سول كەزدە ادىلەت ءمينيسترى ناعاشىباي شايكەنوۆتىڭ باسشىلىعىمەن جۇمىس توبى قۇرىلىپ, ەلباسى ونىڭ جۇمىسىن تىكەلەي ءوز باقىلاۋىنا الدى. مەملەكەت باسشىسى, وعان قوسا ساراپشىلارمەن بىرگە كونستيتۋتسيا باپتارىن تالقىلاۋعا باستان-اياق قاتىسقاندىعىن ەل بىلەدى. ونىڭ ۇستىنە پرەزيدەنتكە الەم ەلدەرىنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىمى, بيلىك تارماقتارىنىڭ ءوزارا قاتىناسى, ساياسي پارتيالاردىڭ جۇمىسى, ادام قۇقىعىنا, جەكەمەنشىككە بەرىلەتىن كەپىلدىك جانە ت.ب. ماسەلەلەر جونىندەگى كوپتەگەن ادەبيەتتەردى قاراپ شىعۋعا تۋرا كەلدى.
ەلباسى زاڭگەرلەرگە وزگە مەملەكەتتەردىڭ كونستيتۋتسياسىن قۇر كوشىرە سالماي, كەرىسىنشە, باسقا ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن تالداۋ نەگىزىندە قازاق ەلىنىڭ ساياسي ءداستۇرى مەن قۇرىلىمىنا ساي كەلەتىن نەگىزگى زاڭ جوباسىن دايىنداۋ كەرەكتىگىن ۇدايى ەسكەرتىپ وتىردى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە قازىر كونستيتۋتسيانىڭ بارلىق باپتارىنان ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ ۇستانىمى مەن داستۇرلەرىنە جانە بولاشاقتاعى الەۋەتىنە سايكەس كەلەتىن ءوز بولمىسىمىز بايقالادى.
1995 جىلدىڭ 22 مامىرىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ جوباسىن قاراۋ جانە زاڭ تۇرعىسىندا باعالاۋ ءۇشىن ول ارنايى قۇرىلعان كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەسكە جىبەرىلدى, ال 30 ماۋسىمدا جالپىحالىقتىق تالقىلاۋعا شىعارىلدى. قازاقستاندىقتار وزدەرىنە ەلدىڭ ەڭ ماڭىزدى قۇجاتىن جاساۋعا قاتىسۋ سەنىپ تاپسىرىلعانىن تۇسىنە وتىرىپ, ماسەلەگە ايرىقشا جاۋاپكەرشىلىكپەن قارادى. ءبىر ايعا سوزىلعان تالقىلاۋلار بارىسىندا ولار باس قۇجاتقا 30 مىڭعا جۋىق وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ۇسىندى. وسى ۇسىنىستار ەسكەرىلە كەلە, كونستيتۋتسيا ماتىنىنە 1100 تۇزەتۋ ەنگىزىلدى. ال 1995 جىلدىڭ 30 تامىزىندا جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم وتكىزىلدى. جالپىحالىقتىق ءىس-شاراعا ەل ازاماتتارىنىڭ 81,1 پروتسەنتى قاتىسىپ, ولاردىڭ 90 پروتسەنتكە جۋىعى جاڭا كونستيتۋتسيانى ماقۇلداپ داۋىس بەردى.
وسىنداي جولمەن قازاق ەلىنىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىسى سەنىمدى ساياسي-قۇقىقتىق نەگىزگە يە بولدى. كونستيتۋتسياعا سايكەس, تاۋەلسىز قازاقستان دەموكراتياشىل, زايىرلى, ۋنيتارلى, الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق مەملەكەت, پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكا دەپ جاريالاندى.
پرەزيدەنت ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ناقتىلايتىن ەڭ جوعارى لاۋازىمدى تۇلعا, حالىق پەن بيلىك بىرلىگىنىڭ, كونستيتۋتسيانىڭ مىزعىماستىعىنىڭ, ادام مەن ازاماتتاردىڭ قۇقىعى مەن ەركىندىگىنىڭ كەپىلى بولىپ تابىلادى.
اتا زاڭىمىزدىڭ نەگىزىندە جوعارى زاڭ شىعارۋشى ورگان – سەناتتان (جوعارى پالاتا) جانە ماجىلىستەن (تومەنگى پالاتا) تۇراتىن پارلامەنت بولىپ بەلگىلەندى.
