ۇلى دالانىڭ ۇشى-قيىرسىز اتىرابىندا ۇلى مەملەكەتتەر قۇرعان بابالاردىڭ مەملەكەتشىلدىك ساناسىنىڭ قالىپتاسۋىندا قۇتتى قونىستاردىڭ ءرولى ايرىقشا بولعانى بەلگىلى. كوكتىڭ قۇتى قونعان, جاھاننىڭ جارتىسىنا ءامىرىن جۇرگىزگەن قۇدىرەتتى قاعاندار قاراشاسىنا بەرەكەلى مەكەن, جايلى قونىس ىزدەگەن كەزدە جەرۇيىق-جيدەلىبايسىن اڭسارىن الدىڭعى قاتارعا شىعارىپتى. ءسويتىپ ەستە جوق ىقىلىم زاماننان بەرى جاتتىڭ اياعىنا تاپتاتپايتىن, ءوز باستارىن بايگەگە تىكسە دە, وزگەگە بەرمەيتىن كيەلى مەكەندەرىن ساقتاپ كەلىپتى. سوندىقتان ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىن ۇلت جادىندا ساقتالعان وسى بايىرعى ۇعىمداردىڭ زاماناۋي ۇلگىدە ايشىقتالۋى دەپ باعامداۋعا بولادى.
ورەلى وتۇكەننىڭ ونەگەسى
رۋحاني جاڭعىرۋ, بۇل – وتكەن تاريحىمىز بەن بۇگىنگى ءومىرىمىز, باياندى بولاشاعىمىزدىڭ ۇيلەسىمدى توعىسى. بۇل توعىسۋ – تاريح, تۇلعا جانە كيەلى جەردىڭ جاراسىمى ارقىلى باياندى بولماق. بۇل تۇرعىدان العاندا كيەلى جەر ەپيكالىق سانادا ايشىقتالادى, تۋعان جەر قانىمىزدىڭ تۇيىرشىگىندە, جانىمىزدىڭ تۇكپىرىندە, تاريحي سانامىز بەن تانىم-تۇيسىگىمىزدىڭ تەرەڭ قاتپارىندا قاتتالادى. سوندىقتان تامىرىن تەرەڭگە تارتقان ءبىزدىڭ داڭقتى تاريحىمىزدا كيەلى جەرلەر, قاستەرلى ولكەلەر از بولماعان.
تىم كونەدە, تۇركىنىڭ كيەلى مەكەندەرىنە وتۇكەن, ەرگەنقون, جەرۇيىق, جيدەلى-بايسىن دەگەندەي ءتۇرلى اتاۋلار بەرىلگەنىن بايقايمىز. دەگەنمەن تۇركى جۇرتى ءۇشىن وتۇكەننىڭ ءجونى بولەك. ويتكەنى بۇل مەكەن ءتۇركىلەر ءۇشىن ەلدىكتىڭ التىن بەسىگى بولعان. كۇلتەگىن جازۋىندا «تۇركى قاعانى ءوتۇكەن قويناۋىندا وتىرسا, ەلدە مۇڭ جوق. وتۇكەن قويناۋىندا وتىرساڭ, ماڭگى ەلدىگىڭدى ساقتايسىڭ» دەيتىنى شىن مانىندە وتۇكەننىڭ مەملەكەتتىلىك تاريحىندا ورنى ەرەكشە بولعانىن بايقاتادى. ءبىزدىڭ بۇل سوزىمىزگە تاعى ءبىر دالەل تونىكوك جازۋىندا ساقتالىپتى. ابىزدىڭ كۇللى تۇركىلەرگە قاراتا ايتقان ءسوزى بىتىك تاسقا بىلاي قاشالعان ەكەن: «كىمدە كىم, بىرلىك بايراعىن كوتەرىپ, اتا جاۋعا قارسى بىرلەسىپ كۇرەسەمىن دەسە وتۇكەنگە كەلسىن!».
