ماقتاارالدا ماقتا كلاستەرى دامىتىلماق

شاردارا سۋ قويماسىنان ماشينالىق سۋ بەرۋ جوباسى كۇرمەۋلى ماسەلەلەردى رەتتەۋگە مۇمكىندىك تۋعىزىپ وتىر

ماقتاارالعا بارساڭ, جول جيەگىندە شاشىلىپ جاتقان ماقتا تالشىقتارىن كورەسىڭ. ماقتانىڭ ەكىنشى اتى – اق التىن. بيىل ناعىز وسى اتىن اقتاپ تۇر. كۇزدە ءبىر تونناسىنىڭ باعاسى 100 تەڭگە­دەن اسىپ كەتتى. گەكتارعا شاقساڭىز, قىپ-قىزىل اقشا, ەل ءۇشىن, بەرەكە, بالا-شاعا ءۇشىن – “سەن جە, مەن جە”... ماقتا ءوسىرۋ وڭاي تىرلىك ەمەس. ما­شاقاتى جەتەرلىك. جەر قۇنارى ساقتالۋ ءۇشىن اگروتالاپتار ورىندالىپ, قاجەتتى مينەرالدار ءسىڭىرىلۋى قاجەت. ەڭ باستىسى – ۋاقىتىندا سۋارۋ. ال سۋدى سىرتتان الاتىن ماقتاارال ءۇشىن جاز مەزگىلدەرىندە اعىن سۋ التىنعا اينالادى. قىر­عىزستان, تاجىكستان جانە وزبەكستان مەملەكەتتەرى ارقىلى كەلەتىن “دوستىق” كانالىندا ايقاي-شۋ كوبەيە بەرگەندىكتەن ءارى سۋ تاپشىلىعى قاتتى سەزىلگەن 80 مىڭ گەكتار القاپتى سۋلاندىرۋ ءۇشىن ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن “شاردارا سۋ قويماسىنان ماشينالىق سۋ بەرۋ” جوباسى ىسكە اسىرىلدى. اۋدان اكىمى سەرىك تۇربەكوۆ مىرزامەن ارنايى بارىپ, جۇمىسىمەن تانىستىق. ەلەكتر ەنەرگياسى كوپ جۇمسالاتىن­دىقتان قىمباتقا تۇسەتىندەي كورىنگەنى­مەن اعىن سۋ بولماي قالعاندا شارۋانى انىق تىعىرىقتان شىعاراتىن وسى الىپ سۋ سورعىلار. سەرىك تۇربەكوۆ قاتارداعى كوپ اكىم­دەردىڭ ءبىرى ەمەس, اۋىل شارۋاشىلىعىن عىلىممەن ۇشتاستىرعان تاجىريبەلى باس­­شى. اۋداننىڭ دامۋ جوسپارىن ءجۇل­گە­لەگەنى ۇنادى. بۇل تالاپتار ورىندال­عان جاعدايدا ماقتاارال قازاقستانداعى ەڭ تابىستى اۋدانداردىڭ ءبىرى بولادى. ماقتاارال اۋدانىنىڭ اۋماعى – 176,9 مىڭ گەكتار. حالقى – 294,1 مىڭ ادام. مۇندا 60 ۇلت پەن ۇلىستاردىڭ وكىل­دەرى تۇرادى. تۇرعىنداردىڭ 83,6%-ى قازاق­تار. اۋداندا حالىق تىعىز ور­نا­لاسقان, ءاربىر شارشى شاقىرىمعا شاق­قاندا 157,5 ادامنان كەلەدى. اۋدان ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزى – اۋىل شارۋاشىلىعى. ديقانداردىڭ با­سىم بولىگى ءشيتتى ماقتا وندىرۋمەن اي­نا­لىسادى. اۋداندا ماقتانىڭ “س-4727”, سونداي-اق, ماقتاارال ماقتا شا­رۋا­شىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋ­تى­نىڭ عالىمدارى شىعارعان “ماقتاا­رال-3044” جانە تاعى باسقا سورتتارى ەگىلەدى. 90-جىلدارى ەلىمىزدە جۇرگىزىلگەن رەفورمالارعا سايكەس بۇرىنعى 30 كولحوز بەن سوۆحوز تاراتىلىپ, ەگىستىك جەرلەرى دەربەستەندىرىلىپ, 20 مىڭنان استام نەگىزىنەن ۇساق اگروقۇرىلىمدار قۇرىل­عان. 2009 جىلدان بەرى ىرىلەندىرىلىپ كەلەدى. 