يليچەۆكا ەلدى مەكەنىندە وسىمدىك مايىن وندىرەتىن زاۋىتتىڭ ءبىرىنشى كەزەگى وسىدان ەكى جىل بۇرىن يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە ىسكە قوسىلعان بولاتىن. سول كەزدە رەسپۋبليكالىق تەلەكوپىرگە قاتىسقان ەلباسى شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن بىرىككەن باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن, ولار ءۇشىن ەلىمىزدە تولىققاندى ينۆەستيتسيالىق احۋال قالىپتاسقانىن اتاپ وتكەن ەدى. ەۋروپانىڭ زاماناۋي قۇرال-جابدىقتارى ورناتىلعان كاسىپورىننىڭ ەكىنشى كەزەڭى پايدالانۋعا بەرىلگەلى ءىرى اۋىل شارۋاشىلىعى كلاستەرىنە اينالدى. زاۋىت ءونىمى تۇگەلدەي ەكسپورتقا باعىتتالعان. بيىل 100-150 مىڭ توننا شيكىزات وڭدەۋ جوسپارلانعان. وسىنىڭ ارقاسىندا جالپى ءونىم كولەمى 60 ميلليارد تەڭگەگە جەتكىزىلمەك. الدا بۇل كورسەتكىش جىلىنا 300 مىڭ تونناعا دەيىن ۇلعايتىلماق. ونىڭ 80 مىڭ تونناسى – ماي, 120 مىڭ تونناسى كۇنجارا بولماق.
– سىزدەردىڭ ينۆەستيتسيالارىڭىز قايتا وڭدەۋ ىسىنە العاش رەت تارتىلىپ وتىر. بۇل قازاقستاننىڭ اگرارلىق كەشەنىنە قوسىلعان ۇلكەن ۇلەس بولىپ تابىلادى. مۇندا وندىرىلگەن بۇكىل ءونىم سىرتقى نارىققا شىعارىلىپ, ەلىمىزدىڭ ەكسپورتتىق كولەمىن ۇلعايتۋعا, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا جانە تابىس تابۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. وسىنىڭ ءبارى ماڭىزدى, – دەدى پرەزيدەنت ۇجىم مۇشەلەرىمەن كەزدەسۋدە.
ايماق سوڭعى جىلدارى ءداندى داقىلداردان بولەك مايلى داقىلداردى وسىرۋگە دە ەرەكشە دەن قويىپ كەلەدى. كۇنباعىس, زىعىر, راپس مايىنا سىرتتان سۇرانىستىڭ جوعارى ەكەنى ەسكەرىلىپ, مايلى داقىلداردىڭ كولەمى بىلتىر 712 مىڭ, بيىل 1 ميلليون گەكتارعا جەتكىزىلدى. بۇل–رەسپۋبليكا بويىنشا ەڭ جوعارى كورسەتكىش. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتساق, قوستاناي مەن اقمولا وبلىستارى قوسىلىپ وسى مولشەردە سەبەدى. ءجۇز پايىز ەكسپورتتىق ءونىمنىڭ سىرتقى نارىقتاعى باعاسى دا كوتەرىڭكى. ماسەلەن, جاسىمىقتىڭ ءبىر تونناسى 200 مىڭ تەڭگەگە باعالانادى.
