ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ادامزاتتى يادرولىق قارۋدان ازات ەتۋ جانە جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن تاراتپاۋ ءتارتىبىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان ساياساتى حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ مويىنداۋىنا يە بولدى جانە قازاقستاننىڭ قارۋسىزدانۋ, ونى تاراتپاۋ جانە يادرولىق قارۋسىزدانۋ سالاسىنداعى جاھاندىق كوشباسشىلىعىن نىعايتتى. ارادا ون سەگىز جىل وتكەننەن كەيىن بۇۇ باس اسسامبلەياسى بۇل كۇندى يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ بەكىتتى.
ودان بەرگى ۋاقىتتا دا قازاقستاننىڭ الەمدەگى تىنىشتىق پەن بەيبىتشىلىكتى اسپەتتەيتىن باستامالارى دۇنيەجۇزىلىك ۇيىمداردىڭ مىنبەلەرىنەن, حالىقارالىق جيىنداردىڭ كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن جوق. ويتكەنى الەم ءالى دە بولسا يادرولىق سىناق, يادرولىق سوعىستاردىڭ ۇرەيىنىڭ قۇرساۋىنان بوساپ شىققان جوق. قازىرگى سۇمدىق قارۋلار ادامزاتتى جەر بەتىنەن جويىپ جىبەرىپ, وركەنيەتتى تىپ-تيپىل قىلۋعا قاۋقارلى. ءتىپتى, قازىر كوپ ايتىلا بەرمەيتىن 1953 جىلعى سەمەيدەگى العاشقى سۋتەگى بومباسىنىڭ سىناقتان وتكىزىلگەندەگى دەرەكتەرىن وقىعاندا توبە شاشىڭ تىك تۇرادى. قۋاتى حيروسيماعا تاستالىپ, الەمدى زار ەڭىرەتكەن بومبادان 30 ەسە جوعارى, ونداعان كيلومەتردەگى عيماراتتاردى جەرمەن-جەكسەن ەتىپ, جاقىن جەردەگى اسكەري تەحنيكالاردى كۇلگە اينالدىرىپ, كوكتە ۇلكەن قالانىڭ كولەمىندەي قويۋ بۇلت قالدىرعان بومبا بۇگىندە بارىنشا جەتىلدىرىلمەدى دەگەنگە سەنۋ قيىن. اباي جەرىندەگى بۇل قاسىرەتتى جەتە تۇسىنگەن قازاقستاننىڭ, تاۋەلسىز ەلدىڭ پرەزيدەنتىنىڭ دابىل قاعاتىن ءجونى بار. ونىڭ ۇستىنە يادرولىق بومبالاردىڭ جارىلىسى ەلىمىزدىڭ باتىسىندا ۇيىمداستىرىلىپ, حالقىن ايىقپاس كەسەلگە دۋشار ەتتى. سىناق الاڭدارىنا تاياۋ ماڭداردا ادام اعزاسىن جەگىدەي جەيتىن قاتەرلى ىسىكتىڭ سان ءتۇرى, جارىق دۇنيە ەسىگىن مۇگەدەك بولىپ اشقان سابيلەر كوبەيىپ كەتتى. پوليگوننىڭ زاردابى جان-جانۋارلار الەمىنە دە اسەر ەتىپ, ەكى-ءۇش باستى ءتولدى كورگەن جۇرت ءبىرتالاي ەسەڭگىرەپ قالدى. مىنە, تەرىس باعىتتاعى عىلىم مەن ادامزاتتىڭ قانقۇمار, اشكوزدىگىنىڭ سالدارى وسى.
جالپى, ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا باس-اياعى 468 جارىلىس ۇيىمداستىرىلعان. 1,5 ميلليونداي ادام ونىڭ زاردابىن تارتىپ, ەۋروپانىڭ بىرقاتار مەملەكەتتەرىنىڭ جەرىنەن دە ۇلكەن اۋماق جارامسىز بولىپ قالدى.
