiل – دiتتەگەن مۇددە» اتتى ماقالاسىندا. «ەگەر «روددومنىڭ» بالاماسى رەتiندە I.جارىلعاپوۆتىڭ ۇسىنىپ جۇرگەن «اناحانا» ءسوزiن پايدالاناتىن بولساق, وندا پەرزەنتحانا سوزiنە «ياسليدiڭ» ماعىناسىن جۇكتەۋ كەرەك. «حانا» ارقىلى جاسالعان وسى تاقىلەتتەس سوزدەر قازاق گوۆورلارىندا كوپ. مىسالى, ءدامحانا, اتحانا, مايحانا, مۇزحانا, تويحانا سياقتى قالتارىستا جاتقان سوزدەردi جيىپ-تەرiپ, ءسوز بايلىعىمىزعا قوسۋ جاعىن ويلاستىرساق».
ءIسلام جارىلعاپوۆ ۇزاق جىلدار تەلەديدار مەن راديو ەفيرiنەن ءسوز سويلەپ, ۇلتىمىزدىڭ مادەنيەتiنە, ادەبيەتi مەن تiلiنە قاتىستى كەلەلi اڭگiمە قوزعاعان. «تۋعان قازاقستان تۋرالى ويلار», «سوزستانعا ساياحات», ء«سوز تۋرالى ءسوز» دەگەن تاقىرىپتاردا ون ءتورت حابارعا قاتىسىپ, ءسوز سويلەگەن ەكەن. ء«سوز تۋرالى ءسوز» اتتى كiتاپ تا جازۋ ويىندا بولعان. قازاق حالقىنىڭ اراسىنداعى قىسقا دا نۇسقا شەشەندiك سوزدەر مەن شاعىن شۋماقتان تۇراتىن ناقىل سوزدەردiڭ باسىن قۇراستىرىپ, «گۇلگۇل» دەگەن اتپەن جيناق شىعارۋ دا ويىندا جۇرگەن. وي-ساناسى ءوسiپ كەلە جاتقان حالقىمىزدىڭ جاس ۇرپاق وكiلدەرiنە ارناپ «ورىسشا-قازاقشا سوزدiك» جاساپ, كiتاپ ەتiپ شىعارۋدى دا ارمانداعان. سول كەزەڭدەردە باسپادان شىققان «ورىسشا-قازاقشا سوزدiكتەرگە» ونشا كوڭiلi تولماعان. ولار بiلiمدi جانداردىڭ, اسiرەسە, جازۋشى-اۋدارماشىلاردىڭ تالابىن تولىق قاناعاتتاندىرا المايدى, جوعارى تالعامعا ساي ەمەس دەپ باعالاعان. جاڭا ءسوز جاساۋدا بiرiنشiدەن, قازاقتىڭ ەرتەدەگi ءسوز جاساۋ تاجiريبەسiنە, ەكiنشiدەن, ورىستىڭ كلاسسيكالىق جانە كەيiنگi ءسوز جاساۋ تاجiريبەسiنە, ۇشiنشiدەن, الەم حالىقتارى تiلدەرiنiڭ باي ءسوز جاساۋ تاجiريبەسiنە, تورتiنشiدەن, كلاسسيكالىق جانە ورىس لينگۆيستيكاسى نەگiزدەرi فيلوسوفيا تiلiنiڭ كلاسسيكالىق ۇلگiلەرiنە كوبiرەك سۇيەنەدi.
