جاپونيا اينالاسىن تەڭىز قورشاعان, وزەن-كولگە باي ەل بولسا دا, سۋدى ۇنەمدەۋدىڭ بىرەگەي تەحنولوگيالارىن يگەرگەن مەملەكەت. مۇندا تابيعات بەرگەن اعىن سۋدىڭ ءاربىر تامشىسى ورنىمەن جۇمسالادى. ماسەلەن, گۋدزيو قالاسى, حاچيمان اۋدانىندا ناگاراگاۆا, يوشيداگاۆا جانە كوداراگاۆا دەپ اتالاتىن ءۇش وزەن اعىپ جاتىر. جاپون ارحيپەلاگىنىڭ ءدال ورتاسىندا ورنالاسقان بۇل قالادا 107 ساف باستاۋ سۋىن كورەمىز. باستاۋدىڭ تۇنىق سۋى اعاش استاۋعا قۇيىلادى. جوعارعى جاقتاعى سۋدى ىشۋگە پايدالانسا, تومەنگى تۇسىندا جەمىس-كوكونىستەردى جۋادى. بۇل سۋدى ۇنەمدەۋدە قاراپايىم ءارى ءتيىمدى ءادىستىڭ ءبىرى بولسا كەرەك.ەكونوميكانى دامىتۋدا ۇنەمشىلدىك ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنى بەلگىلى. بۇل ماسەلە ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن دە كوكەيكەستى بولعاندىقتان كۇنشىعىس ەلىنىڭ وسىناۋ جاقسى ءۇردىسىن نازارعا ۇسىنعاندى ءجون كوردىك.
جاپونيا عالىمدارى تەك ءوز ەلىندە عانا ەمەس, سۋ ساپاسىن جاقسارتۋ مەن ونىڭ تاپشىلىعىن جويۋ ماقساتىندا الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىنە كومەك قولىن سوزۋدا, سۋدى تازارتۋدىڭ ەرەكشە امال-تاسىلدەرىن ۇسىنۋدا. ونىڭ ىشىندە تابيعي جولمەن سۇزگىدەن وتكىزەتىن قاراپايىم امالدار دا بار. مىسالى, سۋدى فەرمەنتتەلگەن سويا بۇرشاقتارىمەن تازارتۋعا بولادى ەكەن. سويا بۇرشاعىنىڭ قۇرامىنداعى γ-پوليگلۋتامين قىشقىلى سۋداعى قاجەتسىز بولشەكتەردىڭ بىرىگۋىنە اسەر ەتەدى. اتالعان حيميالىق زات سۋعا تۇسكەندە ىدىستىڭ تۇبىنە تۇيدەكتەلگەن ماسسا ءتۇزىلىپ, ارتىق ەلەمەنتتەر تومەن شوگىپ, سۋ ءمولدىر كۇيگە ەنەدى. بۇل جاپوندىق جوبا بۇگىندە بانگلادەش, برازيليا, كولۋمبيا, ءۇندىستان, تانزانيا سياقتى ەلدەردە ەنگىزىلىپ, تۇرعىندار اۋىزسۋدى جاپوندار ۇسىنعان ادىسپەن تازارتۋدا.
سۋ جۇيەسىنىڭ ساپاسى جونىنەن جاپونيا الەمدە تەڭدەسسىز تەحنولوگيالارعا يە مەملەكەت. ال جەر استى قۇبىرلارىنا كەلسەك, ءبىر توكيو قالاسىنىڭ جەر استى سۋ جۇيەسىنىڭ ۇزىندىعى 27 مىڭ شاقىرىمعا جەتەدى ەكەن. بۇل بۇكىل جەر شارىنىڭ ۇشتەن ەكىسىنە تەڭ قاشىقتىق دەگەن ءسوز. جاپونيادا ماماندار ارنايى قۇرالداردىڭ كومەگىمەن جەر استى سۋ قۇبىرلارىنىڭ جاعدايىن تەكسەرىپ بىلەدى. ياعني جەر استى سۋ قۇبىرلارىندا بولاتىن ىقتيمال توتەنشە جاعدايدىڭ الدىن الۋدىڭ ءبىر امالى وسى. جەر استى سۋ قۇبىرىنىڭ قانداي جاعدايدا ەكەنىن انىقتايتىن ستەتوسكوپ قولعا جەڭىل, مامانداردىڭ جۇمىسىن وڭايلاتۋدا ەرەكشە قۇرال. جالپى, جەر استى قۇبىرىنان سۋ كەتۋ جاعدايى جاپونيادا جوقتىڭ قاسى. بۇل جاپونيانىڭ سۋ جۇيەسىنىڭ الەم بويىنشا ەڭ ءمىنسىز, جوعارى ساپاعا يە ەكەنىنە ءبىر دالەل. ەسكە سالايىق, سۋ استى قۇبىرىنىڭ جارىلۋ فاكتىلەرى جاپونيادا 1 پايىزدان ءسال اسسا, باسقا دامىعان ەلدەردە 10-20 پايىزدىق كورسەتكىشكە يە.