پرەزيدەنت ساپارى اياسىندا وبلىس اكىمى قۇمار اقساقالوۆ ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى جونىندە باياندادى. ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزى–اگروونەركاسىپ كەشەنى. ايماق قازاقستاندا وندىرىلەتىن بارلىق ءداندى داقىلداردىڭ ۇشتەن ءبىرىن جيناپ, اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىنىڭ 12 پايىزىن وندىرەدى. ونىمدەر ەكولوگيالىق تازا, باعاسى دا باسەكەگە قابىلەتتى. التى ايدا 75 ميلليارد تەڭگەنىڭ قارجىسى تارتىلىپ, ينۆەستيتسيا سەرپىنى بويىنشا ءبىرىنشى ورىندى يەلەندى. قىسقا مەرزىمدى ەكونوميكالىق ينديكاتور 107,6 پايىزدى قۇرادى. قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ كولەمى 1,7 ەسە, نەگىزگى كاپيتالعا قۇيىلعان ينۆەستيتسيا مولشەرى 13, اۋىل شارۋاشىلىعى 3,6, ونەركاسىپ ءوندىرىسى 2,2, تۇرعىن ۇيلەردى پايدالانۋعا بەرۋ 10,2 پايىزعا ءوستى. بەس ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسسا, ءوڭىر ەكونوميكاسىنا 160 ميلليارد تەڭگە قارجى قۇيىلىپ, 2 مىڭ جاڭا جۇمىس ورىندارى قۇرىلادى. نەمىستىڭ «Claas» كومبايندارىن قۇراستىرۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيالىق كەلىسىم-شارتتار جاسالدى. «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە بىلتىر 1350 وتباسى پاتەر كىلتىنە يە بولسا, جىل اياعىنا دەيىن 1500 باسپانا پايدالانۋعا بەرىلەدى. «7-20-25» الەۋمەتتىك باعدارلاماسى بويىنشا كوپقاباتتى 10 تۇرعىن ءۇي تۇرعىزىلادى. مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك اياسىندا 3,5 ميلليارد تەڭگەنىڭ 4 جوباسى ىسكە قوسىلدى. ۇكىمەت وبلىستىڭ 2018-2021 جىلدارعا ارنالعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ كەشەندى جوسپارىن قابىلدادى. قۇمار ىرگەباي ۇلى قازاقستان-رەسەي حY وڭىرارالىق فورۋمىن وتكىزۋگە دايىندىق بارىسى جونىندە دە اڭگىمەلەدى. ايتۋلى باسقوسۋدا قازاقستان مەن رەسەيدەگى ءتۋريزمدى دامىتۋ ماسەلەلەرى ەگجەي-تەگجەيلى تالقىلانباق. ءسوز اراسىندا تابيعاتى تامىلجىعان قىزىلجار وڭىرىندە ىشكى-سىرتقى ءتۋريزمدى شەتەلدىكتەر قىزىعاتىنداي دارەجەگە جەتكىزۋدىڭ, تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋدىڭ كەشەندى قادامدارى جاسالىپ جاتقانىن ايتا كەتكەن ءجون.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ولكەنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا قولايلى ەكەنىنە جانە اگرارلىق سالاعا ءداستۇرلى ماماندانعانىنا ەرەكشە توقتالىپ ءوتتى. اۋىل شارۋاشىلىعى الەۋەتى ءالى دە ءتيىستى دارەجەدە پايدالانىلىپ وتىرعان جوق. وبلىس ەگىنشىلەرى, ءسوز جوق, جەر وڭدەۋ, استىق ءوندىرۋ ىسىندە جوعارى دەڭگەيدەگى ماماندار بولىپ سانالادى. دەگەنمەن, مال شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋمەن دە اينالىسۋ كەرەك دەي كەلىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىنا عىلىمي جەتىستىكتەر مەن تسيفرلاندىرۋدى ەنگىزۋ, شەكارالاس وڭىرلەرمەن ىنتىماقتاستىقتى جانداندىرۋ, ونەركاسىپ ءوندىرىسى مەن تۋريزم سالاسىن ودان ءارى دامىتۋ, سونداي-اق ءوڭىردىڭ ينۆەستيتسيالىق جانە ىسكەرلىك تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ ارقىلى ايماقتىڭ اگرارلىق الەۋەتىن كەڭەيتۋ جونىندە بىرقاتار تاپسىرمالار بەردى. بەس الەۋمەتتىك باستاما وسى ماسەلەلەردى شەشۋگە سەپتىگىن تيگىزەتىنىن, ونىڭ جەرگىلىكتى دەڭگەيدە ساپالى جۇزەگە اسىرىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ تەتىكتەرىن ءتيىمدى پايدالانۋ قاجەتتىگىن باسا اتاپ ءوتتى.
پرەزيدەنت «اگروفيرما ەكسيمنان» سەرىكتەستىگىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىق كەشەنىن ارالاپ كوردى. ەگىس القابىندا بولىپ, ەگىن ورۋ ناۋقانىنا دايىندىق بارىسىمەن تانىستى. ديقاندارمەن كەزدەسىپ, بيىلعى استىقتىڭ شىعىمى جايلى سۇراپ ءبىلدى. سولتۇستىكقازاقستاندىقتاردىڭ مول ءونىم جينايتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. اگرارشىلارمەن اڭگىمەلەسۋ بارىسىندا اۋىل شارۋاشىلىق ءوندىرىسىن ءارتاراپتاندىرۋ قاجەتتىگىن, قايتا وڭدەۋ سالاسىن دامىتپاي ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ مۇمكىن ەمەستىگىن جينالعانداردىڭ ەسىنە سالدى.
