سۇلتانماحمۇت تورايعىر ۇلى!
كەيدە كىسى اتى-ءجونىن ايتساق جەتتى, ونىڭ ونە بويىنان وت ءورىلىپ, ۇشقىن شاشقانداي بولاتىنى بار.
قاراڭعى قازاق كوگىنە
ورمەلەپ شىعىپ كۇن بولام.
قاراڭعىلىقتىڭ كەگىنە –
كۇن بولماعاندا, كىم بولام؟! – دەيتىن سۇلتانماحمۇت تورايعىر ۇلى ەسىمىن اۋىزعا الساق ءبىتتى, جاسىنان لاپىلداپ جانىپ وسكەن, جالىنداپ وتكەن, ولەڭ وتىنا ورتەنىپ ولگەن قىرشىن دارىن كوز الدىڭا كەلىپ تۇرا قالادى.
الاشتىڭ ۇرانىن جازعان سۇلتانماحمۇتتىڭ كىناسى دە, كۇناسى دە, ەگەر ەسكى كوزبەن قارار بولساق, ءاليحان بوكەيحان ۇلى, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى, جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى, ماعجان جۇماباي ۇلى سەكىلدى ەلىم, جەرىم دەپ ەڭىرەپ وتكەن ازاماتتاردىڭ قاي-قايسىسىنان دا ءبىر مىسقال كەم ەمەس. بۇگىنگى تىلمەن ايتقاندا, جالىن اتقان اقىننىڭ حالقىن ءسۇيۋى, حالىق ءۇشىن باسىن بايگەگە تىگۋى ءوزىنىڭ الگى ارىپتەستەرىنەن ارتىق بولماسا كەم ەمەس دەگەن ءسوز بۇل! پروفەسسور بەيسەمباي كەنجەباي ۇلىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, سۇلتانماحمۇت قايتىس بولعاندا ۇلى اقىن ماعجان جۇماباي ۇلى جىلاپ تۇرىپ: «الاتاۋداي اقىنىڭنان ايىرىلدىڭ قازاق, قاناتىڭنان قايىرىلدىڭ قازاق», دەپ ولەڭمەن ساعاتتاپ ءسوز سويلەۋىنىڭ سىرى, شىن قايعىنىڭ قارالى جىرى دا مىنە, وسىندا. ال ولاي بولسا, اتالمىش قازاق مادەنيەتىنىڭ الاتاۋداي الىپتارى قيىن تاعدىر كەشىپ, ايدالىپ, اتى جابىق كەلىپ بۇگىن عانا اقتالىپ جاتقاندا تورايعىر ۇلىنىڭ «تايراڭداپ» وقۋلىقتاردان ورىن الىپ, ورتامىزدا جۇرگەنى قالاي؟
بىزدىڭشە, مۇنىڭ ەكى سەبەبى بار. ەڭ الدىمەن سۇڭقارجۇرەك اقىننىڭ قارا داۋىل سوققان قارالى, حالىقتى قانجىلاتقان, قانسىراتقان جارالى جىلدارعا ىلىكپەي, جەتپەي – 1920 جىلى, جيىرما جەتى جاسىندا قايتىس بولۋى.
اسىلى, سۇلتانماحمۇت باسىنىڭ كىرلەنبەي امان قالۋىنىڭ ەكىنشى باستى سەبەبى – زەرتتەۋشىسىنىڭ جۇرەكجۇتقان مىقتىلىعىندا, زەرتتەۋشىسىنىڭ اقىن تاعدىرى ءۇشىن ايانباي, تاباندى تۇردە ۇزدىكسىز كۇرەسە بىلۋىندە.
وتكەنگە كوز جىبەرىپ, كوڭىل قىدىرتىپ ويلانساق, ادەبيەت پەن ونەرگە جاسالعان ساياسي ناۋقاننىڭ قاي-قايسىسىنان دا س.تورايعىر ۇلى مۇراسى تىس قالعان ەمەس ەكەن. الايدا سونىڭ بارىنەن دەر مەرزىمىندە اقتالىپ شىعىپ, ۇلى اقىن ەسىمى مەن ادەبي مۇراسىنىڭ بىزبەن بىرگە جۇرۋىنە, جەر-انانىڭ قۇشاعىندا عانا ەمەس, حالقىنىڭ قۇشاعىندا جاساۋىنا باس سەبەپكەر ادام – اياۋلى عالىم بەيسەمباي كەنجەباي ۇلى!
سۇلتانماحمۇت تورايعىر ۇلى بار ادەبي مۇراسىن – بار تاعدىرىن بەيسەكەڭە امانات ەتىپ تاپسىرىپ كەتكەندەي, ب.كەنجەباي ۇلى بار عۇمىرىن ۇلى اقىن مۇراسىن تانۋعا, تانىتۋعا, ءار كەزەڭدە جابىلعان جالادان اراشالاۋعا باعىشتايدى. ءوزى اقىق تانىعانىنان تانبايتىن تاباندى – بەلدەسكەن جەردە نە بەلى سىنباي, نە بەلدىگى ۇزىلمەي قايتپاس قايسار عالىم بەيسەمباي كەنجەباي ۇلى بولماعاندا, ول اقىن ارۋاعى ءۇشىن باسىن بايگەگە تىگىپ, جان سالا كۇرەسپەگەندە سۇلتانماحمۇت ەسىمىن ولىدەي-اق الدەقاشان اقتاڭلاققا اينالدىرىپ جىبەرىپ, اقتاڭلاقتار ەسەبىنەن, جوعارىدا اتالعان ارىپتەستەرىمەن بىرگە, جىلاپ-ەڭىرەپ ەندى-ەندى قايتا اشىپ, قايىرا قاۋىشىپ ءماز-مەيرام بولىپ جاتاتىن ەدىك… سۇلتانماحمۇت ءۇشىن دە اقىن جىر-مۇراسىن قادىرلەيتىن ءيسى قازاق بەيسەكەڭە قارىزدار.
بەيسەمباي كەنجەباي ۇلى سۇلتانماحمۇت رۋحىنا مۇلتىكسىز بەرىلگەن, الاڭسىز ارنالعان جان ەدى. ءتىرى تىشقاندى جاعالاماي, ءولى ارىستاندى باعالاعان شىنايى عالىم ەدى بەيسەكەڭ. بۇل جولدا ول بەدەلگە باس يمەدى, مانساپقورعا جاعىنبادى, اقيقاتتان تانبادى. دايىمگى تاباندىلىعىن ۇلى اقىن مۇراسى داۋعا تۇسكەندە دە تانىتتى. ۇلى اقىندى انىقتاۋ, اقتاۋ, تانۋ, تانىتۋ جولىندا ول ۇلتشىل دا, كوسموپوليت تە اتاندى, قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ قاۋلىسىنا دا ىلىكتى. قايسار ارەكەتى ءۇشىن قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءار كەزدەگى حاتشىلارى بولعان م.س.سولومەنتسەۆ, ن.جاندىلدينمەن سىلكىلەسىپ ايتىستى. ايتىس جايىن ايتپاس بۇرىن «سۇلتانماحمۇتتانۋعا باستاعان بۇل جول قالاي ارنالانىپ ەدى؟» – سونى انىقتاپ, ويلانىپ الايىقشى.
– تورايعىر ۇلى تاقىرىبىنا قاشان, قالاي كەلدىڭىز؟ – دەپ سۇرادىم بىردە بەيسەكەڭنەن.
– ۇلى اقىن ەسىمىن مەن تۇڭعىش رەت 1922 جىلى ەستىدىم, – دەدى عالىم سابىرلى عانا. – كەلەسى جىلى اقىننىڭ «اداسقان ءومىر» دەگەن اتپەن جارىق كورگەن جيناعىن وقىدىم. اقىن شىعارمالارى ماعان ايرىقشا اسەر ەتتى. سول كۇننەن باستاپ سۇلتانماحمۇت مەنىڭ ءسۇيىپ وقيتىن اقىنىما اينالدى.
ماسكەۋدە م.گوركي اتىنداعى ادەبيەت ينستيتۋتىندا وقىپ جۇرگەندە 1939-1940 وقۋ جىلى «سۇلتانماحمۇت تورايعىر ۇلى» دەگەن تاقىرىپتا كۋرس جۇمىسىن جازدىم. ول 1940 جىلى مامىر ايىندا, اقىننىڭ قايتىس بولعانىنا جيىرما جىل تولۋىنا وراي «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە جاريالاندى.
مىنە, سودان بەرى مەن سۇلتانماحمۇتتىڭ ءومىرى مەن شىعارماسىن زەرتتەۋ جۇمىسىمەن ۇزدىكسىز اينالىسىپ كەلەمىن. اقىننىڭ ەكى پوەماسىن كىتاپ ەتىپ شىعاردىم. تاڭدامالى شىعارمالارى ەكى رەت مەنىڭ باسقارۋىممەن جارىققا شىقتى. اقىن ءومىرى مەن شىعارمالارى حاقىندا كوپتەگەن ماقالا, «سۇلتانماحمۇتتىڭ اقىندىعى» (1949 ج), «سۇلتانماحمۇت تورايعىر ۇلى» (1957 ج), «سۇلتانماحمۇت تورايعىر ۇلىن زەرتتەۋ, تانۋ ماسەلەسى» (1968 ج) سەكىلدى زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىن, «اساۋ جۇرەك» اڭگىمەلەر جيناعىن شىعاردىم».
عالىم كەزىندە بۇل جايلاردى ءجاي حابارلاۋ ىڭعايىندا قاراپايىم عانا ايتقانىمەن, باستان كەشكەن قيىندىعى ايتا قالعانداي اۋىر بولىپتى.
ب.كەنجەباي ۇلى سوناۋ قىرقىنشى جىلداردىڭ وزىندە, سۇلتانماحمۇت ۇلتشىل بۋرجۋازيا وكىلى رەتىندە باعالاناتىن كەزەڭدە اقىن مۇراسىنا ءتونىپ كەلە جاتقان قاۋىپتى سەزىپ ونى «حالىق اقىنى» بيىگىنە كوتەرە باعالاپتى. سولاي باعالاپتى دا ايىقپاس, قۇتىلماس پالەگە قالىپتى. ول «سۇلتانماحمۇت قازاق حالقىنىڭ اشىنعان ويىن, مۇڭىن, تىلەگىن, اڭساعان ارمانىن, اسىل سانا-سەزىمىن بويىنا سىڭىرگەن, قازاق حالقىنىڭ ءومىرى مەن تۇرمىسىن, الەۋمەتتىك جانە رۋحاني بەينەسىن تۇگەل قامتىپ جىرلاعان تالانتتى اقىن. قازاق حالقىنىڭ ابايدان كەيىنگى رەاليست ۇلكەن اقىنى» («سوتسياليستىك قازاقستان», № 158, تامىز 1945 ج) دەپ جازعان ەكەن يگى نيەتپەن.