مەملەكەتتەگى سۋ ساپاسى وتە جوعارى دەڭگەيدە بولۋى ءۇشىن توكيو اكىمشىلىگى گيدروتەحنيكالىق قۇرىلعىلار ءبولىمىنىڭ ماماندارى ورماندى القاپتاردى دا ۇدايى باقىلاپ, جاسىل جەلەكتى ايماقتاردى كۇتىمگە العان. جاپونيادا ءبىر قاراۋسىز اعاش نەمەسە كوزى قوقىسپەن بىتەلگەن يەسىز باستاۋ جوق. توكيو مۋنيتسيپاليتەتى سۋ وڭدەۋدە وزوندى پايدالانادى. وزوندىق وڭدەۋ باسسەيندەرىنىڭ جۇمىسى دا جوعارى دەڭگەيدە.
جاپونيا استاناسىندا سۋ جۇيەسىنىڭ كوپعاسىرلىق تاريحى بار. توكيودا 1590 جىلى كويشيكاۆا دزيوسۋي دەگەن سۋ قۇبىرى جۇرگىزىلگەن. سول كەزدىڭ وزىندە جاپوندار اعاش, تاستان جاسالعان قۇبىرلار ارقىلى ارنايى تسيستەرناعا سۋ وتكىزۋ تەحنولوگياسىن پايدالانىپتى. وسىنداي قۇبىرلاردىڭ كومەگىمەن سۋ ەگىستىك القاپتارىنا جەتكىزىلىپ وتىرعان. قۇبىرلار وزەن اڭعارلارىنا ورناتىلعاندىقتان سۋ جۇيەسى قالانى تۇگەل قامتىعان. ال تسيستەرنالار تۇرعىنداردى تۇرمىسقا قاجەت سۋمەن قامتۋ ءۇشىن ورناتىلعان. 400 جىل بۇرىنعى سۋ قۇبىرلارىنىڭ كەيبىرى ءالى كۇنگە دەيىن پايدالانىلۋدا.
كيوتودا ارنايى سالىنعان كانال ارقىلى شيگا پرەفەكتۋراسىنداعى بيۆا كولىنەن سۋ كەلەدى. وسى كانالدىڭ ارقاسىندا جاپونياداعى تۇڭعىش گەس سالىنىپ, سۋ شارۋاشىلىعى وتە جاقسى دامىعان.
جاپون ماماندارى تاسقىننان قورعانۋدىڭ ەرەكشە جولىن تاپقان. جاۋىن-شاشىن كوپ بولاتىن وڭىردە جاڭبىر سۋىنا ارنالعان جەر استى كوللەكتورى ورناتىلعان. مىسالى, كانداگاۆانىڭ جەر استى كوللەكتورىنا 540 مىڭ توننا جاۋىن-شاشىن سۋى سيادى. الىپ تۋننەل ءتارىزدى كوللەكتور قىرىق مەتر تەرەڭدىكتە ورنالاسقان. ونىڭ سولتۇستىكتەن وڭتۇستىككە دەيىنگى ۇزىندىعى 4,5 شاقىرىم. توكيونىڭ تاسقىننان قورعاۋدا پايدالاناتىن كوللەكتور جۇيەسى الەمدە ەڭ ۇزدىك سانالادى.