بابىن تابا بىلگەنگە جەر جومارت. قىزىلجاردىڭ توپىراعى وتە قۇنارلى. ورتاشا بونيتەت 55 بالدى قۇرايدى. استىق وسىرۋگە تاپتىرمايتىن قۇتتى ولكە. اۋىل شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋدىڭ ىقتيمالدى جولدارى سان الۋان. ونىڭ ىشىندە ۇقساتۋ ءىسىن جولعا قويۋدىڭ ماڭىزى زور. شەتەلدىك قارجىگەرلەر اگرووندىرىستىك پارك قۇرۋعا پەيىل تانىتىپ وتىر. ەت, ءسۇت, تاعى باسقا اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرىن تەرەڭدەتىپ وڭدەۋ بويىنشا وزىق جوبالار يگەرىلمەك. جاسىراتىنى جوق, وڭىردە شيكىزات قورى مول بولعانىمەن, ەتتىڭ, ۇننىڭ, ءسۇتتىڭ از بولىگى عانا تەرەڭدەتىلىپ وڭدەلەدى. وسى سەبەپتى ەكولوگيالىق تازا, ساپالى تابيعي ونىمدەردى بىرلەسىپ وڭدەۋدە ىشكى مۇمكىندىكتەر جەتكىلىكتى. ونىڭ ناقتى مىسالىنا «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى تولەگەن قونىسپاەۆ 14 جىلدان بەرى جەتەكشىلىك ەتىپ كەلە جاتقان «اگروفيرما ەكسيمنان» شارۋاشىلىعىن كەلتىرۋگە بولادى. 54 مىڭ گەكتار جەرگە بيداي, راپس, زىعىر, جىمىق وسىرىلەدى. ەلباسى اگروقۇرىلىمنىڭ استىق سالاسىن ءارتاراپتاندىرۋ تاجىريبەسىن, وبلىستىڭ مايلى داقىلدار وسىرۋدەن جەتەكشى ورىنعا شىققانىن, استىق وندىرىسىنە يننوۆاتسيالىق جاڭاشىلدىقتاردى كەڭىنەن قولدانىپ, اتادان بالاعا ميراس ەتىپ جۇرگەن ەڭبەككەرلەر اۋلەتى از ەمەستىگىن اتاپ كورسەتتى.
مەملەكەت باسشىسى جەرگىلىكتى اگرارشىلاردىڭ اتقارعان جۇمىس جايلى اقپارىن تىڭداپ بولعاننان كەيىن عىلىم جەتىستىكتەرى مەن زاماناۋي تاسىلدەردى كەڭىنەن قولدانۋعا, تسيفرلىق تەحنولوگيانى بەلسەنە ەنگىزۋگە شاقىردى. اۋىل شارۋاشىلىق القاپتارىن ءارتاراپتاندىرۋ قاشاندا ۇلكەن باسىمدىققا يە بولىپ قالا بەرەدى. بىزدەگى استىقتىڭ ورتاشا ءتۇسىمى 15 تسەنتنەردەن اسپايدى. بۇل باعىتتا ۇلكەن ىزدەنىستەر كەرەك. 2022 جىلعا دەيىن ەڭبەك ونىمدىلىگىن ەكى ەسەگە دەيىن ارتتىرۋ, وتاندىق ونىمدەردىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ, الىس-جاقىن شەتەلدەرگە ساتۋ ۇلەسىن ەسەلەي ءتۇسۋ سەكىلدى كەلەلى مىندەتتەر تۇر. سىزدەردە رەسەيمەن شەكارالاس ايماقتاردا ساۋدا-ساتتىقتى ورىستەتۋدىڭ الەۋەتى زور, دەدى. بيىل ەلىمىز 20 ميلليون استىقتى قامباعا قۇيۋدى مەجەلەپ وتىر. مەملەكەت شارۋالارعا بارلىق جاعدايدى جاساپ كەلەدى. تەحنيكالار ساتىپ الۋعا, تەحنولوگيالار ەنگىزۋگە قوماقتى سۋبسيديالار بەرىلەدى. ەندىگى باستى تالاپ–العا قويعان تاپسىرمالاردى مۇلتىكسىز ورىنداۋ.