ارينە تاريحي وتۇكەن ايماعىن ءبارىمىز جاقسى بىلەمىز. بالكىم, وتۇكەن ايماعىن گەوگرافيالىق كارتادان ىزدەۋدەن گورى, وتۇكەن رۋحىنىڭ سانادا جاڭعىرۋى ماڭىزدى شىعار. ءويتكەنى وتۇكەننەن باستاۋ الاتىن ماڭگىلىك ەل تۇگەل تۇركىنىڭ بۇگىنگى ۇرپاعىن بەكەم بايتاعىندا بايراعى بيىك ەل ەتىپ, بولاشاققا باستاپ بارادى.
تۇركى تاريحىن زەردەلەپ ءجۇرگەن عالىمداردىڭ باسىم كوپشىلىگى وتۇكەن القابىن قازىرگى موڭعوليانىڭ ورتالىق ايماقتارى دەپ سانايدى. ءدالىرەك ايتقاندا حانگاي جوتالارىنىڭ تەرىسكەيىندەگى ورماندى القاپتى كيەلى وتۇكەن ايماعى دەپ باعالايدى. بۇل ءوڭىردىڭ شىعىس جاعىندا كەنتەي جوتاسى, سولتۇستىگىندە سايان تاۋلارى, باتىسىندا دا التاي تاۋلارى جاتىر. تۇستىگىندە اتاقتى گوبي شولىنە قاراي كەتەتىن القاپتار ورنالاسقان. وسى ءوڭىردى كەسىپ وتەتىن ورحون وزەنى القابىندا تۇركى قاعاندارى تاققا وتىرعان. تۇركى زامانىنان جەتكەن بادىزدەر, بالبالدار مەن ءمۇسىن تاستار, عۇرىپتىق كەشەندەر وسى جەردە شوعىرلانعان. حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ (TWESCO) موڭعولياداعى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىنىڭ ءبىر باعىتى دا اتالعان وڭىرلەردى قامتىعان. ءبىز وتۇكەن القابىنىڭ تۇركى تاريحىنداعى ورنىن بەكەمدەي تۇسەر, تۇركى جىلناماسىنا تىڭ ايعاقتار قوسار جادىگەرلەر تاپتىق.
TWESCO وتۇكەن ولكەسىندە, موڭعوليانىڭ بۇلعىن ايماعى جەرىندە ورنالاسقان «شيۆەەت ۋلاان» عۇرىپتىق كەشەنىندە موڭعوليا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى تاريح جانە ارحەولوگيا ينستيتۋتىمەن بىرلەسىپ 3 جىل قازبا جۇمىستارىن ءجۇرگىزىپ, بيىل اياقتادى. شامامەن ەلتەرىس قۇتلىق قاعان مەن تونىكوك زامانىندا تۇرعىزىلعان «شيۆەەت ۋلاان» كەشەنىنىڭ ورنالاسقان جەرى, سىرتقى سيپاتى تۋرالى عالىمدار بۇرىننان ءبىلەتىن. بىراق وندا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى ءجۇرگىزىلمەگەن بولاتىن.
كەشەندەگى قازبا جۇمىستارى كەزىندە كوپتەگەن قۇندى ارتەفاكت تابىلدى. كونە تۇركى ءداۋىرىنە ءتان بۇل عۇرىپتىق كەشەننىڭ ەرەكشەلىكتەرى وتە مول. وندا تاڭىرىگە قۇرباندىق شالىنعان, عيباداتتار جاسالعان. ءتۇركىلەردىڭ دۇنيەتانىمىنان حاباردار ەتەتىن مۇسىندەر, ءبادىزتاستار, قويتاستار قويىلعان. ءبىز كوشىرمەسىن جاساپ, TWESCO مۋزەيىنە قويعان تۇركى زامانىنداعى 60-قا جۋىق تايپانىڭ تاڭباسى قاشالعان, بىرلىكتىڭ بەلگىسىندەي ەسكەرتكىش تاس تا وسى كەشەننەن شىقتى. وسى تۇستا تاڭبالارىن تاسقا قاشاپ, بىرلىكتىڭ بەلگىسى رەتىندە ۇرپاققا قالدىرىپ وتىرۋ سالتىن قازاق حالقىنىڭ دا ساقتاپ كەلگەنىن اتاپ ءوتۋ كەرەك.