رەسپۋبليكانىڭ جوعارى سوت ورگانى – جالپى يۋريسديكتسياداعى سوتتاردىڭ قىزمەتىن باقىلايتىن جانە سوت پراكتيكاسىنداعى كەز كەلگەن ماسەلەنى تۇسىندىرەتىن جوعارعى سوت. جوعارعى سوت مۇشەلەرىن پرەزيدەنتتىڭ ۇسىنىسى بويىنشا سەنات سايلايدى, ال جەرگىلىكتى سۋديالاردى پرەزيدەنت تاعايىندايدى.
ەل پرەزيدەنتىنىڭ تالابى بويىنشا جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ سوڭعى ماتىنىنە ەلىمىزدىڭ بازالىق پرينتسيپتەرى بولىپ ەسەپتەلەتىن قوعامدىق كەلىسىم, ساياسي تۇراقتىلىق, بۇكىل حالىقتىڭ يگىلىگى جولىنداعى ەكونوميكالىق دامۋ, قازاقستاندىق پاتريوتيزم ۇعىمدارى ەنگىزىلدى.
جالپى پارلامەنت اتقارۋشى جانە زاڭ شىعارۋشى بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى تۇراقتى تەپە-تەڭدىك قامتاماسىز ەتۋگە ءوز ۇلەسىن قوسۋدا. پارلامەنتتەگى ەكى پالاتانىڭ ارقايسىسى زاڭداردى دايەكتى تۇردە تالقىلاۋ جولىمەن زاڭ جوبالارىن پىسىقتاۋدىڭ ءتيىمدى ىشكى تەتىگىن جاساۋعا قول جەتكىزدى. پارلامەنت كاسىبي جانە قۇزىرەتتى زاڭ شىعارۋشى ورگان رەتىندە رەسپۋبليكالىق جانە ايماقتىق مۇددەلەردىڭ ۇيلەسۋىن قامتاماسىز ەتۋگە, زاڭدى جوبالاۋ جۇمىسىندا جوعارى ساپاعا جەتۋگە قابىلەتتىلىگىن كورسەتتى.
مەملەكەتتىك مەحانيزم جەتىلدى جانە سوعان سايكەس اۋمالى-توكپەلى جاعدايلارعا قاراي, بيلىك قۇرىلىمىنىڭ دا ۇنەمى جاڭارىپ تۇرۋىن ءومىردىڭ ءوزى تالاپ ەتتى. ماسەلەن, پرەزيدەنت 1998 جىلعى جولداۋىندا كونستيتۋتسياعا بۇرىن جاريا ەتىلگەن ساياسي ىرىقتاندىرۋ ارناسىندا بىرنەشە تۇزەتۋ ەنگىزۋدى ۇسىندى. بۇل تۇزەتۋ, اتاپ ايتقاندا, سايلاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە, ءادىل جانە ەركىن سايلاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە, ساياسي پارتيالاردىڭ ءرولىن ارتتىرۋعا, پارلامەنتتىڭ وكىلەتتىگىن كەڭەيتۋگە, ازاماتتىق قوعامدى جان-جاقتى دامىتۋعا, ءباسپاسوز بوستاندىعىن قامتاماسىز ەتۋگە, تاۋەلسىز سوت جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا, بارلىق بيلىك ورگاندارىندا ايەلدەردىڭ وكىلدىگىن ارتتىرۋعا قاتىستى بولدى.
قازاق ەلىنىڭ اتا زاڭى 1995 جىلدان باستاپ مەملەكەتتىك قۇرىلىستى جاڭارتىپ, ەكونوميكانى رەفورمالاۋدا ەلەۋلى تابىستارعا جەتۋگە سەپتىگىن تيگىزدى.
وسى ارقىلى كونستيتۋتسيامىزدىڭ نەگىزگى قاعيدالارىنا سۇيەنە وتىرىپ دەموكراتيالىق قوعامنىڭ نەگىزىن قالادىق, الەمدىك نارىقتىق ەكونوميكادان ءوز ورنىمىزدى تاپتىق. ەڭ باستىسى, دەموكراتيانىڭ ەڭ ماڭىزدى ينستيتۋتى – پارلامەنتاريزمدى دامىتۋ ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالدى. قوس پالاتالى پارلامەنت ۋاقىت سىنىنان ابىرويمەن ءوتتى. مۇنى اتا زاڭىمىزدىڭ يگىلىگى مەن شاراپاتى دەپ ەسەپتەيمىن.
كەرىمسال جۇباتقانوۆ,
قازاق-ورىس حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتى «رۋحاني جاڭعىرۋ» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى
