وكىنىشكە قاراي, بۇل ەڭبەك ءداستۇرى ۇزىلۋگە شاق قالىپ, كەيىنگى كەزدە عانا قايتا تۇلەۋگە كوشتى. قازىر وڭىردە قانت قىزىلشاسىن وسىرۋگە ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. اسىرەسە جەكە شارۋالاردىڭ قىزىلشا داقىلىن وسىرۋگە ىنتاسى جوعارى. ونىڭ مىسالىن وبلىستاعى ءتاتتى ءتۇبىر تاناپتارىنىڭ كولەمى جىل سايىن ارتىپ كەلە جاتقانىنان بايقاۋعا بولادى.
قانت قىزىلشاسىن وسىرۋگە بەل شەشە كىرىسكەن شارۋاشىلىقتىڭ ءبىرى – اقسۋ اۋدانىنداعى «كۆيتكو» شارۋا قوجالىعى. قىزىلاعاش اۋىلىنداعى ماڭدايالدى ۇجىمداردىڭ قاتارىنداعى قوجالىق داقىل ەگىلگەن تاناپتاردىڭ كولەمىنەن بۇرىن, ودان الىناتىن ءونىمنىڭ ساپاسى مەن ونىمدىلىگىنە باسا نازار اۋدارىپ وتىر. سوندىقتان بولار, قوجالىقتىڭ ءتاتتى ءتۇبىر القاپتارىنان جينالعان ءونىم كولەمى جىل ساناپ جوعارىلاپ كەلەدى ەكەن. ماسەلەن, 2016 جىلى ءار گەكتاردان 500 تسەنتنەر قانت قىزىلشاسى جينالسا, بىلتىر بۇل كورسەتكىش 600 تسەنتنەرگە جەتكەن.
– بيىلعى مەجە گەكتارىنان 700 تسەنتنەر بولادى دەپ وتىرمىز. بۇعان تولىق نەگىز بار. ەككەن تۇقىمىمىز ساپالى, سۋارۋ, كۇتىپ-باپتاۋ جۇمىستارى, تىڭايتۋ ادىستەرى تولىقتاي ءارى ۋاقتىلى جاسالدى. جاعدايىمىز جىلدان-جىلعا جاقسارىپ كەلەدى, بۇل ونىمدىلىككە دە پايداسىن تيگىزىپ جاتىر, – دەيدى قوجالىقتىڭ باسشىسى الەكساندر كۆيتكو.
جالپى, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ مەملەكەت قولداۋىنسىز العا باسۋى قيىن. ويتكەنى بۇل سالاداعى جۇمىس بىرجاقتى, كەسىمدى جوسپار اۋقىمىنا سىيمايدى. ءارى ءتۇرلى تاۋەكەلدەر مەن سىرتقى جاعدايلاردىڭ ىقپالىنا دا ۇشىراۋى كادىك. مىسالى, ەگىستىك جۇمىستارى كەزىندەگى جانار-جاعارماي باعاسىنىڭ كۇرت قىمباتتاۋى, تۇقىم ساپاسى مەن قولجەتىمدىلىگى دە جەكە شارۋانىڭ, ءتىپتى تۇتاس شارۋاشىلىقتىڭ ءبىر ءوزى شەشەتىن ماسەلە ەمەس. ءدال وسى جەردە مەملەكەتتىڭ قولۇشىن سوزۋى زاڭدى. ەلىمىزدە جىل سايىن شارۋالاردى قولداۋعا ارنالعان جەڭىلدەتىلگەن قارجىلىق قولداۋ باعدارلامالارى مەن تومەندەتىلگەن باعاداعى جانار-جاعارمايمەن قامتۋ وڭتايلى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. مۇنىڭ سىرتىندا شارۋاعا تەحنيكالىق كومەكتەن بولەك, عىلىمي نەگىزدەگى زاماناۋي جاڭالىقتاردى قولدانىسقا ەنگىزۋ جونىنەن دە كەڭەس بەرۋ ءداستۇرى قالىپتاسقان. بۇل ديقانداردىڭ تۇقىم تاڭداۋى مەن جەردى كۇتىپ-باپتاۋداعى تاجىريبەسىن ارتتىرىپ, مول ونىمگە از شىعىنمەن قول جەتكىزۋگە جول اشىپ وتىر. ياعني جەكە شارۋا مەن جەرگىلىكتى اكىمدىكتەردىڭ اراقاتىناسى كوكتەمگى تۇقىم, تىڭايتقىش الۋ مەن تەحنيكالىق قولداۋ جۇمىستارىنان باستالىپ, كۇزدەگى جينالعان ءونىمدى زاۋىتقا وتكىزۋ, تازا ءونىمدى سۋبسيديالاۋعا دەيىنگى ارالىقتا جالعاسىپ, بىتە قايناسىپ جاتىر.