2011 جىلى 9171 شارۋا قوجالىق­تارىن ىرىلەندىرۋ جوسپارلانىپ وتىر ەكەن. اۋداندا 20 037 اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى بار, ونىڭ ىشىندە 19 995-ءى شارۋا قوجالىقتارى, 42-ءسى ءوندىرىس­تىك كووپەراتيۆتەر. ديقاندارعا 74 سۋ پاي­دا­لانۋشىلار قۇرىلىمدارى, 8 متس, 12 بيوفابريكا مەن بيولابوراتوريا قىز­مەت ەتۋدە. اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمى كولە­مى جىلدان جىلعا ارتۋدا. 2007 جىلى اعىم­داعى باعامەن ەسەپتەگەندە اۋىل شارۋا­شىلىعىنىڭ جالپى ءونىم كولەمى 20,2 ملرد. تەڭگە بولعان. جىلدان جىل­عا ءوسىپ كە­لە جاتقان جالپى ءونىم كولەمى  2011 جى­لى 39,9 ملرد. تەڭگەنى قۇرايدى دەپ كۇتىلۋدە. 2011 جىلى 136 مىڭ گەكتار ەگىستىك جەردىڭ 101,3 مىڭ گەكتارىنا ءشيتتى ماق­تا, 14,6 مىڭ گا القاپقا باقشا داقىل­دارى, 4,9 مىڭ گا القاپقا جوڭىشقا, 3,8 مىڭ گا القاپقا داندىك جۇگەرى, 3,7 مىڭ گا القاپقا كوكونىس, 1,6 مىڭ گا القاپقا كۇرىش جانە ت.ب. داقىلدار ەگىلىپ, 30,7 ملرد.تەڭگەنىڭ ونىمدەرى ءوندىرىلدى. بۇل كورسەتكىشتەرگە جەتۋگە سۋ رەسۋرستارىنىڭ پايدالانىلۋى تىكەلەي اسەر ەتتى. سەرىك وردابەك ۇلى اۋداننىڭ وسىمدىك شارۋاشىلىعىنىڭ الەۋەتىن تالداۋدا مىناداي تالاپتاردى ۇستانا­دى. كۇشتى جاقتارى: اۋا-رايىنىڭ جى­لىلىعى داقىلداردى وسىرۋگە قولايلى. اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنىڭ با­سىم بولىگىنىڭ شىعىمدىلىعى, دامىعان ينفراقۇرىلىم. مۇمكىندىكتەرى رەتىندە ءبىر ناۋقاندا 2-3 اينالىمدىق ەگىن ەگۋگە بولاتىندىعىن ۇسىنادى. ال وسىعان قارسى ءالسىز جاقتارىن بىلايشا سۇرىپ­تاپتى. جەردىڭ تۇزدىلىعى, 12 اي بويى اعىن سۋدىڭ بولا بەرمەۋى, ماقتا زيان­كەستەرىنىڭ كوپ بولۋى, تىك درەناجدار مەن قاشىرتقىلاردىڭ تولىق ءجۇمىس ىستەمەۋى, ۇساق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ كوپ­تىگى. قاۋىپ رەتىندە جەر استى سۋلارىنىڭ جاقىندىعى, اعىن سۋ جەتىسپەۋى جانە ماقتا زيانكەستەرىنىڭ كوبەيۋى سالدا­رىنان ءونىمدى جوعالتۋ. وسىلايشا, ەلباسىنىڭ قولداۋىمەن جۇزەگە اسىرىلعان «وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى ماقتاارال اۋدانىنىڭ سۋارما­لى جەرلەرىنە شاردارا سۋ قويماسىنان ماشينالىق سۋ بەرۋ» جوباسىنىڭ ارقا­سىندا جوعارىدا كورسەتىلگەن ماسەلە­لەردى تولىق شەشۋگە مۇمكىندىكتەر تۋعىزى­لادى. اۋدان اكىمى قولدانىستاعى سۋ جۇيە­لەرىن جانە ەگىستىك القاپتارىن پايدالانۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن مىناداي جۇمىستاردى باسشىلىققا الىپ وتىر. بىرىنشىدەن, سۋ ارنالارىن بەتونداپ, ارىق اتىزداردى تازالاۋ, درەناج جۇيە­لەرىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن ىسكە قوسۋدى كوز­دەيدى. مىسالى, تەك ك-26 كانالىن قايتا قۇرۋدىڭ ءوزى جىلىنا 3,1 مىڭ گا جەردى سۋلاندىرۋعا جەتەتىن سۋدى ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ەكىنشىدەن, تىك درەناجداردان شىق­قان جەر استى سۋلارىن اعىن سۋعا قوسىپ پايدالانۋ قاجەت. اۋداندا 2012 جىلى 218 + 146 = 364 تىك درەناج ىسكە قو­سىلادى. وسى درەناجداردىڭ 30 پايى­زىن, ياعني 109 داناسىن پايدالانۋعا بولادى. ۇشىنشىدەن, ەگىستىك القاپتارىن ميكروجوسپارلاۋ ءجۇمىستارىن تولى­عىمەن جۇرگىزۋدى مىندەتتەۋ. سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىن جاپپاي ەندىرۋدە ماقتاارال اۋدانىندا كەزەڭ-كەزەڭىمەن 23,3 مىڭ گا ەگىستىك القاپتارىن تامشىلاتىپ سۋارۋ, 34,5 مىڭ گا ەگىستىك القاپتارىنا جاڭبىر­لاتىپ, شاشىراتىپ سۋارۋ تەحنولو­گيا­لارىن ەندىرە وتىرىپ ەگىستىك ەگۋگە مۇمكىندىك بار. اگروتەحنولوگيالىق شارالاردى ءبىر مەزەتتە اتقاراتىن اگرەگاتتاردى, جەر ايداۋ بارىسىندا اينالمالى سوقالاردى, داقىل جيناۋ بارىسىندا كەپتىرۋ, تازالاۋ, سالماعىن ولشەۋ, قاپتاۋ تەحنولوگياسىمەن جاب­دىقتالعان تەحنيكالاردى قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋدى كوزدەيدى. بۇگىنگى تاڭدا اۋداندا اشىق ءتۇر­دەگى ماقتا داقىلىنىڭ جۇيەك ارا­لىعى 90 سم. قاشىقتىقتا ەگىلۋدە. 1 مەترگە 12-14 دانا تۇقىمدىق شيت سەبىلسە, 1 گا جەردە ورتاشا 143000 ءتۇپ قوزا قالىپتاسادى. 1 تۇپتە 5 كوسەكتەن بولعان جاعدايدا 1 گا ماقتالىق ال­قاپ­تان ورتاشا 21,5 تسەنتنەر ءونىم الىنادى. ماقتالىق القاپتان الىناتىن ءونىمدى ارتتىرۋ جولى رەتىندە اگروقۇ­رى­لىمدارعا ەگىستىكتىڭ جۇيەك ارالى­عىن 60 سم. وتكىزىپ, 2 قاتارلى ەگىستىك ءادىسىن كولدانۋ جانە سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىنا كوشۋ ۇسىنىلۋدا. بۇل جاعدايدا 1 گا جەردە 364000 ءتۇپ قوزا قالىپتاسادى. 1 تۇپتە 4 كوسەكتەن بول­عان جاعدايدا 1 گا ماقتالىق ال­قاپ­تان ورتاشا 43,7 تسەنتنەر ءونىم الۋ­عا بولادى. اتالعان ءادىستى قولدانۋ ارقىلى جەكەلەگەن اگروتەحنيكالىق شارالار جۇرگىزىلمەي, 1 گا جەرگە كەتەتىن شىعىن كولەمى ازايادى. عالىم اكىم اۋداننىڭ دامۋ باع­دار­لاماسىن وسىلايشا جۇلگەلەپتى. وسى تالاپتار ساقتالعان جاعدايدا اۋىل­شارۋاشىلىق داقىلدارىنىڭ جال­­­پى ونىمدىلىگى 2012 جىلى 19,1 پايىزعا, 2014 جىلى 64 پايىزعا وسەدى دەپ كۇتىلۋدە. ال ماقتا داقىلى گەكتارىنا 2012 جىلى 26 تسەنتنەردەن كەلسە, 2014 جىلى 35,1 تسەنتنەرگە جەتەدى. بۇل اۋادان الىنعان تسيفرلار ەمەس. ناقتى جۇمىس كورسەتكىشتەرى. حالقى تىعىز ورنالاسقان, سانعا شاق­ساڭ ءبىر ماڭعىستاۋ وبلىسى تۇرعىن­دارىنا جەتەعابىل اۋداننىڭ كەلەشەگى كەمەل بولۋى ءۇشىن وسىنداي جۇمىس­تار اتقارىلادى. ءوز ماقتاسى بولا تۇرىپ, تەرەڭدەتە وڭدەۋدى كورشى وب­لىس­تارعا بەرىپ كەلگەن اۋداندا وسى كاسىپتى قولعا العان كاسىپكەرلەر كو­بەيىپ كەلەدى. بۇل دا قۋانتاتىن جاعداي. ماقتاارال تۇبىندە ماقتا كلاستەرىن جۇزەگە اسىراتىن وتاندىق ءوندىرىس ورنىنا اينالا الادى. باقتيار تايجان. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.