تiل بiلiمi عالىمدارىنىڭ پايىمداۋىنشا, قاي حالىقتىڭ تiلi بولماسىن – ول ءوزiنiڭ بايىرعى تiلدiك قورىن كادەگە اسىرۋ, كونەرگەن, ديالەكتيزم, جارگون سوزدەر, سينونيم سوزدەردi پايدالانادى. ءسوزجاساۋشى ۇمىت بولا باستاعان كونە سوزدەردi جاڭعىرتىپ, ۋاقىت اعىمىنا سايكەس جاڭارتادى. ەرتەدە جولداس ءسوزi – ۇزاق جولعا جولاۋشىلاپ شىققان ادامنىڭ سەرiگi دەگەن ماعىنانى بiلدiرiپ كەلسە, كەشەگi كەڭەستiك داۋiردە بiر-بiرiنە دوس, باۋىر دەگەن ماعىناعا يە بولدى. ياعني بۇرىنعى قولدانىستاعى بار سوزگە جاڭاشا ماعىنا بەرiلدi. ەكiنشi جولى باسقا حالىقتاردىڭ سوزدەرiن ءوزiمiزدiڭ ۇلتتىق تiلiمiزگە تەلiپ الۋ. ءتۇبi بiر تۇركi تiلدەس حالىقتارىنىڭ, ورىس جانە شەتەل تiلدەرiنەن اۋىسىپ كەلگەن سوزدەر. عىلىمي-تەحنيكالىق, بiلiم-عىلىمعا بايلانىستى عارىش, ۇشاق, زىمىران, عارىشكەر سوزدەرi ومiرگە كەلدi. ءۇشiنشi جولى تiلدiك قورىمىزدا مۇلدە جوق جاڭا سوزدەردi جاساپ شىعاراتىن تiل ماماندارىنىڭ, ادەبيەتشiلەردiڭ شىعارماشىلىق ەڭبەگi. جاڭا سوزدەردiڭ جالپىحالىقتىق قولدانىسقا يە بولىپ, سiڭiپ كەتۋi دە وڭاي ەمەس. جاڭا سوزدەر مەملەكەتتiك تەرمينولوگيالىق كوميتەتiنiڭ بەكiتۋiنەن وتكەننەن كەيىن مەرزiمدiك ءباسپاسوز بەتiندە جاريالانادى. اقىن, جازۋشىلاردىڭ كوركەم شىعارمالارىندا, جۋرناليستەر قاۋىمىنىڭ جازعان ماتەريالدارىندا جاريالانىپ, تەلەراديو حابارلارىندا وقىلىپ, جۇرتشىلىقتىڭ قۇلاعىنا ەستiلiپ, بiرتiندەپ كوڭiلiنە قونا باستايدى. ءساتiن سالىپ تابىلعان ومiرشەڭ سوزدەر ادەبي تiل نورماسىنا ەنiپ, كەڭ قولدانىسقا يە بولادى.
كەشەگi كەڭەستiك داۋiردە ۇزاق جىلدار ورىس تiلiندەگi ۋچەنيك, ۋچاششيحسيا, چيتايۋششي كنيگي سوزدەرiنiڭ ءمانiن «وقۋشى» دەگەن جالعىز ءسوز بiلدiرiپ كەلگەن بولسا, ءIسلام جارىلعاپوۆتىڭ چيتاتەلدi – وقىرمان دەپ اۋدارىپ, جاڭا ءسوز تابۋى الگi ورىس تiلiندەگi بiرنەشە سوزدەردiڭ اراجiگiن اجىراتىپ, تiل مادەنيەتiندە ۇلكەن جەڭiلدiك جاساپ بەردi. قازاق تiلiنiڭ سوزدiك قورىن بايىتاتىن جاڭا سوزدەر جاساۋدا تiل زاڭىنىڭ تالاپتارى ساقتالۋى تيiس. ونسىز جاڭا سوزدەر نانىمسىز, جاساندى بولىپ شىعادى. جاڭا ءسوز جاساعاندا انا تiلiمiز قورىنا جانە ۇلكەن ءسوز زەرگەرلەرiنiڭ ءسوزجاساۋ ۇلگiلەرiنە كوپ سۇيەنۋگە تۋرا كەلەدi. داۋىلپاز اقىن ساكەن سەيفۋللين شىعارمالارىندا «جۇمىسكەر» دەگەن ءسوزدi كوپ قولدانىپ ءجۇردi. ال ءIسلام جارىلعاپوۆ حۋدوجنيك