كەلدىبەكوۆ ءوز ەركىمەن ەرىكسىز كەتتى
قىرعىز ەلىنىڭ ساياسي ومىرىندە تاعى ءبىر ۇلكەن جاڭالىق بولدى – جەلتوقساننىڭ العاشقى كۇنى جاڭا سايلانعان پرەزيدەنت المازبەك اتامباەۆ مەرزىمىنەن ءبىرشاما بۇرىنىراق قىزمەتىنە كىرىسسە, ارادا ەكى اپتاعا جەتپەيتىن ۋاقىتتا پارلامەنت توراعاسى احماتبەك كەلدىبەكوۆ قىزمەتىنەن ءوز ەركىمەن كەتتى. ءوز ەركىمەن دەگەن ءسوز وقيعانىڭ سىرتقى كورىنىسى عانا, شىن مانىندە وعان پارلامەنت سپيكەرى ءماجبۇر بولدى. ياعني, ءوز ەركىمەن ەرىكسىز كەتتى. سولاي, «ءوز ەركىمەن» كەتپەسە, دەپۋتاتتار ونى داۋىس بەرۋ ارقىلى كەتىرەر ەدى. كەلدىبەكوۆكە تاعىلعان ايىپتاردان كەيىن ونىڭ توراعا بولىپ قالۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. وسى جەردە ايتا كەتەتىن ءبىر جاي: سپيكەرگە قارسى ماسەلەنى «اتامەكەن» پارتياسى كوتەردى. ال كەلدىبەكوۆ – پارلامەنتتە ەڭ كوپ ورنى بار, سونداي-اق بەلگىلى دارەجەدە كەشەگى باكيەۆكە ءىش تارتاتىن پارتيا سانالاتىن «اتاجۇرت» پارتياسىنىڭ وكىلى. سپيكەر بولۋ دا سونىڭ ارقاسى ەدى. بۇل ماسەلەنىڭ كۇن تارتىبىنە شىعۋى دا سول ساياسي كۇشتەر, پارتيالار كۇرەسىنىڭ ءبىر كورىنىسى ەكەنى انىق. كەلدىبەكوۆكە تاعىلعان باستى ايىپ – توراعا بولىپ سايلانعان سوڭ, وتكەن جاڭا جىل مەرەكەسى كەزىندە 4 كۇن بويى ءوزىنىڭ قىزمەتكە تاعايىندالۋىن «كاپريز» دەيتىن تاۋداعى كۋرورتتا قىلمىسكەر توپ جەتەكشىسى قامشى كولباەۆ دەگەنمەن بىرگە اتاپ ءوتىپتى. ونى دەپۋتاتتىق كوميسسيا «دەپۋتات ءمارتەبەسى جانە دەپۋتاتتىق ادەپ كودەكسى جونىندەگى باپتى بۇزعاندىق, سول ارقىلى دەپۋتات اتاعىنا كىر كەلتىردى» دەپ باعالاعان. ارينە, قىلمىستىق توپتىڭ باسشىسىمەن جاقىن ءجۇرۋ, ارالاسۋ – ۇلكەن ايىپ. وعان تاعىلعان باسقا ايىپتار دا وسال ەمەس. ول بىرەۋدىڭ جەكە ۇشاعىمەن استراحان قالاسىنا ساپار شەگىپ قايتىپتى. وعان ۇكىمەتتىڭ قارجىسى كەتپەگەنىمەن, پارلامەنت باسشىسىنا سوناۋ جەر تۇبىنە قىدىرىپ ءجۇرۋى جاراسپايدى-اق. ونىڭ ەسەسىنە ءبىر قورا دەپۋتاتتى مالايزياعا اپارىپ, سەرۋەندەتكەنى قىرعىزستانداي كەدەيلەۋ ەلدىڭ قالتاسىنا ايتارلىقتاي سالماق ءتۇسىرىپتى. بىراق, ونى سپيكەر ايىپ كورمەيدى. ول وزىنە تاعىلعان ءبىر ايىپتى عانا مويىنداپتى. ءوزىنىڭ كومەكشىلەرىنە, تانىستارىنا – 33 ادامعا مەملەكەتتىك «مارتەبەلى» اۆتوكولىك ءنومىرلەرىن تاراتقان ەكەن. ەندى بۇل ءۇشىن باسقالاردىڭ جازالانعانىن العا توسىپ, اقتالادى. سويتسە دە, وسىنداي ۇساق نارسەمەن سپيكەردىڭ اينالىسۋى, اۋەس بولۋى دا, ونىڭ ۇساقتىعىن اڭعارتپاي ما؟ كەلدىبەكوۆ كوپ نارسەنى مويىندامايدى. ءوزىنىڭ قايىناتاسىن قوعامدىق كەڭەسشى ەتىپ جۇمىسقا ورنالاستىرۋىن وتە ورىندى سانايدى. «تەك تۋىستار عانا شىندىقتى ايتادى, – دەيدى ول. – ەگەر مەنىڭ مۇمكىندىگىم بولسا, ەلدىڭ ءار ايماعىنان وزىمە كەڭەسشىلەر الار ەدىم. مەنىڭ قايىناتام وك-دە جۇمىس ىستەگەن. اكىم بولعان. ونىڭ كەڭەستەرىن تىڭداۋعا بولادى». بىراق ونىمەن دەپۋتاتتار كەلىسە قويعان جوق. دەپۋتاتتىق كوميسسيا ونىڭ جۇرگەن جەرىندە «باي-ماناپتىق مىنەز كورسەتىپ, استاتوك داستارقان جايدىراتىنىن, قىرىپ مال سويدىراتىنىن», ەل تارىعىپ جاتقاندا, قىمبات كۋرورتتارعا بارىپ, دۇنيە شاشاتىنىن ايىپ كورسە, كەلدىبەكوۆ: «بارلىق ادام دەمالادى, مەنىڭ دە دەمالۋعا قۇقىم بار», دەپ ارىپتەستەرىنە كەيدى. كەلدىبەكوۆ كەتتى. ونىڭ ورنىنا قسدپ وكىلى اسىلبەك جيەنبەكوۆ سايلاندى. «اتاجۇرت» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ ونى وتكىزبەي تاستاۋ ارەكەتىنەن تۇك شىقپادى. ءويتكەنى, پارلامەنتتە قۇرىلعان جاڭا كواليتسيادا بۇل پارتيا جوق. كواليتسياعا قسدپ, «رەسپۋبليكا», «ار-نامىس» جانە «اتامەكەن» پارتيالارى بىرىگىپ وتىر. ول ۇكىمەت باسشىسىن دا تاعايىندادى.* * *
كوسەمنەن كەيىن كوسەم كەلە مە؟
كورەيا حالىق-دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ كوسەمى, وزدەرىنشە ايتقاندا, «قىمباتتى جولداس, ۇلى كوسەم جانە كحدر مارشالى» كيم چەن ير قايتىس بولدى. ءبىر ەلدىڭ عانا ەمەس, الەمدىك ساياساتتاعى بەلگىلى تۇلعا دۇنيەدەن وزدى. وعان الەم جۇرتشىلىعى نازار اۋدارىپ وتىر. دۇنيەدەن ءوتكەن, ونىڭ ۇستىنە جاڭا وتكەن ادام تۋرالى عايبات ءسوز ايتۋدىڭ ءجونى جوق. ونىڭ قازاسىن ازا تۇتىپ, ەڭىرەگەندە ەتەكتەرى تولىپ جاتقان ەل بار, حالىق بار. كوسەم رەتىندە, رۋحاني باسشى رەتىندە ول تالايلاردىڭ جانىنا جاقىن بولدى, ولاردىڭ ومىرىنە باعىت-باعدار بەردى, ولاردىڭ جۇرەگىنە ساقتالاتىنداي بويتۇمارعا اينالدى. ونى ەشكىم دە ج ۇلىپ تاستاي سالماس. ءبىز استە دە ولاردىڭ سەزىمىنە تيىسكەلى وتىرعانىمىز جوق. اركىمنىڭ ءوز كوزقاراسى, ءوز تالعامى بار. بىرەۋگە جاققان ەكىنشىگە جاقپايدى. تۇلعا, ساياساتكەر, باسشى تۋرالى ءبىزدىڭ دە ءوز پايىمداۋىمىز ايقىن. ول باسقالاردىڭ, اسىرەسە, كيم چەن ير تۋرالى پىكىرلەرىمەن ءۇيلەسە بەرمەيتىنى دە زاڭدى. وقىرمان ءبىزدىڭ پىكىرلەرىمىزدى دە وسى تۇرعىدان قابىلدار. كحدر – الەمدەگى ەڭ جابىق, قۇپياسى كوپ ەل. حالقى اشقۇرساق دەيمىز. سوعان قاراماي, يادرولىق قارۋى بار. سونىسىمەن اينالاسىن عانا قورقىتىپ قويمايدى, بۇكىل الەم حالقىن