سۋ قۇبىرلارى ارنايى قۇرالدار ارقىلى ۇدايى باقىلاۋدا بولاتىندىقتان جاپونيادا سۋدى اپاتتىق جاعدايدا كەنەتتەن توقتاتىپ تاستاۋ فاكتىلەرى مۇلدەم جوق. وسى ورايدا الماتى قالاسىنا كەلىپ, بىرنەشە جىل قىزمەت ەتكەن جاپون مۇعالىمنىڭ مىنا ءبىر ءسوزى ەسكە تۇسەدى: «قازاقستاندا ءبارى جاقسى, بىراق ماعان ۇناماعان ءبىر جايت بار, ول كەيدە ۆاننادا جۋىنىپ جاتقاندا سۋدىڭ بەلگىسىز سەبەپتەن توقتاپ قالۋى. جاپونيادا قالالىق جەر بولسىن, اۋىل بولسىن, ىستىق سۋ دا, سۋىق سۋ دا ەشقاشان توقتاتىلمايدى. ويتكەنى سۋ قۇبىرلارى ءاۋ باستا جارىلمايتىنداي بەرىك ساپامەن جاسالعان. جەر استى قۇبىرلارى ىسكە قوسىلعاننان باستاپ, ۇدايى باقىلانۋدا. كوپقاباتتى ۇيلەردە سۋ جۇيەسى كەنەتتەن ىستەن شىعىپ, سونىڭ سالدارىنان تۇرعىنداردىڭ ءبىراز ۋاقىت سۋسىز قالۋى سياقتى جاعىمسىز جايت جاپونداردىڭ تۇسىنە دە كىرمەيدى».
ءيا, راسىندا رەسپۋبليكانىڭ ءىرى قالالارىندا سۋدىڭ كەنەتتەن توقتاپ قالۋىنا بايلانىستى تۇرعىنداردىڭ جۋىنا الماي, اۋىزسۋ ساتىپ الۋ ءۇشىن دۇكەندە كەزەككە تۇراتىن كەزى بولىپ تۇرادى. ءبىر عانا الماتى قالاسىنىڭ وزىندە سۋدى جىلىنا بىرنەشە رەت, كەيدە بىرنەشە كۇنگە دەيىن ءوشىرىپ تاستايتىنىنا ۇيرەنىپ كەتكەندەيمىز. قۇزىرلى مەكەمەگە حابارلاسساق, بەرەتىن جاۋاپتارى بەلگىلى «اپاتتى جاعداي ورىن الدى» نەمەسە «قۇبىرلاردى جوندەپ جاتىرمىز» دەيدى. سۋدى ۇنەمدەۋ مەن ءتيىمدى پايدالانۋ تەحنولوگياسىن يگەرۋدە كۇنشىعىس ەلىنىڭ ۇلگى الارلىق تۇسى كوپ-اق.
جاپونيادا سۋدى ۇنەمدەۋ ادىستەرى بارلىق سالادا قولدانىلادى. بۇل ەلدە ۆاننا, دۋش قۇرالدارى دا سۋدى ءتيىمدى پايدالانۋعا نەگىزدەلگەن ەرەكشە ادىستەرمەن جاسالعان. مىسالى, Toto كومپانياسى ادام جۋىنعاندا سۋ از مولشەردە قۇيىلسا دا مول اققانداي اسەر بەرەتىن دۋش قۇرالىن جاساپ شىعاردى. مۇنداي سانتەحنيكالىق قۇرالدان سۋ اققان كەزدە اۋامەن ارالاسىپ, كولەمى ارتادى دا, سۋ 35 پروتسەنتكە ۇنەمدەلەدى. بۇل بۇرىنعىداي سۋدى كوپ اعىزاتىن دۋش قۇرالدارىنان اناعۇرلىم ءتيىمدى. وسىنداي ادىسپەن سۋ ۇنەمدەيتىن زاماناۋي ۋنيتازدار دا جاسالدى. جاپون ماماندارى ويلاپ تاپقان «تورنادو» ۋنيتازىندا سۋ زور ەكپىنمەن قۇيىلۋمەن قاتار, ءبىر اققاندا 3,8 ليتر سۋ ۇنەمەدەلەدى ەكەن. بۇل سانيتارلىق قۇرالدىڭ سۋدى ۇنەمدەۋ كورسەتكىشى جونىنەن الەم بويىنشا ەڭ ۇزدىك ناتيجە.
ال «توشيبا» كومپانياسى جۋىلاتىن زاتتىڭ كولەمىن, كەزدەمەنىڭ ءتۇرىن جانە تەمپەراتۋرانى انىقتايتىن سەنسورلار ورناتىلعان زاماناۋي كىر جۋعىش ماشينالار جاساپ شىعاردى. مۇنداي كىر جۋعىش ماشينالار سۋدى كوپ مولشەردە ۇنەمدەپ قانا قويماي, پروتسەستىڭ ساپاسىن دا قاداعالايدى. وسى سياقتى جاپونياداعى ىدىس جۋعىش ماشينالار دا سۋدى از مولشەردە شىعىنداپ, كوپ ىدىس جۋعا يكەمدەلگەن ەرەكشە تەحنولوگيا ءونىمى.
شارافات جىلقىباەۆا,
جاپونتانۋشى