قازىر ناقتى تۇرعىزىلعان ۋاقىتىن انىقتاۋ باعىتىندا جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. كەشەننىڭ سىرتى قورشالىپ, قورعاۋعا الىندى. بيىكتە ورنالاسقان عۇرىپتىق كەشەننىڭ ەرتە زاماندا ورتەنىپ كەتكەنى انىقتالدى.
عيماراتتىڭ ىرگەتاسى سەگىز بۇرىشتى ەكەن. ول – تۇركىلەردىڭ قاستەرلى ءرامىزى, كيەلى جۇلدىزى. قازاقتىڭ «سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى» دەگەن ءسوزى سودان شىققان سياقتى. ءاۋ باستا «قالىبىندا قۇتى بار قاستەرلى كىسى», ابايشا ايتقاندا «تولىق ادام» دەگەن ماعىنا بەرسە كەرەك. سونىمەن قاتار عيماراتتىڭ بيىكتىگى 18 مەتر بولعان. بۇل «ون سەگىز مىڭ عالام»دەگەن ۇعىمعا سايادى. ياعني تۇركى جۇرتى زەڭگىر كوكتەگى قۇبىلىستاردى, جۇلدىزداردى ەرتە زاماندا-اق تانىپ, عالامنىڭ تىلسىمدارىنا ۇمتىلا ءبىلگەنىن بايقايمىز. ءتىپتى «سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى», «ون سەگىز مىڭ عالام» دەگەن ۇعىمدار ۇلى دالاعا يسلام ءدىنى كەلمەستەن بۇرىن ءبىزدىڭ ءباھادۇر بابالار قولدانعان تۇسىنىك-پايىم دەۋگە بولادى. بۇل ءوز كەزەگىندە دالالىق وركەنيەتتە, كوشپەندىلەر الەمىندە مونوتەيستىك نانىمنىڭ وتە ەرتە قالىپتاسقانىن بايقاتادى. كەشەننەن ءبادىز, ءمۇسىنتاس, ونىڭ ءبولىنىپ قالعان باسى, تۇعىرتاس جانە ءۇش ارىستان ءمۇسىنى تابىلدى. ەكى ارىستانعا ابادان جابىسىپ تۇر. تۇركىنىڭ تانىمىندا ارىستان بيلىكتىڭ, كۇش-قايراتتىڭ بەلگىسى سانالادى. ال ءبورىتاس – ەركىندىكتىڭ, قويتاس – بايلىقتىڭ, مولشىلىقتىڭ, قوزى – بەرەكەنىڭ, ءوسىپ-ءونۋدىڭ سيمۆولى. كەشەننەن قوزىلى قوي, قوشقار بەينەسىندەگى تاس ءمۇسىندەر دە تابىلدى.
TWESCO جۇرگىزىپ جاتقان ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى تاڭىرلىك تانىمنىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىدەگى ءدىن ەكەندىگىنە زاتتاي ايعاقتار ۇسىنىپ وتىر.