شوشىتادى. مۇندايدى باسقادان قايىر سۇراپ تۇرىپ, شوقپارىمەن قورقىتادى دەسە بولار. بۇل ەلدە حالىقتىڭ تالاي رەت اشارشىلىققا ۇشىراعانى, وعان الەمدىك ۇيىمداردىڭ, جەكە مەملەكەتتەردىڭ تاراپىنان قايىرىمدىلىق كومەك كورسەتىلگەنى دە شىندىق. تاعى ءبىر شىندىق – ول يادرولىق باعدارلاماسىن, راس بولسا, سونداي قارۋىن اركەز ساۋداعا سالادى. الەمنىڭ اقش, قىتاي, رەسەي, جاپونيا سياقتى جەتەكشى ەلدەرى ونىمەن كەلىسسوز جۇرگىزۋگە ءماجبۇر. وسىنداي ساۋدالى ساياسات ءجۇرگىزىپ كەلە جاتقان ەلدىڭ ەكى-اق دوسى بار – رەسەي مەن قىتاي. سولارمەن عانا قارىم-قاتىناستا, سولارمەن عانا ارالاسادى. بەلگىلى دارەجەدە قولداۋ دا كورەدى. بۇل ەلگە ىقپال ەتەتىن دە سولار عانا. مىنە, سول ەلدى 63 جىل تاريحىندا ەكى-اق ادام – كيم ير سەن مەن ەندى دۇنيەدەن وزىپ وتىرعان كيم چەن ير باسقاردى. بيلىك اكەدەن بالاعا مۇراگەرلىك جولمەن بەرىلىپ كەلە جاتىر. كيم ير سەن 46 جىل بيلىك تىزگىنىن ۇستاسا, كيم چەن ءيردىڭ ۇلەسىنە 17 جىل ءتيدى. ەندى بيلىك كيم چەن ءيردىڭ كىشى ۇلى كيم چەن ىنعا اۋىساتىنىنا جۇرت كۇمانسىز. بۇگىنگە دەيىنگى بيلىك باسىندا بولعانداردىڭ ساياساتىندا ەشقانداي ايىرماشىلىق جوق. قاتاڭ سوتسياليستىك ديكتاتۋرالىق جۇيەنى ۇستاندى. ول جاقسىلىققا جەتكىزگەن جوق. تاريح ءبىر حالىقتى ەكىگە ءبولىپ, ولار ۇستانعان جۇيەلەردى جارىستىرىپ, سالىستىرىپ كورىپ ەدى, ايىرماشىلىق اسپان مەن جەردەي بولدى. بىرەۋىندە, باسقاسىن بىلاي قويعاندا, حالىق اشقۇرساق, ەكىنشىسى, الەمدەگى ەڭ دامىعان ەلگە اينالدى. تسيفر تىلىمەن ايتساق, وڭتۇستىگىندە سولتۇستىگىنە قاراعاندا ءىجو كولەمى 40 ەسە, جان باسىنا شاققاندا 20 ەسە جوعارى. ەندى الداعى ۋاقىتتا سول جۇيە جالعاسا بەرە مە, دەيدى جۇرت. باسقاشا تاڭداۋ جوق سياقتى. ءالى 30-عا جەتپەگەن (بىرەۋلەر 27, 28, 29 دەيدى) كيم چەن ىننىڭ تاجىريبەسى جوق. تەك قالىپتاسقان جۇيەگە يەلىك ەتسە, سونىڭ ءوزى ۇلكەن ولجا بولماق. ارينە, بۇل – العاشقى كەزەڭنىڭ ماسەلەلەرى. ودان ءارى ءومىر وزگەرۋگە ءتيىس, دەيدى ساراپشىلار. وسى جەردە جۇرت تالاي ويدى العا تارتادى. جاڭا كوسەم ءداۋىرىندەگى كحدر-عا قىتاي قاتتى ىقپال ەتپەك, ونىڭ باتىستىڭ جەتەگىنە كەتۋىنە جول بەرمەيدى. رەسەي دە قاراپ قالماس. اسىرەسە, ونىڭ اقپارات قۇرالدارى بۇگىنگى كۇندەرى كيم چەن ير جايىندا ايتارلىقتاي جىلى دا جاعىمدى حابارلارعا كوپ ورىن بەردى. ءبىراز جۇرت ەكى كورەيانىڭ قوسىلۋىن دا ءسوز قىلادى. جۇرت شىن مانىندەگى دەموكراتيالىق ەل تۋرالى اڭگىمەنى قوزعاي بەرمەيدى. ماماديار جاقىپ.
