مۇنداي جاعدايلار ايماقتىڭ بارلىق ەلدەرىندە, اسىرەسە قازاقستاندا ۇلكەن الاڭداۋشىلىق تۋدىرادى.
ايماقتا الاڭداتۋشىلىق تۋدىرىپ وتىرعان تاعى ءبىر فاكتور – باتىسقا قاراي سىرتقى ساياساتىن تۇراقتى تۇردە جىلجىتىپ وتىرعان قىتاي. وسىعان بايلانىستى, قىتاي سوڭعى ۋاقىتتا باسىمدىعىنا اينالعان جاڭا جىبەك جولى جوباسىن ءوزىنىڭ ايماقتىق جانە عالامدىق گەگەمونياسىنىڭ اجىراماس بولىگى دەپ سانايدى.
وسى مۇددەلەردىڭ توعىسىندا ماكرو دەڭگەيدە ورتالىق ازيا, ال ميكرو دەڭگەيدە قازاقستان تۇر. تۇركى الەمىنىڭ «قاۋىپسىزدىك قالقانى» بولىپ تابىلاتىن قازاقستاننىڭ گەوساياسي جانە ستراتەگيالىق ماڭىزدىلىعى بۇگىندە ەڭ جوعارعى دەڭگەيدە. اتاپ ايتقاندا, قازاقستان تەك ەۋروپا مەن قىتاي اراسىندا عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە سولتۇستىكتەن وڭتۇستىككە قاراي, باتىستان شىعىسقا قاراي جىلجيتىن ترانزيتتىك دالىزدەردىڭ باستى قيىلىسى جانە قۇرلىقتاعى ەڭ باستى مەملەكەت بولىپ تابىلادى. سوندىقتان ەۋرازيانىڭ جۇرەگى بولىپ ەسەپتەلەدى.
قازاقستان ەۋرازيانىڭ جۇرەگى بولعاندىقتان تەرەڭ جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنەدى. ياعني قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعى تۇتاس ايماقتىڭ تۇراقتىلىعىنا اسەر ەتەدى دەگەن ءسوز. سوندىقتان نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كونسترۋكتيۆتى سىرتقى ساياسات جۇرگىزۋى جانە ايماقتاعى بەيبىتشىلىككە دانەكەر بولۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس. ونى بارلىق ەلدىڭ قۇرمەتتەۋى, وعان سەنۋى جانە ونى «ليدەر» دەپ اتاۋى وتە ماڭىزدى. مىنە, وسى ابىرويىنا بايلانىستى نازارباەۆ تۇركيا مەن رەسەي اراسىنداعى «سۋ-24» ۇشاعى داعدارىسىن شەشۋگە, سونداي-اق استانا پروتسەسىنىڭ اياسىندا سيريا داعدارىسىن بەيبىت جولمەن رەتتەۋگە ماڭىزدى ۇلەس قوستى.
قازاقستاننىڭ كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتى
پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ىشكى ساياساتىنداعى «ۇيلەسىمدىلىك» ۇستانىمى سىرتقى ساياساتتاعى «بەيبىتشىلىك» ۇعىمىنا ۇلاسۋدا. ارينە كۇشتى جانە بىرلىگى مىعىم قازاقستان ايماقتىق جانە عالامدىق دەڭگەيدە بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتىڭ كەپىلى بولىپ تابىلادى. استانانىڭ تەپە-تەڭدىككە نەگىزدەلگەن كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتى ايماقتىق جانە حالىقارالىق بالانستار تۇرعىسىنان وتە ماڭىزدى جانە ەلباسى ن.نازارباەۆ وسى نازىك بالانستاردى قورعاپ كەلەدى.
بۇل اسپەكت «سىرتقى ساياسات تۇجىرىمداماسىندا» ايقىندالدى. ول قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ كەلەسى سىندارلى ماقساتتارىنا نەگىزدەلگەن:
1. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى, ۇلتتىق قورعانىستى, تاۋەلسىزدىكتى جانە اۋماقتىق تۇتاستىقتى قامتاماسىز ەتۋ;
2. حالىقارالىق بەيبىتشىلىكتى, وڭىرلىك جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ;
3. ءادىل جانە دەموكراتيالىق الەمدىك ءتارتىپتى ورناتۋ ءۇشىن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىمەن ىنتىماقتاستىق;
4. قازاقستاننىڭ الەمنىڭ ەڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋىن قامتاماسىز ەتۋ;
5. ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن ۇلتتىق مادەنيەتتى ساقتاۋ.
سوڭعى ماسەلە وتە ماڭىزدى, سەبەبى ەگەر ول جۇزەگە اسپاسا, قازاقستاننىڭ بار بولۋى دا ەكىتالاي. وسى سەبەپتى, قازاقستاننىڭ ىشكى ساياساتىندا ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا ورالۋ جانە ۇلتتىق بولمىستى جانداندىرۋ جولدارىن ىزدەستىرۋ تۇرعىسىنان تۇركىلىك جانە سىرتقى ساياساتتا «تۇركى الەمى» اسا ماڭىزدى ورىنعا يە. تۇركى الەمىنىڭ ايگىلى استانالارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن استانا ءوزىنىڭ ارحيتەكتۋراسىمەن, مۇراجايلارىمەن, كىتاپحانالارى جانە كونتسەرت زالدارىمەن تۇركىلىك بولمىستى ەسكە تۇسىرەدى.