اقىنعا ىزگى نيەت, اقىق باعالاۋدى قيماعان سولاقايلار تاپ-تاپ بەرىپتى عالىمعا. اتاپ ايتقاندا, جۇماعالي سارسەكوۆ «سۇلتانماحمۇت – شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ, اباي قۇنانباەۆتىڭ, تاعى باسقالاردىڭ ۇلگىلى داستۇرىنەن ءتىپتى اۋلاق, رەاكتسياشىل اقىن» («كازاحستانسكايا پراۆدا» №185, 15 قىركۇيەك, 1946 ج) دەپ ۇلى اقىندى كەۋدەسىنەن يتەرە, كەرى سىرىپ تاستاپتى. حالىق اقىنى دەپ باعالاعان بەيسەكەڭە ەداۋىر ءتىل تيگىزىپتى. ول از دەسەڭىز, تاپ سولاي «حالىق اقىنى» دەپ باعالاعانى ءۇشىن ق.بەكحوجين بەيسەكەڭدى «بۋرجۋازياشىل-ۇلتشىل اقىنداردىڭ ادۆوكاتى» («كازاحستانسكايا پراۆدا» № 212, 28 قازان, 1946 ج) دەپ قارالاپتى.
«داۋدىڭ باسى – دايرابايدىڭ كوك سيىرى» دەگەندەي عالىم كورگەن قۋعىن-سۇرگىننىڭ باسى – وسى! بۇل قۋعىن 1947 جىلى عالىم «سۇلتانماحمۇتتىڭ اقىندىعى» اتالاتىن تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعار تۇستا ءتىپتى ۇدەپ كەتەدى. قىلىشىنان قان تامعان قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتى 1947 جىلى «قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ, ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ جۇمىسىنداعى ساياسي ورەسكەل قاتەلىكتەر تۋرالى» ارنايى قاۋلى قابىلدادى. وندا ءبىرسىپىرا ەڭبەكتەرمەن بىرگە سۇلتانماحمۇت ادەبي مۇراسىنىڭ ۇلتشىلدىق سيپاتى, ونى زەرتتەگەن عالىم ب.كەنجەباي ۇلى باعالاۋىنداعى «ۇستامسىزدىق» سىنالدى. كەيىن عالىمنىڭ ءوزى بۇل قاۋلى جونىندە بىلاي دەپ جازدى: «بولعان ءىس, باسىمنان وتكەن ۋاقيعا رەتىندە ءبىر جايدى ايتپاسىما بولمايدى. مەن ءوزىمنىڭ الەۋمەتتىك ومىرىمدە سىنعا, تالقىعا كوپ ءتۇستىم. اسىرەسە قىرقىنشى, ەلۋىنشى جىلدارى جيىرما جىل بويىنا دەرلىك ۇزدىكسىز ورىندى, ورىنسىز سىنالىپ, ايىپتالىپ, سوققى كورىپ ءجۇردىم… 1947 جىلى «قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ جۇمىسىنداعى ورەسكەل قاتەلەر تۋرالى» دەگەن قاۋلى شىعاردى. …قاۋلىدا مەنىڭ «سۇلتانماحمۇتتىڭ اقىندىعى» – دەگەن كانديداتتىق ديسسەرتاتسيام – قولجازبام دا سىنالدى. وندا اقىننىڭ ۇلتشىلدىعى, قايشىلىعى اشىلماعان, ساياسي باعىتى, كوزقاراسى اسىرا باعالانعان دەلىندى» (ب.كەنجەباي ۇلىنىڭ ء«ومىر ورىندە» اتالاتىن قولجازباسى. 36-بەت. عالىم ءارحيۆى).
عالىمنىڭ كۇرسىنىسكە تولى قولجازباسىنان ءبىر وكىنىشتى جايدى اڭعارامىز. باقساق, ب.كەنجەباي ۇلىنىڭ كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ قاۋلىسىنا ءالى ەشقايدا كىتاپ بولىپ باسىلماعان قولجازبا كۇيىندە سىنالىپ كىرىپ وتىر. بۇل نە دەگەن ءسوز؟ ءبىرىن-ءبىرى جاۋ تۇتقان قازاقتىڭ اسىرە ساق, اسىرە بەلسەندى, ءارى كەنجەباي ۇلىن كورە المايتىن ءبىر پەندەنىڭ جاندايشاپ ارەكەتى دەپ ءبىلۋ كەرەك مۇنى! قازىر عالىم ارحيۆىندە «سۇلتانماحمۇتتىڭ اقىندىعى» (1947 ج) اتالاتىن كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىنىڭ تۇپتەلگەن قولجازباسى ساقتاۋلى. قولجازبا ەڭبەكتىڭ كىرىسپە تاراۋى (16-بەت) جىرتىلىپ الىنىپ تاستالعان. ءمان-جايىن سۇراعانىمدا «قاۋلىعا وراي كەزىندە جىرتقىزىپ تاستاعان» دەدى عالىم. «كىرىسپەدە» نەندەي وي بار ەدى؟ بۇل سۇراققا جاۋاپتى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ سول كەزدەگى ءبىرىنشى حاتشىسى ج.شاياحمەتوۆتىڭ الماتى قالاسىنىڭ عىلىم, ادەبيەت جانە كوركەم ونەر قىزمەتكەرلەرىنىڭ جينالىسىندا جاساعان «يدەولوگيا مايدانىنداعى قىزمەتكەرلەردىڭ ايبىندى مىندەتتەرى» دەپ اتالاتىن بايانداماسىنان تابامىز. باياندامادا ج.شاياحمەتوۆ: ء«تىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتى, ونىڭ جەكە عىلىمي قىزمەتكەرلەرى بىزگە دەيىن بولعان تاپتىق قوعامداردىڭ ءوندىرىس قاتىناستارىنىڭ الەۋمەتتىك ءمانىن اشىپ كورسەتپەدى. ماسەلەن, كەنجەباي ۇلى جولداس ءوزىنىڭ «س.تورايعىر ۇلىنىڭ اقىندىعى تۋرالى» (ديسسەرتاتسيا اتى قاتە اتالىپ وتىر – ق.ە.) – دەگەن ديسسەرتاتسياسىندا بىلاي دەدى: «…حالقىمىز تاپ رەتىمەن ۇيىمداسىپ ۇلگەرمەگەنى بىلاي تۇرسىن, تاپقا ايقىن جىكتەلىپ تە جەتكەن جوق ەدى. سوندىقتان دا, ءبىزدىڭ ول كەزدەگى ادەبيەتىمىزدە تاپتىق باعىت, تاپتىق كوزقاراس كۇڭگىرت جاتادى. بىزدە ايقىن, تازا تاپ اقىنى, تاپ جازۋشىسى جوق دەۋگە بولادى».
قازاق ادەبيەتى تاريحىنىڭ ماسەلەلەرىن مۇنداي ورەسكەل قاتە جانە عىلىمعا قايشى ادىسپەن بايانداۋ سالدارىنان وتكەن زاماننىڭ ادەبيەت مۇراسىنىڭ ءبارى, قازاق حالقىنىڭ ادەبيەت وكىلدەرىنىڭ ءبارى بىرجاقتى, تەك جاقسى جاعىنان زەرتتەلدى. وسىدان كەلىپ وتكەن زاماننىڭ ادەبيەت وكىلدەرىنىڭ ءبارى جالپى ۇلت, جالپى حالىق قامقورى دەپ كورسەتىلدى.
مۇنداي تەرىس ءادىس وتكەن زاماندى, حانداردى, بايلاردى, بيلەردى دارىپتەۋگە, قازاق اۋىلىنىڭ بۇرىنعى فەودالدىق-رۋشىلدىق قالپىن كوكسەۋگە اكەلىپ سوقتى.
اقىر اياعىندا, قازاق ادەبيەتى تاريحىنىڭ ماسەلەلەرىن مۇنداي ورەسكەل قاتە, عىلىمعا جات ادىستەرمەن بايانداۋ سالدارىنان ماركسيزم-لەنينيزمگە كورىنە قايشى كەلىپ عىلىمي ادەبيەتىمىزدە بۇرىنعى قاناۋشى تاپتاردىڭ وكىلدەرىنىڭ ءبارى مۇنتازداي بولىپ شىقتى, ەزىلگەن تاپتاردىڭ وكىلدەرى, وتكەن زاماندا حالىقتىڭ تۇرمىس مۇددەلەرىن كوكسەگەن, ۇستەم تاپقا, بيلەر مەن بەكتەرگە قارسى شىققان تاڭداۋلى ادامدار ەسكەرۋسىز قالدىرىلدى» («قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ حابارلارى», الماتى 1948 ج, 6-بەت).
ءسويتىپ سۇلتانماحمۇتتانۋشى بەيسەمباي كەنجەباي ۇلىنا قارسى «كامپانيا» باستالىپ-اق كەتتى. جينالىس سايىن كەنجەباەۆ سىنالادى. ءباسپاسوز بىتكەن كەنجەباەۆتى سىناپ, اي-كاپىرگە اينالدىرادى.