سلوۆانى – سۋرەتكەر دەپ اتادى. بالمۇزداق ءسوزi بالقايماقتىڭ ۇلگiسiنەن جاسالعان. بiرiككەن سوزدەر دىبىستاردىڭ ۇندەستiك زاڭى ارقىلى جاسالادى. الايدا iشiندە بالى جوق, بالداي ءتاتتi, مۇزداي سالقىن ءسوز تiركەستەرiنەن بالمۇزداق ءسوزi شىعىپ تۇر. «ايالداما» – وستانوۆكا – توقتاۋ, كiدiرۋ, ايالداۋدان كەلiپ وسى اتاۋدى تاڭداپ الادى. توقتاۋ ءسوزi ۇزاعىراق ۋاقىتتى بiلدiرەدi, كiدiرۋ سوزiندەگi «i» ءارپiنiڭ بۋىنى قىسىڭقى كەلەدi. ءسوزجاساۋشى ەستiلۋi جiڭiشكە دىبىستان قاشىپ, اشىق, جاتىق ايتىلاتىن «ايالداۋدى» الۋدى دۇرىس كورگەن. بۇل ءسوزجاساۋشىنىڭ تاپقىرلىعى. وسى ايالدامانىڭ – باياندامانىڭ ۇلگiسiندە جاسالعانى كورiنiپ تۇر. وتكەن عاسىردىڭ 40-جىلدارىنا دەيiن گازەت-جۋرنالداردا دوكلادتى سول كۇيiندە جازىپ كەلiپ, قازاق جازۋشىلارى بايانداما دەپ الاتىن بولعان.
ءIسلام جارىلعاپوۆتىڭ اۋدارما ەڭبەكتەرi ارقىلى ەنگەن «وتكەلiن بiلمەي, وزەنگە تۇسپە» (نەزناۆشي برودۋ, نە لەزتە ۆ ۆودۋ), «جانىڭىز جادىراسىن!» (س لەگكيم پاروم!) دەيتiن تۇراقتى ءسوز تiركەستەرi ابدەن تiلدە دە, اۋىزەكi سوزدە دە ەركiن قولدانىسقا يە بولدى. وسى اۋدارما ارقىلى كەلiپ, انا تiلiمiزدiڭ قورىنا ەنiپ, بiتە-قايناسىپ كەتكەن جاڭا سوزدەر مەن ءسوز تiركەستەرi, سويلەم ورامدارى, جازبا جانە اۋىزەكi تiلiمiزدە جيi كەزدەسەدi.
«مەن ءۇشiن ەڭ جوعارى ناگرادا وقىرماندار مەن تىڭدارمانداردىڭ ماعان دەگەن ىقىلاسى, قازاق تiلiندە جاتىق سويلەتكەن اۋدارما كiتاپتارىم, گازەت-جۋرنالداردا جاريالانعان اڭگiمەلەر, ولەڭدەر, ماقالالارىم تۋرالى جۇرتشىلىقتىڭ ريزاشىلىق سەزiمiن بiلدiرگەن حاتتارىن الدىم, اۋىزەكi سوزدە جىلى پiكiرلەرiن ەستiدiم. مۇنىڭ ءبارi مەن ءۇشiن ۇلكەن ماراپات» دەپ جازادى اۋدارماشى, عالىم.
بيىل تۋعانىنا عاسىر تولعان ۇلتىمىزدىڭ اسا كورنەكتى عالىمى ءىسلام جارىلعاپوۆتىڭ مەرەيتويى ەلىمىزدە كەڭىنەن اتالىپ ءوتىپ, تۋعان جەرى قاراعاندى ءوڭىرى مەن الماتى قالاسىنداعى بiر كوشەگە, بiلiم وشاعى مەن مەكتەپكە ەسiمi بەرiلىپ, سوڭىندا قالعان جازبا مۇرالارىن مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن جارىققا شىعارۋ, جاڭا سوزدەرى مەن تەرميندەرىن تۇركى حالىقتارىنىڭ تىلدەرىنە اۋدارۋ ماسەلەسى دە كەزەك كۇتتىرمەيتىن مىندەت بولىپ تۇر.
وتەش قىرعىزباەۆ,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, ءىسلام جارىلعاپوۆ مۇراسىن زەرتتەۋشى