تۇركى وداعى جانە نۇرسۇلتان نازارباەۆ
«تۇركى ەۋرازياشىلدىعىنىڭ» نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى نۇرسۇلتان نازارباەۆتى ەرەكشەلەيتىن قاسيەت, بۇل – ونىڭ ەموتسيونالدىلىق پەن پوپۋليزمنەن الىس بولۋى جانە ءوزارا تيىمدىلىك پەن تەڭگەرىمگە نەگىزدەلگەن ناقتى ستراتەگيانى دامىتۋى. نەگىزگى ماقساتى – تۇركى الەمىنىڭ ينتەگراتسياسى.
ءححى عاسىردا تەك قازاقستاننىڭ عانا ەمەس, بۇكىل تۇركى الەمىنىڭ الەمدىك ساياسي جۇيەدە امان قالۋى, ءسوزسىز, بىرلىك پەن ىنتىماققا بايلانىستى. بىرلىك – تۇركى-يسلام الەمىنىڭ ەڭ كوكەيكەستى ماسەلەسى. ايماقتىڭ تۇراقتىلىعى, وركەندەۋى جانە قاۋىپسىزدىگىنە قول جەتكىزۋ ماقساتىندا «تۇركى الەمىنىڭ ينتەگراتسياسى» ساياساتى 90-شى جىلداردىڭ باسىنان بەرى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كورەگەن ساياساتىنا اينالدى.
بۇل تۇرعىدان نۇرسۇلتان نازارباەۆ «تىلدە, پىكىردە, ىستە بىرلىك» يدەولوگياسىنىڭ وكىلى بولىپ تابىلادى. ول وسى تەوريانى ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ناقتى قادامدار جاساعان كوشباسشى. 1992 جىلى انكارادا باستالعان جانە بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلە جاتقان تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ بارلىق كەزدەسۋلەرىنە قاتىسقان جالعىز كوشباسشى.
ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ تۇركى الەمىنىڭ ينتەگراتسياسى جولىندا جاساعان كەلەسى قادامدارىن اتاپ وتۋگە بولادى:
1. 2009 جىلى «تۇركى كەڭەسىن» قۇرۋ باستاماسى جانە «تۇركى ىسكەرلىك كەڭەسى» جانە «تۇركى اكادەمياسى» سياقتى مەحانيزمدەردى ەنگىزۋ;
2. 2018 جىلى ناۋرىزدا استانادا ۇزاق ۇزىلىستەن كەيىن ورتالىق ازيا ەلدەرى پرەزيدەنتتەرىنىڭ كەزدەسۋىن وتكىزۋ;
3. قازاقستاننىڭ ەڭ تىعىز قونىستانعان پروۆينتسياسى اتاۋىنىڭ 2018 جىلى «تۇركىستان» دەپ وزگەرۋى.
نازارباەۆتىڭ تۇركى كەڭەسىندەگى مالىمدەمەلەرى
ءبىز تۇركى الەمىندەگى بىرلىكتى قۇرۋعا باعىتتالعان ۇدەرىستەردىڭ قارقىنداپ كەلە جاتقانىنا كۋا بولىپ وتىرمىز. بۇل تۇرعىدان 2018 جىلدىڭ 3 قىركۇيەگىندە قىرعىزستاندا وتكەن تۇركى كەڭەسىنىڭ التىنشى باسقوسۋىندا تۇركى الەمىنىڭ ليدەرى نازارباەۆتىڭ جاساعان ۇسىنىستارىنا نازار اۋدارعانىمىز ءجون.
كەڭەسكە مۇشە مەملەكەتتەر اراسىنداعى ەكونوميكالىق جانە ساۋدا قاتىناستارىن تەرەڭدەتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا باسا نازار اۋدارعان نۇرسۇلتان نازارباەۆ كاسپي كەلىسىمىنىڭ ناتيجەسىندە تۋىنداعان جاڭا قۇقىقتىق مارتەبەنىڭ تۇركى كەڭەسى ەلدەرىنە دە پايدالى بولاتىنىن اتاپ ءوتتى. بۇل ماسەلە كاسپي تەڭىزىنە شىعۋ مۇمكىندىگى بار بەس ەلدىڭ ۇشەۋى تۇرىكمەنستان, ازەربايجان جانە قازاقستان ءۇشىن جانە كاسپي باسسەينى ەلدەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن تۇركيا ءۇشىن تەرەڭ ستراتەگيالىق ماڭىزدىلىعى بار ماسەلە.
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسقا دا ۇسىنىستارىن اتاپ وتۋگە بولادى:
1. تۇركى كەڭەسى اياسىندا «تۇركى الەمىنىڭ 100 جاڭا تۇلعاسى» جانە «تۇركى الەمىنىڭ 100 قاسيەتتى ورنى» جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋ;
2. جاس كوشباسشىلار فورۋمىن تۇراقتى وتكىزۋ;
3. تۇركى كەڭەسىنىڭ قامقورلىعىمەن ينستيتۋتتار مەن مەحانيزمدەردى رەفورمالاۋ; قاجەت بولسا, ولاردىڭ سانىن ازايتىپ, تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ.
بۇل ۇدەرىستە تۇركيا مەن قازاقستاننىڭ ىنتىماقتاستىعى وتە ماڭىزدى ورىن الاتىنى ءسوزسىز. وسى تۇرعىدان, ءوزارا ساپارلاردى ودان ءارى جانداندىرۋ, تۇركى الەمىنە باعىتتالعان قاۋىپ-قاتەرلەردى جويۋ, مۇمكىندىكتەردى ءتيىمدى باعالاۋ ماڭىزدى.
مەحمەت سەيفەتتين ەرول,
انكارا داعدارىس جانە ساياسي زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور, دوكتور