اقسۋ اۋدانىندا دا بۇل باعىتتاعى جۇمىستار ناتيجەلى. اۋدان بويىنشا تەك قانا ءتاتتى ءتۇبىر وسىرۋشىلەردىڭ جاعدايىن جاساۋعا نەگىزدەلگەن 6 بىردەي سەرۆيستىك-دايىنداۋ ورتالىعى جۇمىس ىستەۋدە. وسى ورتالىقتاردا القاپتارداعى جۇمىستاردى كەشەندى تۇردە اتقاراتىن 51 زاماناۋي تەحنيكا بار. ناۋقان كەزىندە اۋدان شارۋالارىنا كومەككە اتتانۋعا ءازىر تۇرادى.
جالپى, اقسۋ اۋدانى بويىنشا ەگىلگەن قانت قىزىلشاسىنىڭ ونىمدىلىگى جوعارى. بىلتىر ءوڭىر شارۋالارى 56 800 توننا ءتاتتى ءتۇبىر جيناعان ەكەن. بيىل بۇل كورسەتكىش 71 000 توننادان اسادى دەگەن سەنىم بار. جۇرگىزىلگەن اگروتەحنيكالىق شارالار مەن ساپالى تۇقىم ونىمگە كەپىلدىك بەرەدى. ونىڭ ىشىندە تۇقىم ساپاسىنىڭ ماڭىزى زور. «كۆيتكو» شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى الەكساندر كۆيتكونىڭ القاپتارىندا فرانتسيادان اكەلىنگەن قىزىلشا تۇقىمى سەبىلگەن ەكەن. بۇل سورتتىڭ سالماعى اۋىر, قانتتىلىعى دا جوعارى كورىنەدى. بۇيىرسا, جينالعان ءتاتتى ءتۇبىردىڭ قانتتىلىعى 22 پروتسەنتتەن كەم بولماۋى ءتيىس. دەمەك, اقسۋ توپىراعىندا وسكەن قىزىلشا قانتىنىڭ ءدامى الەمدىك وندىرىستەگى قۇراق قانتىنىڭ قۇرامىمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا ءتاتتى ءارى تابيعي بولادى.
ايتپاقشى, اۋدانداعى قىزىلاعاش سۋ قويماسىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر. وسى نىسان ىسكە قوسىلسا, ولكەدەگى سۋارمالى جەردىڭ ساناتى دا ارتپاق. قازىر شولىركەپ جاتقان 7 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەرگە جان بىتەر ەدى. بۇل جەر قانت قىزىلشاسىن ەگۋگە تاپتىرمايتىن تاناپقا اينالماق. بۇدان بولەك, اۋداندا يرريگاتسيالىق جۇيەلەردى جوندەۋگە قوماقتى قارجى بولىنگەن. بيىل 5,9 ملرد تەڭگە يگەرىلۋدە. ناتيجەسىندە سۋارمالى جەردىڭ كولەمى ۇلعايىپ, ەگىستىك القاپتاردىڭ دا ۇلەسى كوبەيمەك.
قالماحانبەت مۇقامەتقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى وبلىسى