باعزى زامانداعى كوپتەگەن قاۋىمدار, مىسالى كونە مىسىرلىقتار, گرەكتەر مەن ريمدىكتەر, ۇندىلەر مەن پارسىلار, ارابتار ءوز داۋىرىندە كوپ قۇدايعا سيىنىپ, ءتۇرلى پۇتقا تابىنعان قاۋىمدار بولسا, تۇركىلەر ءبىر تاڭىرىگە مويىنسۇنىپ, جالعىز جاراتۋشىعا جالبارىنعان. بالكىم سودان دا شىعار, تۇركىلەردىڭ يسلامدى قابىلداۋى جەڭىل بولدى. ەستە جوق ىقىلىم زاماننان بەرى جالعىز جاراتقاندى – «ماڭگى, كوك, يدي, بايات, چالاب» سياقتى ءتۇرلى سيپاتتارىمەن تانىپ, قۇدىرەتتى تاڭىرگە تابىنىپ, و دۇنيە مەن اقىرەتكە يلانعان, تاعدىردىڭ دا تاڭىرىدەن بولارىنا سەنگەن, پايعامبارعا «يالاۆاچ, ەلشى» سياقتى اتاۋلار بەرگەن تەكتى تۇركىلەر قۇرباندىق شالىپ, كەسەنە تۇرعىزىپ قانا قويماي, ارنايى عيبادات ورىندارىندا قۇلشىلىق ەتكەن. ءبىز زەرتتەۋ جۇرگىزىپ جاتقان عۇرىپتىق كەشەن – بۇعان ناقتى دالەل.
كەرۋلەن – كونە تۇركىنىڭ كيەلى مەكەنى
تۇركى اكادەمياسى بۇدان بولەك موڭعوليانىڭ ۇلتتىق مۋزەيىمەن بىرلەسىپ, اتالعان كەنتەي ايماعى جەرىندە ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن باستادى. دەلگەرحان دەپ اتالاتىن جەردە, شىڭعىس قاعاننىڭ تۋعان ولكەسى كەرۋلەن القابىندا قاعاننىڭ العاشقى استاناسى ورنالاسقان, ول جەردە «موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسى» جازىلعان, ۇگەدەي, كۇيىك حاندار تاققا وتىرعان. موڭعول جۇرتى ءۇشىن ول ءوڭىر «كيەلى» مەكەن بولعاندىقتان, ءبىزدىڭ ەكسپەديتسياعا نازار اۋدارۋشىلار از بولعان جوق.
ءبىر اتاپ وتەر جايت, حاياحۋداگ جانە گۇنبۇرد دەگەن كەشەندەردە جاسالعان ارحەولوگيالىق قازبا كەنتەي-كەرۋلەن ايماعىنىڭ تۇركى تاريحىنا دا تىكەلەي قاتىسى بار ولكە ەكەندىگىن ايعاقتادى. سول وڭىردەگى حاياحۋداگ دەگەن جەردەن بۇرىن عىلىمعا مۇلدە بەلگىسىز بولىپ كەلگەن, 30 شارشى مەتر اۋماقتى قۇرايتىن كونە كەشەن توپىراق استىنان ارشىلىپ الىندى. جان-جاعى توپىراق قورعانمەن جانە اينالاسى تەرەڭ ورمەن قورشالعان كەشەندە بورەنەدەن جاسالعان, ءۇستى قىشپەن جابىلعان عيباداتxانا بار ەكەنى انىقتالدى. ونىڭ سىرتقى كورىنىسى تونىكوك كەشەنىنە كوبىرەك ۇقسايدى. وردىڭ ىشىنەن قىش قۇمىرا, جىلقىنىڭ جانە قۇرباندىققا شالىنعان مالداردىڭ سۇيەكتەرى تابىلدى. ەڭ باستى ولجامىز – وسى وردان ەر ادام مەن ايەلدىڭ بەينەسى قاشالعان ءبادىز تاستاردىڭ تابىلۋى بولدى. ەر ازاماتتىڭ ءمۇسىنى بۇركىت قاباقتى, قىر مۇرىندى, سۇستى, سالالى ساقالى بار جاۋىنگەر كوسەم بولىپ شىقتى. ال ايەل ءمۇسىنى – باسىنا كوشپەلىلەردىڭ شوشاق بوركىن كيگەن تۇركى ارۋى. كەشەندەردە ايەل ءمۇسىنىنىڭ وتە سيرەك كەزدەسەتىنىن ەسكەرسەك, بۇل اسا قۇندى جادىگەر بولدى. وسىلايشا بۇعان دەيىن ءتۇركىلەردىڭ تابانى تيمەگەن دەپ كەلگەن موڭعوليانىڭ سولتۇستىك-شىعىس تاراپىنداعى كيەلى كەرۋلەن-كەنتەي ايماعىنىڭ دا باتىر بابالارىمىزدىڭ قۇتتى قونىسى بولعاندىعى ايقىندالدى.