«تورعاي جاڭبىر جاۋسا بالاپانىن قورعايدى, بۇرشاق جاۋسا باسىن قورعايدى» دەگەندەي ءۇيىرىلىپ سوعىپ كەلە جاتقان داۋىلدان ىقپاسقا, قورىقپاسقا مۇمكىن ەمەس-ءتى. كەنجەباي ۇلى دا سۇلتانماحمۇتتىڭ «از-كەم قاتەلەسكەنىن ايتىپ, كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن 1949 جىلى قايتا جوندەپ «سۇلتانماحمۇتتىڭ اقىندىعى» دەگەن اتپەن كىتاپ ەتىپ شىعاردى. كىتاپقا ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ سول كەزدەگى ديرەكتورى مالىك عابدۋللين پارتيالىق سىنعا قارسى كەلمەيتىن, پارتيالىق ەتيكانى ەسكەرە وتىرىپ العىسوز جازدى: «…كك(ب)پ ورتالىق كوميتەتىنىڭ جوعارىدا اتالعان قاۋلىسىندا جانە ج.شاياحمەتوۆ جولداستىڭ «يدەولوگيا مايدانىنداعى قىزمەتكەرلەردىڭ ايبىندى مىندەتتەرى» تۋرالى جاساعان بايانداماسىندا ب.كەنجەباي ۇلىنىڭ وسى ەڭبەگى بولشەۆيكتىك ءادىل سىنعا الىنىپ, سۇلتانماحمۇت شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋدەگى اۆتوردىڭ جىبەرىپ العان ەلەۋلى قاتە-كەمشىلىكتەرى اتاپ كورسەتىلگەن بولاتىن. وندا كەنجەباەۆ جولداس سۇلتانماحمۇت شىعارمالارىن ماداقتاۋمەن بولىپ, ونىڭ تاپتىق الەۋمەتتىك ءمانىن جانە قايشىلىقتارىن تولىق اشا المادى دەلىنگەن».
سودان بەرگى كەزدە ب.كەنجەباەۆ جولداس قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن جاساۋ جونىندە كۇردەلى عىلىمي جۇمىستار جۇرگىزە وتىرىپ, ءوزىنىڭ سۇلتانماحمۇت جايىندا جازعان وسى ەڭبەگىن قايتا قاراپ, ونداعى قاتە-كەمشىلىكتەرىن تۇزەپ شىقتى…» (ب.كەنجەباەۆ. «سۇلتانماحمۇتتىڭ اقىندىعى». ا., 1949, 3-بەت) دەدى وندا.
دەمەك, ادەبيەت پەن ونەردى, عىلىمدى يدەولوگياعا باعىندىرعان, ساياسات قولجاۋلىعىنا اينالدىرعىسى كەلگەن اكىمدەردىڭ «شاراپاتى» ارقاسىندا عالىم دۇرىسىن بۇرىسقا «تۇزەدى», تۋرا جولداعى اقىندى اداستى دەپ جازۋعا ءماجبۇر بولدى.
الايدا «قاتەلىگىن» مويىنداعانىنا قاراماستان, ب.كەنجەباەۆتى سىنالۋدان, ۇلتشىل اتاندىرۋدان – سىناۋدان, باسىنا بۇلت ۇيىرۋدەن تىنبادى, تانبادى «دوستارى».
1949 جىلى 17 ءساۋىر كۇنى قازاقستان جازۋشىلار وداعى پارتيا جينالىسى بولىپ, وندا ب.كەنجەباي ۇلى, ت.نۇرتازين, ءا.قوڭىراتباەۆ, ە.ىسمايىلوۆ سەكىلدى عالىمدار «ۇلتشىل» كوزقاراسى ءۇشىن ايىپتالىپتى. س.وماروۆ, ج.ساين, س.مۇقانوۆ سەكىلدى ارداق تۇتار اقىن-جازۋشىلارىمىزدىڭ سول جولى بەيسەكەڭ جونىندە ايتقان سوزدەرىن ستەنوگراممادان وقىساڭىز توبە شاشىڭ تىك تۇرادى. (بۇل جينالىس جونىندە «جاس الاش» گازەتىنىڭ 1989 جىلعى 11 قازان كۇنگى №198 (11235) سانىندا جاريالانعان «جىلىمىق الدىنداعى ىزعار» اتالاتىن ماقالادا ءبىرسىپىرا جايلار باياندالعان).
سول كەزەڭنىڭ اسىرەسولاقاي اپەرباقان سىنشىسىنىڭ ءبىرى جۇماعالي سارسەكوۆ سوزىنە دەن قويالىق: «سۇلتانماحمۇت… ۇلگىنى, ونەگەنى ورىس حالقىنان ۇيرەن دەپ, ءدال ابايداي اشىپ ايتا المادى… ال اقپان توڭكەرىسىنەن كەيىن ول الاشوردانىڭ اقىنى, الاشوردانىڭ قازاق حالقىنا قارسى, بولشەۆيكتەرگە قارسى ناعىز پاسىقتىق, ناعىز جاۋىزدىق كۇرەسىندە ۇلكەن قىزمەت اتقارعان, داۋرىقپا ۇرانشىسى بولدى… الايدا كەنجەباي ۇلى جولداس وسى اقيقاتتاردى اتتاپ ءوتىپ, سۇلتانماحمۇتتى كوككە كوتەردى, ونى «كلاسسيك», «زور تاريحي كورىنىس», ء«وز زامانىنىڭ ازامات اقىنى» دەپ لەپىردى» («ادەبيەت جانە يسكۋسستۆو» جۋرنالى, 1951, № 7) دەپ جازدى ول.