سوندىقتان دا ەلىمىزدىڭ قارۋسىزدانۋ جانە جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن تاراتپاۋ سالاسىنداعى ساياساتى حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ, مەملەكەتتەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ, جاھاندىق ماسەلەلەر مەن قاقتىعىستاردى رەتتەۋدەگى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ءرولىن ارتتىرۋ جولىن ۇسىنۋى – سىرتقى ساياساتىمىزدىڭ ەڭ باستى باعىتتارىنىڭ بىرىنە اينالدى.
1991 جىلى بەلارۋس, قازاقستان, رەسەي, ۋكراينا باسشىلارى ستراتەگيالىق يادرولىق كۇشتەرگە قاتىستى الماتى دەكلاراتسياسىندا بۇرىنعى كسرو-نىڭ يادرولىق ارسەنالىنىڭ قىزمەتىنە ورتاق باقىلاۋ ورناتۋدىڭ, يادرولىق قاۋىپسىزدىكتىڭ قاجەتتى دەڭگەيىن ۇستاۋدا قانداي دا ءبىر ىركىلىستەرگە جول بەرمەۋدىڭ تەتىگىن ايقىندادى جانە ستراتەگيالىق شابۋىل قۇرالىن قىسقارتۋ سالاسىندا وداقتىڭ حالىقارالىق مىندەتتەمەلەرىن ۇستانۋدى قۇپتادى.
ال 1992 جىلدىڭ مامىر ايىندا جوعارىدا اتالعان ەلدەر, اقش وكىلدەرى ءتورت مەملەكەتتىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان ستراتەگيالىق يادرولىق كۇشتەرگە قولدانىلاتىن ستراتەگيالىق شابۋىل قارۋىن قىسقارتۋ مەن شەكتەۋ تۋرالى شارتتىڭ ەرەجەلەرىن ىسكە اسىرۋعا ولاردىڭ جاۋاپكەرشىلىك اياسىن ناقتىلايتىن بەس جاقتى حاتتاماعا قول قويدى. ليسسابون حاتتاماسىندا, سونداي-اق بەلارۋس, ۋكراينا جانە قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋعا يە ەمەس ەلدەر رەتىندە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتقا قوسىلۋ مىندەتتەمەلەرى تياناقتالدى.
بۇل جيىنداردىڭ بارلىعىندا ءالى بۋىنى بەكىپ ۇلگەرمەگەن جاس مەملەكەت – قازاقستان بەيبىتشىلىككە دەگەن ۇمتىلىسىمەن دارالاندى.
1993 جىلعى 13 جەلتوقساندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارعى كەڭەسى يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ شارتىن بەكىتتى. قازاقستاننىڭ ياقتش-عا قوسىلۋى ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياسي باعىتىن ىسكە اسىرۋدىڭ ماڭىزدى كەزەڭىنە اينالدى. قازاقستان ياقتش-عا مۇشە بولا وتىرىپ, وسى شارتقا سايكەس يادروسىز ەل مارتەبەسىنە بايلانىستى مىندەتتەمەلەرىن قاتاڭ ۇستانادى.
ال 1994 جىلعى 5 جەلتوقساندا ەقىۇ-نىڭ بۋداپەشت سامميتىندە يادرولىق قارۋسىز مەملەكەتتەر رەتىندە ياقتش-عا قوسىلۋىنا بايلانىستى قازاقستان, بەلارۋس جانە ۋكرايناعا قاۋىپسىزدىك كەپىلدىگىن بەرۋ تۋرالى مەموراندۋمعا رەسەي, اقش جانە ۇلىبريتانيا قول قويدى. بۇل قۇجاتقا قول قويۋ قازاقستاننىڭ ءوز اۋماعىنان يادرولىق قارۋدى شىعارۋ بويىنشا ءوز مىندەتتەمەلەرىن تولىعىمەن جانە بۇلجىتپاي ورىنداعانىن حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ تانىعانىن كورسەتتى.
ەڭبەك ەش كەتكەن جوق. 2009 جىلى بۇۇ باس اسسامبلەياسى 29 تامىز – سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ رەسمي جابىلعان كۇنىن يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى دەپ جاريالاۋ تۋرالى قازاقستان باستاماشىلىق ەتكەن كونسەنسۋمدى قابىلداندى.