دۇنيەدە تاريحتى جاساۋشى ۇلتتار بولادى, جازاتىن ۇلتتار بولادى. تۇركى جۇرتى تاريحتى جاساعان, سونىمەن بىرگە ءوز تاريحىن تاسقا قاشاپ جازعان كەمەل ەل. داڭقتى بابالارىمىز ماڭگىلىك ەل ارمان-اڭسارىن ماڭگى تاسقا قاشاپ قالدىرعان, تۋعان جەردىڭ ءار تاسىنا قاھارماندىق تاريحىن بادىزدەپ جازىپ, ويۋمەن ءورنەكتەگەن ويشىل حالىق. بايقالدان بالقانعا, كەرۋلەننەن دۋنايعا دەيىنگى بايتاق قونىستىڭ ءاربىر تاسى تاڭبالانىپ, پاسپورتتالعان, ونى كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاعان بابالار اماناتى بىزگە ۇلاسقان. سونىڭ ءبىر ايعاعى – قۇتتى قونىس, كيەلى مەكەن وتۇكەن مەن كەرۋلەننەن تابىلىپ جاتقان تاس مۇسىندەر مەن ءبادىز تاستار.
موڭعوليا ۇلتتىق مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى داگۆاادورجين ءسۇحبااتار كەشەندەگى زەرتتەۋ جۇمىستارىنا بايلانىستى «كەرۋلەن» جوباسى – حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى مەن ۇلتتىق مۋزەيدىڭ بىرلەسكەن كەشەندى عىلىمي باعدارلاماسى. ولاي بولاتىنى ۇلى قاعانداردىڭ التىن بەسىگى حەنتاي ايماعى كەرۋلەن القابىنداعى تۇركى ءداۋىرى ەسكەرتكىشتەرىنە بۇرىن-سوڭدى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلە قويماعان تىڭ ءوڭىر. بيىلعى جىلى ارحەولوگيالىق قازبا جۇرگىزىلگەن, شامامەن 6-8 عاسىرعا تيەسىلى دەلىنگەن كونە تۇركى عۇرىپتىق كەشەن اۋەلى عىلىمعا مۇلدە بەلگىسىز بولىپ كەلگەن. 30 شارشى مەتر اۋماقتى قۇرايتىن كونە كەشەن ۇزاق عاسىرلار بارىسىندا توپىراققا باسىلىپ, قىمتالىپ قالعان. وسى كەشەندى حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىمەن بىرلەسىپ زەرتتەۋدى قولعا الىپ, تۇركى ءداۋىرىنىڭ جادىگەرىن بايىتاتىن ولجالارعا تاپ بولدىق», دەگەن بولاتىن. ال موڭعوليا ۇلتتىق مۋزەيىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى, ارحەولوگ چينبولد باياندەلگەر: «حاياحۋداگ» كونە تۇركى كەشەنى ايگىلى كەرۋلەن دارياسىنىڭ سولتۇستىگىندە ۇلى حانداردى تاققا كوتەرگەن قاسيەتتى القاپتا ورنالاسقان. 