كەڭەس وداعى وسىدان 69 جىلداي بۇرىن سەمەي پوليگونىندا العاش رەت يادرولىق قارۋدى سىناقتان وتكىزدى. قازاقستان تاريحىندا بۇل كۇن قايعى-قاسىرەت اكەلگەنىمەن, ماڭگى ەستە قالادى. حالقىمىز بەن جەرىمىزدى ۋلاعان يادرولىق سىناق قىرىق جىلداي ۋاقىتقا سوزىلدى. وسى پوليگوندا 450-دەن استام سىناق جاسالىپتى. ولاردىڭ جالپى قۋاتى حيروسيما قالاسىنا تاستالعان بومبانىڭ ەكى جارىم مىڭىنا تەڭ ەكەن.
دۇنيە جۇزىندە قۋات-كۇشى جاعىنان ەكىنشى ورىندا تۇرعان سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جاۋىپ, تاجال وتىن ءوشىرۋ ەلىمىز ءۇشىن وڭاي بولا قويعان جوق. ونى «تۇنشىقتىرۋعا» ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قوسقان ۇلەسى ولشەۋسىز بولدى. سونىڭ ناتيجەسىندە كەيبىر «قىسىم-قارسىلىقتارعا» قاراماستان پرەزيدەنت 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا سەمەي يادرولىق سىناق-پوليگونىن جابۋ تۋرالى تاريحي جارلىققا قول قويىپ, حالقىن اجال اۋزىنان, جەرىن ەكولوگيالىق اپاتتان اراشالاپ قالدى. سودان بەرى 27 جىل ءوتتى, وندا بىردە-ءبىر سىناق جاسالعان جوق. پوليگوننىڭ ءۇنى ماڭگىگە ءوشتى. سول كۇنگى قازاقستان حالقىنىڭ قۋانىشى, ەلباسىنا دەگەن شىنايى العىسى شەكسىز ەدى.
«1991 جىلى 29 تامىزدا ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن دە, بۇكىل الەم ءۇشىن دە تاريحي ماڭىزى زور وقيعا بولدى. ءبىزدىڭ جەرىمىز بەن حالقىمىزعا 40 جىلعا جۋىق قاسىرەت شەكتىرگەن ءميليتاريزمنىڭ ەڭ عۇلامات سىناعى شيرەك عاسىر بۇرىن زاڭدىق تۇرعىدان توقتاتىلدى», – دەدى مەملەكەت باسشىسى 2016 جىلعى تامىزدا وتكەن «يادرولىق قارۋسىز الەم قالىپتاستىرۋ» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيادا سويلەگەن سوزىندە. پرەزيدەنتتىڭ سول تاعدىرشەشتى شەشىمىنەن سوڭ يادرولىق دەرجاۆالار دا پوليگوندارىندا سىناق وتكىزۋدى توقتاتۋعا ءماجبۇر بولدى. قاۋىپ-قاتەردىڭ قارا بۇلتىن سەيىلتۋ دە ءدال وسىنداي ەدى. ويتكەنى – بۇل ەلىمىز حالقىنىڭ ونداعان جىلدار بويى كۇتكەن قالاۋى بولاتىن.
ءبىزدىڭ ەلىمىز كەيىن الەم بويىنشا ءتورتىنشى ورىن الاتىن يادرولىق قارۋ تۇرلەرىنەن ءوز ەركىمەن باس تارتىپ, حالىقارالىق قوعامداستىقتى تاعى دا تاڭ قالدىردى. جاسىراتىنى جوق, سول كەزدە كەيبىر «ايتقىشتاردىڭ» قازاقستان ءوزىنىڭ اتوم ارسەنالىن ۇستاۋعا مۇمكىندىگى بولماعاندىقتان باس تارتتى, دەگەن پىكىرلەر ايتقانى دا ەسىمىزدە. «قازاقستان ۋراننىڭ قورى جونىنەن الەمدە ەكىنشى ورىندا, ال ءوندىرۋ بويىنشا ءبىرىنشى ورىندا تۇر, – دەگەن ەدى پرەزيدەنت اتالعان وعاش پىكىرگە بايلانىستى. – ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى كەيبىر «تابالدىرىقتا» تۇرعان مەملەكەتتەردىڭ ىشكى جالپى ونىمىنەن ارتىق بولاتىن. كسرو تاراعاننان كەيىن بىزدە اسكەري يادرولىق باعدارلامالاردى جۇرگىزەتىن ماماندار دا, قاجەتتى ينفراقۇرىلىم دا بار ەدى».
راسىندا دا, جەر شارىندا تاعى ءبىر يادرولىق دەرجاۆانىڭ پايدا بولۋى ساياسي ەرىك-جىگەر مەن ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندە ەدى. بىراق قازاقستان ءوزىنىڭ ەرىك-جىگەرىن باسقا ماسەلەدە تانىتتى. وسىلايشا, ەلىمىز «يادرولىق كلۋبقا» مۇشە مەملەكەت بولۋدان قاعيداتتى تۇردە باس تارتتى. اقش جانە رەسەيمەن بىرلەسكەن ماقساتتا وقتۇمسىقتار مەن جارىلعىش قۇرالدار زالالسىزداندىرىلدى. كەيىنىرەك, وڭىردەگى وزگە ەلدەرمەن بىرگە ورتالىق ازيانى يادرولىق ايماق دەپ جاريالاعان سەمەي كەلىسىمىنە قول قويىلدى. يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋدىڭ جانە يادرولىق قارۋسىزدانۋدىڭ جاھاندىق ۇدەرىسىنىڭ جاڭا كەزەڭىن باستاپ بەردى. بۇلاي دەيتىنىمىز, 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىنا دەيىن يادرولىق قاۋىپسىزدىك سالاسىندا نەگىزىنەن يادرولىق قارۋ تۇرلەرىن شەكتەۋ شارالارى عانا قولدانىلىپ كەلگەن بولاتىن.
اناۋ ءبىر جىلى جاپونيانىڭ فۋكۋسيما اەس-ىندە ورىن العان الاپات اپات بۇكىل قوعامداستىققا بەيبىت اتوم كەشەندەرى مەن نىساندارىندا قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ تەحنولوگياسىندا پروبلەمالاردىڭ بار ەكەنىن ناقتى تۇردە كورسەتىپ بەردى. مىنە, بۇل يادرولىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن وتكىر دە وزەكتى ماسەلە رەتىندە قاراستىرۋ قاجەتتىگىن دالەلدەپ وتىر. سولاي بولا تۇرسا دا, جەكەلەگەن مەملەكەتتەر يادرولىق قارۋعا يە بولۋ نيەتتەرىنەن تايماي كەلەدى. راس, وسى عاسىردى يادرولىق ەنەرگەتيكاسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. مامانداردىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, 2035 جىلعا قاراي الەمدىك ەكونوميكانىڭ ەنەرگيا كوزدەرىن قاجەت ەتۋى ەكى ەسەگە ارتادى ەكەن. سوندىقتان دا اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتقا پايدالانۋ ءۇشىن وعان بۇۇ مەن ماگاتە-ءنىڭ قاتاڭ باقىلاۋى قاجەت-اق. ال قازاقستاندىق تاراپ ءجيى كوتەرىپ جۇرگەن يادروسىز الەم ول – يادرولىق ەنەرگيانى اسكەري ماقساتتا قولدانۋعا تولىق تىيىم سالۋ دەگەندى بىلدىرەدى.
بۇگىندە ءبىزدىڭ ەلىمىز جاھاندىق يادرولىق قارۋسىز الەم قوزعالىسىنىڭ كوشباسشىسىنا اينالدى. يادرولىق قارۋعا تىيىم سالۋ, ونى سىناقتان وتكىزۋدى توقتاتۋ, يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىنە بايلانىستى باستامالار دا كوتەرىپ ءجۇر. ولاردىڭ بارلىعى حالىقارالىق قوعامداستىق تاراپىنان قولداۋ تابۋدا, وسىنداي وزەكتى ماسەلەلەر قاراستىرىلعان حالىقارالىق جيىندار دا وتكىزىلىپ كەلەدى. ەلباسىنىڭ G-GLOBAL يدەياسى, حالىقارالىق «اتوم» جوباسى, «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى وسىلارعا ناقتى مىسال ءارى دالەل بولىپ تابىلادى. سونداي-اق قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ۇسىنىسىمەن بۇۇ 29 تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ بەلگىلەدى.
قازاقستان – يادرولىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى بارلىق حالىقارالىق شارتتاردىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسى. ەلىمىزدىڭ يادرولىق قارۋدان ازات الەمگە ۇمىتىلىسى – جالپىۇلتتىق ماڭگىلىك ەل يدەياسىنىڭ ماڭىزدى قۇرامداسى.