ەرەن ەڭبەك پەن جىگەرلىلىك كورسەتكەن قازاقستان «اتوم» (Abolish testing. Our mission) جوباسىنا باستاماشىلىق جاسادى. جوبانىڭ مىندەتى – پەتيتسياعا قول قويۋ جولىمەن يادرولىق قاۋىپكە قارسى بەلسەندى ءىس-قيمىل جاساۋ ءۇشىن الەمدىك ازاماتتىق قاۋىمداستىقتى نىعايتۋ بولاتىن.
2015 جىلى حيروسيما جانە ناگاساكيدى اتوم قارۋىمەن بومبالاۋدىڭ 70 جىلدىعىنا وراي, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن بۇۇ باس اسسامبلەياسىندا يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋدىڭ جالپىعا ورتاق دەكلاراتسياسى تۋرالى قارار قابىلداندى. بۇل باستاما بۇۇ مۇشە مەملەكەتتەرىنىڭ كوپشىلىگىنەن قولداۋ تابا وتىرىپ, ول يادرولىق قارۋعا تىيىم سالۋ بويىنشا حالىقارالىق مىندەتتى زاڭدى قۇجات قابىلداۋ باعىتىنداعى ماڭىزدى قادام بولدى.
بۇگىندە الەمدە يادرولىق قارۋعا يەلىك ەتىپ وتىرعان مەملەكەتتەر ساناۋلى-اق. ولاردىڭ قولىنداعى قارۋ ساياسي-ەكونوميكالىق ساۋدالاردا اشىق ايتىلماسا دا, وزگەلەرگە ۇستەمدىك ەتۋگە, قوقان-لوقى كورسەتۋگە قولدانىلىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. الەم ەلدەرىنىڭ بەلگىلى ساراپشىلارى بارلىق تاراپتار قارۋلارىنىڭ سانى مەن مۇمكىندىكتەرىن ەسەپتەپ وتىرۋى بەكەردەن-بەكەر ەمەس.
قازىرگى تاڭدا ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتار مەن حالىقارالىق تەرروريزم مەن ەكسترەميزمدى «كاسىپ» ەتكەن ۇيىمداردىڭ يادرولىق قارۋ يەلەنۋگە ۇمتىلىستارى جوعارى. الايدا جاڭا زاماندا يادرولىق سوعىستارعا جول بەرىلمەسى انىق. يادرولىق زىمىرانداردىڭ سانى بويىنشا كوش باستاپ وتىرعان اقش پەن رەسەي جانە باسقا دا مەملەكەتتەر قارۋدى قولدانباۋ, سانىن كوبەيتپەۋ, بىرتىندەپ ازايتۋعا بايلانىستى كەلىسىمگە كەلگەنىمەن, ءبىرىن-ءبىرى اڭدۋمەنەن كۇن كەشۋدە.
ال ءوزىنىڭ يادرولىق جويقىن الەۋەتىنەن باس تارتقان قازاقستاننىڭ بۇرىنعى قارۋلاس ارىپتەستەرىنە قاراعاندا, ۇيقىسى تىنىش, كوڭىلى جاي. ءبىزدىڭ ەلىمىز الەمگە دە وسى مامىرا-جاي تىرشىلىكتىڭ ۇلگىسىن ۇسىندى.
يادرولىق قارۋسىزدانۋ مەن تاجالدى تاراتپاۋعا بايلانىستى ءبىزدىڭ تاراپ ءۇنسىز وتىرعان جوق. ماقسات جالعىز – ساڭىراۋقۇلاق پىشىندەس قانقىزىل بۇلتتى كەلەر ۇرپاققا كورسەتپەۋ.
مىنە, ەلىمىزدىڭ باستاماسىمەن حالىقارالىق مانگە يە بولعان 29 تامىز كۇنى وسى دەرەكتەر جىلما-جىل الەم نازارىن اۋدارىپ كەلەدى.
سەرىك ابدىبەك,
«ەگەمەن قازاقستان»