2017 جىلى تۇركى اكادەمياسى مەن مۋزەي «بۇرحان حالدۋننان ۇلىتاۋعا دەيىن: تاريحي جادىنىڭ جاڭعىرۋى» دەگەن ەكسپەديتسيا جاساپ, عالىمدارىمىز جوشى كۇمبەزىنە دە زيارات جاسادى. بيىل, مىنە, عۇرىپتىق كەشەننەن ولجالى ورالدىق. بۇل جادىگەرلەر – كونە تۇركى تاريحي مۇرالارىن تولىقتىرا تۇسەتىن قىمبات قازىنا. ءبىز ساقالى بار جاۋىنگەر كوسەم مەن شوشاق بورىك كيگەن ايەل ءمۇسىنىن تاپتىق. جالپى كەشەندەردەن ايەل ادام ءمۇسىنى از تابىلادى, سول سەبەپتەن بۇل اسا سيرەك كەزدەسەتىن باعالى جادىگەر بولدى», دەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كەرۋلەندەگى «حاياحۋداگ» كەشەنىنەن تابىلعان تۇركى ارۋىنىڭ ءمۇسىنى سەنساتسيالىق جاڭالىق بولدى. سونداي-اق كونە تۇركى عۇرىپتىق كەشەندەرىندە قۇرباندىققا شالىنعاننىڭ اراسىندا جىلقىنىڭ سۇيەكتەرى مولىنان كەزدەسەدى. بۇل قازاقى تانىمدا ساقتالعان قۇرباندىققا ايتۇياق, بوزقاسقا شالۋ ءداستۇرىنىڭ تامىرىنىڭ تۇركى, عۇن داۋىرىنە دەيىن كەتەتىندىگىن ايعاقتاسا كەرەك.
ءبىز بۇرىن موڭعولياداعى كونە تۇركى مۇرالارى تۋرالى ءسوز ەتكەندە ورحون وزەنى القابىنداعى ەسكەرتكىشتەرگە ايرىقشا نازار اۋدارىپ كەلسەك, اكادەميانىڭ قازبا جۇمىستارىنان كەيىن كەرۋلەن القابىنىڭ دا ماڭىزى ارتا ءتۇستى.
كەرۋلەن القابى – قاعاندار قونىستانعان, ۇلى حانداردىڭ مەكەنى. شىڭعىس قاعاننىڭ العاشقى استاناسى اۆارگىن بالعاس قالاسىنىڭ ورنى دا سول وزەننىڭ القابىندا جاتىر. ەرتەرەكتە ول جەر «اۋراگ وردا» دەپ تە اتالعان ەكەن. بايقاپ قاراساق, «ارۋاقتى وردا» دەگەن سوزگە ۇقسايدى. ۇلى دالا كوشپەندىلەرىنىڭ بىرىنەن ءبىرى قابىلداعان تالاي ۇعىمدارىنىڭ بار ەكەنىن ەسكەرسەك, «اۋراگ وردا» دا سونداي اتاۋلاردىڭ ءبىرى بولۋى بەك مۇمكىن. جازۋشى گابريەل گارسيا ماركەس «ادام مەن جەردى تۋىستىرىپ تۇرعان ارۋاق» دەگەن پايىمىن بەكەر ايتپاعان بولار. شىنىندا دا ول ولكەنى ارۋاقتى ەمەس دەپ قالاي ايتاسىز؟! سەبەبى مۇندا عۇندار ءداۋىرى مەن كوكتۇرىكتەردىڭ دە ىزدەرى سايراپ جاتىر.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, «كەرۋلەن ەكسپەديتسياسى» كيەلى وڭىرگە تۇرەن سالىپ, قاعاندار مەكەنى شىعىستان باتىسقا قوزعالىپ, كۇن تۇبىنە جورتقان ءباھادۇر بابالاردىڭ اتقا قونعان قاستەرلى ايماق ەكەنى انىقتالدى. ەندەشە كيەلى مەكەندەر ارقىلى تارلان تاريحىمىزدى قايتا قارايتىن ۋاقىت كەلگەن ءتارىزدى. «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى دا ءبىزدى وسىعان ۇندەيدى.
دارحان قىدىءرالى