ۇرانشىل, ۇرداجىق سىنشى ج.سارسەكوۆتىڭ كىم كورىنگەننىڭ قولىندا قولشوقپار بولىپ جۇرەتىن ساۋاتسىز سىنشى ەكەنى كىم-كىمگە دە ايان. ال فيلوسوف, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, كەيىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى اتانعان نۇرىمبەك جاندىلدينگە جول بولسىن؟! مانساپ پەن عىلىمدى ء«ساتتى ۇشتاستىرعان» ن.ءجاندىلديندى دە قويا تۇرايىق, ادەبيەتتى نازىك تۇسىنەدى دەيتىن تالعامپاز سىنشى بالامەر ساحاريەۆكە نە كورىنگەن؟ ول «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ 1952 جىلعى ناۋرىز ايىندا جاريالاعان «ب.كەنجەباەۆتىڭ تۆورچەستۆوسىنداعى قاتەلىكتەر» اتالاتىن ماقالاسىندا كىسى تانىماس, كىسىلىك تابيعاتىنا قايشى پىكىرلەر ايتادى. ءولى سۇلتانماحمۇتتى دا وڭدىرمايدى, ءتىرى بەيسەمبايدى دا ايامايدى. «ب.كەنجەباەۆ سۇلتانماحمۇتتى ء«وز زامانىنىڭ ۇلى, اسقان ازامات اقىنى», «قازاق حالقىنىڭ كلاسسيك اقىن-جازۋشىسى» دەپ… ءجونسىز اسىرا باعالايدى دا, اقىننىڭ الاشورداشىل, ۇلتشىل باعىتتا بولعان قاتەلىكتەرىن ءاتۇستى سۇيەي سالادى… شىنىندا سۇلتانماحمۇت ۇساق بۋرجۋازيانىڭ سويىلىن سوعۋشى, سونىڭ مۇددەسىن قورعاۋشى بولدى» دەيدى. ول از بولسا «…ب.كەنجەباەۆ ءوزىنىڭ بۇل ۇلتشىلدىق باعىتتاعى ورەسكەل قاتەلەرى تالاي رەت قايتالانىپ كورسەتىلسە دە, ول ءباسپاسوز بەتىندەگى مۇنداي پىكىرلەرگە كۇنى بۇگىنگە دەيىن قۇلاق اسپاي, قاتەلىكتەرىن تۇزەۋگە تىرىسپاي كەلەدى. ءتىپتى قاتەلىكتەرىن مويىنداۋدى دا قاجەتسىنبەيدى. بىراق ونىڭ مۇنداي ورىنسىز «قايسارلىعىنا سوۆەت جۇرتشىلىعى توزە بەرمەيدى» (№ 72, 25 ناۋرىز) دەپ زەرتتەۋشىنى سويىلمەن ۇرعانداي سۇلاتىپ سالادى.
جاقسىلىققا دەگەندە التىباقان الاۋىز قازاقتىڭ, جاماندىققا كەلگەندە ىنتىماقشىل توپتىڭ ارەكەتىنىڭ «ناتيجەسى» قانداي؟ ناتيجەسىن ءبىلۋ ءۇشىن ءبىز عالىم كۇندەلىگىنە ۇڭىلەمىز.
ء«بىر جىلدان كەيىن – دەپ جازدى ول كۇندەلىگىنە, – 1953 جىلى, ناۋرىز ايىندا اۋداندىق, قالالىق پارتيا كوميتەتتەرى مەنى پارتيا قاتارىنان شىعاردى; قازاقتىڭ س.م.كيروۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى قىزمەتتەن بوساتتى.
وسىدان مەن توعىز اي قىزمەتسىز وتىردىم: جاۋ دەپ ەشبىر مەكەمە قىزمەتكە المادى, ەشبىر گازەت-جۋرنال جازعاندارىمدى باسپادى. بىرقاتار جولداستار ماعان جولاماي كەتتى.
سوۆەت ازاماتى, پروفسويۋز مۇشەسى, جازۋشى, عىلىم كانديداتى قىزمەتسىز وتىردى…» («بولعان, باستان وتكەن وقيعالار», 37-38-بەتتەر).
باسىنا قارالى كۇن تۋعاندا «دوستارىنىڭ» جولاماي كەتكەنىنە ولەردەي وكىنگەن ول «تەك ءبىردى-ەكىلى جولداستاردىڭ اۋدارۋعا العان كىتاپتارىن اۋدارىستىم. سونىمەن كۇن كوردىم, بالا-شاعا اسىرادىم. باسپا ورىندارى ءبىلىپ قالىپ, كەيدە ونى دا بەرگىزبەي قويىپ ءجۇردى» (سوندا 38-بەت) – دەپتى ودان ءارى الگى اتالعان كۇندەلىگىندە.
جازۋشى-عالىم جارى مەڭجامال كەنجەباەۆا:
«تارىققاندا كۇيساندىق ساتىپ, نان پۇل اجىراتپاق بولدىق. سوندا كورشى-قولاڭ «حالىق جاۋى», پارتيادان شىعارىلعان ۇلتشىلدىڭ كۇيساندىعى قۇرىسىن, بالەسىنەن اۋلاق» دەپ المادى. بەيسەمبايدىڭ قىمبات كىتاپتارىن بازارعا اپارىپ ساتىپ, نان قىلعان كۇندەرىمىز بولدى عوي قاراعىم» دەگەن كەزىندە تارىققان, زارىققان جىلدارىن ەسىنە الىپ.
كوڭىلسىز كۇي, كۇيسىز كۇندەر قانشا ۋاقىتقا سوزىلارىن كىم ءبىلسىن, ەگەردە بەيسەكەڭنىڭ شەشىمدى ارەكەتى بولماسا. ءوزىنىڭ تاۋەكەلشىل ارەكەتى جونىندە ول: «قالالىق پارتيا كوميتەتى پارتيادان شىعارعان سوڭ, مەن وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى سەكرەتارى, سول كەزدە ءبىرىنشى سەكرەتاردىڭ قىزمەتىن اتقارىپ وتىرعان ز.ا.بۋناكوۆ جولداسقا بارىپ جولىقتىم, جايىمدى ايتتىم.
پارتيادان شىعارماق تۇگىل, جاپقىزىپ, اتقىزساڭىز دا, ماتەريالداردى تۇگەل, جەتە تەكسەرۋىڭىزدى وتىنەم دەدىم. ول كىسى سوعان ۋادە ەتتى. ءىستى پارتيا باقىلاۋ كوميسسياسىنا بەرىپ, التى-جەتى اي تەكسەرتتى» (اتالعان قولجازبا. 38-بەت) دەپ جازدى.
مۇنىمەن دە شەكتەلىپ جاتقان عالىم جوق. جوق قاتەسىن بىردە مويىنداعان بولىپ, بىردە شىنىن ايتىپ قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنە, «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتى رەداكتسياسىنا حات جازۋمەن بولدى. ءسويتىپ جۇرگەندە بەيسەكەڭنىڭ باعىنا, دۇشپاندارىنىڭ سورىنا «باس قانىشەر» ي.ۆ.ستالين ءولدى... اقىرعان اياز سىندى... ءسويتىپ ءجۇرىپ, تورىعۋمەن وتكەن توعىز ايدان سوڭ, سۇلتانماحمۇتتانۋشى بەيسەمباي كەنجەباي ۇلى كوكپ قاتارىنا قايتا ورالدى. كەزىندە كوكپ قاتارىنان شىعارىلۋ – جازاعا دايىنداۋ, كوكپ قاتارىنا قايتا ورالۋ – جازادان امان قالۋ, قاتەردىڭ تارالىپ, بۇلتتىڭ ىدىراۋىمەن بارا-بار ەدى عوي. سوندىقتان دا جازىقسىز جاپا شەككەن عالىم كوكپ قاتارىنا قايتا ورالدى دەگەن ءسوزدى قۋانىشتى كوڭىلمەن ايتامىز.
ساياسي ناۋقان كەزىندە, ودان كەيىن دە بەيسەكەڭ ءوزى جايىندا ءارتۇرلى ارەكەتكە بارعان ادامداردىڭ باس-باسىنا حات جازىپ, ايىپتارىن ايتىپ, ايارلىقتارىن بەتىنە باسقان. سونداي حاتتىڭ ءبىرىن العا تارتايىق.
«اسا قۇرمەتتى ىسمەت كەڭەسباي ۇلى!
قازاق جازبا پوەزياسىنىڭ اسا كورنەكتى وكىلىنىڭ ءبىرى سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ اقىندىق شىعارماشىلىعىنا ارنالعان مەنىڭ ەڭبەگىم رەسپۋبليكالىق «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتى بەتتەرىندە, سونداي-اق ءتۇرلى جينالىستار مەن ماجىلىستەردە تالقىلاۋعا ءتۇستى. سونىڭ بارشاسىندا مەن ەڭبەگىمدە جىبەرگەن مىناداي «قاتەلىكتەر» قاداپ ايتىلدى:
1). س.تورايعىروۆتىڭ تابيعاتقا ءھام قوعامعا ماتەرياليستىك كوزقاراسىن اسىرا باعالاپپىن, 2). س.تورايعىروۆتى قاپىسىز حالىق اقىنى دەپپىن.
سارسەكوۆ جانە باسقا نانتابار ادەبيەتشىسىماقتار بۇل «قاتەلىكتەرىمدى» بار جەردە اسقان بەلسەندىلىكپەن اشكەرەلەۋى مەنى تاڭعالدىرمايدى. سونداي-اق ولاردىڭ جوعارىدا كورسەتىلگەن «قاتەلىكتەر» ارقىلى ماعان «ۇلتشىلدىق قاتەلىكتەر» دەگەن جارعى تاعۋى دا تاڭعالدىرمايدى مەنى. تاڭعالدىرمايتىن سەبەبى, ولار وسى ارقىلى ساياسي كاپيتال جيناپ العىسى كەلەدى عوي باياعى.
الايدا مەنى ءسىزدىڭ سولارمەن ىمىرالاسىپ كەتىپ, تىزە قوسا قيمىلداپ, ءوز جانىڭىزدان تاعى ءبىر «قاتەمدى» تاپقانىڭىز قايران قالدىرماي تۇرمايدى. سىزدىڭشە مەن س.تورايعىروۆتى «ابدەن قالىپتاسقان ماركسيست-لەنينشىل» دەيتىن كورىنەمىن.
مەنىڭ ەسىمە مىناداي جايلار كەلەدى: ءسىز, بىرىنشىدەن, س.تورايعىروۆ شىعارماشىلىعىنىڭ ۇلكەن جاناشىر-جاقتاۋشىسى سياقتى ەدىڭىز, ەكىنشىدەن, مەنىڭ اڭگىمەلى بولىپ جۇرگەن ەڭبەگىمدى وقىپ شىقتىڭىز, ۇشىنشىدەن, عىلىم اكادەمياسى ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتى, قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىمي كەڭەستەرىندە مەنىڭ ديسسەرتاتسيا قورعاۋىم ۇستىندە ءسىز ەكى رەت رەسمي سويلەدىڭىز. سونىڭ قايسىسىندا دا ءسىز مەنىڭ قاراپايىم ەڭبەگىمە جوعارى باعا بەرە سويلەدىڭىز. مەن ايتقاندارىڭىزعا ءشۇباسىز سەنگەن ەدىم.
سەنگەنىم بەكەر بولعالى تۇر. ۇلى اباي ايتقان «سەنبە جۇرتقا, تۇرسا دا قانشا ماقتاپ»-تىڭ كەرى كەلدى. ءسىز ەندى باسقاشا سايراپ ءجۇرسىز… سوڭعى بىرنەشە ايدىڭ مەجەسىندە مەنىڭ ەڭبەگىم جايىندا ءسىزدىڭ پىكىرىڭىز تۇبىرىمەن وزگەرگەن سەكىلدى… ءسىز ءتىپتى مەنىڭ «قاتەمدى» ويدان قوسىپ, «اشكەرەلەۋگە» بىلەك سىبانىپ كىرىسىپ تە كەتىپسىز.
ءسىز باسقاراتىن كوميسسياعا جازعان تۇسىنىك-حاتىمدا ايتقانىمداي, مەنىڭ ەڭبەگىمدە س.تورايعىروۆتىڭ تابيعاتقا ءھام قوعامعا ماتەرياليستىك كوزقاراسىن اسىرا باعالاۋشىلىق بار. س.تورايعىروۆ شىعارماشىلىعى جونىندەگى مەنىڭ پىكىرىم اتالمىش ەڭبەگىمدە جانە تۇسىنىك-حاتىمدا ايتىلعان.
مەنىڭ ءوز باسىما كەلسەك, بار سانالى عۇمىرىمدا (ونىڭ 20 جىلىن باسپاسوزدە وتكىزدىم) ءبىر مارتە دە ەكىجۇزدىلىك تانىتقان پەندە ەمەسپىن.
«دەلامي,
كروۆيۋ – ستروكويۋ ۆوت ەتويۋ,
نيگدە نە بىۆشەي ۆ نايمە» –
دەپ ۆ.ماياكوۆسكي ايتقانداي حالقىما, وتانىما ادال قىزمەت ەتۋگە تىرىسامىن.
مەنىڭ سىزگە دەگەن شىنايى قۇرمەتىم مەن سەنىمىمدى قابىل الىڭىز.
ب.كەنجەباەۆ.
ء23(حى-46 ج.
الماتى.»
بۇل – اكادەميك ىسمەت كەڭەسباەۆقا باعىشتالعان حات.
اپىر-اۋ, دەپ ويلايسىڭ بۇگىن, حالىقتان سۇلتانماحمۇت سىندى سۇيىكتى اقىنىن تارتىپ العاندا كىم ۇتادى, ايتپەسە ونى بۇرالاڭ-سوقپاق قيىن جولداردا اقتاپ, جاقتاپ كەلە جاتقان ب.كەنجەباي ۇلىن جىققاندا كىم ۇتادى؟ ادەبيەت ءۇشىن دە, حالىق ءۇشىن دە بىرىڭعاي ۇتىلىستان وزگە نە بار بۇل ارەكەتتەردە؟ حالىق ۇتىلعان سوڭ جەكە پەندە ۇتتى نە, ۇتپادى نە؟
حالىق دەپ اتقارعان ءىستىڭ, مەزەتىندە ازابى قانشالىق زور بولۋىنا قاراماستان, اياعى – قايىر! سۋ اعادى, تاس قالادى. كەزەڭدىك ساياسي ناۋقاندى مالدانعان مانساپ يەلەرىنىڭ ءىس-ارەكەتى تەرىسكە شىقتى, عالىم پىكىرى ادىلەتكە اينالىپ كۇنى بۇگىن سالتانات قۇرىپ وتىر. قازىر سۇلتانماحمۇت اتىن اتاساق ويىمىزعا ۇلى اقىن مۇراسى ءۇشىن كۇرەسكەن دە تىرەسكەن بەيسەكەڭدەي عالىم ەسىمى قوسا ورالادى. كەزىندە تىرەسكەن تاباندى ءىس-ارەكەتى ءۇشىن بەلۋاردان سور كەشسە, بۇگىن «سۇلتانماحمۇتتانۋدىڭ نەگىزىن سالۋشى» اتالادى, ۇرپاقتارىنان العىس الادى…
قازاقتىڭ كورنەكتى عالىمى بەيسەمباي كەنجەباي ۇلىنىڭ س.تورايعىروۆ مۇراسىن اقتاۋ, جاقتاۋ جولىندا كەشكەن سور, كورگەن بەينەتىنىڭ بۇل ءبىر كەزەڭى, ءبىر بولىگى عانا…
قۇلبەك ەرگوبەك