اگروقۇرىلىم باسشىلارى ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرۋشىلەر مەن اگرارلىق سەكتورعا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلىپ جاتقانى ءۇشىن قازاقستان پرەزيدەنتىنە العىس ءبىلدىردى.
ەلباسى وبلىس زاۋىتتارىندا قۇراستىرىلاتىن تراكتورلار, كومبايندار جانە باسقا دا استىق جيناۋعا ارنالعان تەحنيكالار قويىلعان اۋىل شارۋاشىلىعى كورمەسىن ارالاپ كوردى.
جاسىراتىنى جوق, وبلىستا دەموگرافيالىق احۋال ءالى دە وتكىر كۇيىندە تۇر. سوڭعى ءۇش جىلدا 80 مىڭداي ادام باسقا جاققا كوشىپ كەتكەن. كوبى ەڭبەككە جارامدى. شەكارا وتىندە ورنالاسقان 94 اۋىل سەلدىرەپ قالعان. بۇعان بالا تۋ كورسەتكىشىنىڭ تومەندىگىن قوسساق, پروبلەمانىڭ از ەمەستىگىن اڭعارامىز. تەرىس ۇدەرىس تولاستادى دەپ ايتۋعا ء الى ەرتە. دەگەنمەن «وڭتۇستىكتەن–سولتۇستىككە!» مەملەكەتتىك جوباسى ءوز جەمىسىن بەرە باستاعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ايماقتاعى تاپشى جۇمىس كۇشىنىڭ, كادر جەتىسپەۋشىلىگىنىڭ وڭتۇستىك ماماندارى ەسەبىنەن تولىقتىرىلۋى– سونىڭ ءبىر دالەلى. بيىل 235 وتباسى ورنالاستىرىلىپ, بارلىعى جالدامالى پاتەرمەن قامتاماسىز ەتىلىپ, جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى. ولاردىڭ كوشىپ كەلۋىنە جانە جول شىعىندارىن وتەۋگە ءبىر ميلليارد تەڭگەدەن استام سۋبسيديا ءبولىندى. جىل اياعىنا دەيىن 3500 ادامنان تۇراتىن 767 وتباسى قونىستانباق.
پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ يليچەۆكا اۋىلىندا سالىنىپ جاتقان 14 تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسىمەن تانىستى. جاڭا باسپانالار وڭتۇستىكتەن قونىس اۋدارعان اعايىندارعا بەرىلىپتى. تۇگىن تارتسا مايى شىعاتىن ەلدى مەكەنگە ات باسىن تىرەگەن وتباسىلاردىڭ سانى–25. جىل اياعىنا دەيىن تاعى 23 وتباسىمەن تولىقپاق. تەرىسكەيمەن تاعدىرىن بايلانىستىرعانداردىڭ ءبىرى – اۋباكىروۆتار. وتاعاسى وتباسىمەن ارنايى باعدارلاما بويىنشا كەلىپ, «تايىنشا ماي» كاسىپورنىنا ماماندىعى بويىنشا ەلەكتريك بولىپ ورنالاسقان. جۇبايى مەيىربيكە بولىپ ەڭبەك ەتەدى. ايگەرىم تولەنديەۆا دا اۋا رايى وزگەشەلەۋ جاققا كەلگەنىنە ەش وكىنبەيدى. قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ الدى اۋىل شارۋاشىلىق كووپەراتيۆىن قۇرىپ, مال شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلدانادى. وعان التى وتباسى قوسىلىپتى. مالساق جاندار ىستەرىن دوڭگەلەتىپ وتىر. شارۋاسى كۇيلى اعايىننىڭ كوڭىلى توق.
«اسىرەسە وزبەكستاننان كەلگەندەر ءبارى وڭتۇستىككە قاراي تىعىلىپ, تەرىسكەيدىڭ سۋىقتىعىن سىلتاۋراتىپ توڭىپ قالامىز دەپ ويلايدى. مىنا جەردىڭ حالقىنىڭ ءبارى ءومىر ءسۇرىپ جاتىر عوي. جاسىراتىن ەشتەڭەسى جوق, وسى جاقتا تۇراتىن ەلدىڭ ءال-اۋقاتى شىمكەنتتەگىدەن, وڭتۇستىك قازاقستاننان ءبىراز جوعارى. تابىسى دا, وڭىرلىك جاعدايى دا. قازاقتىڭ جەرى-ءبارىمىزدىڭ وتانىمىز. مەملەكەت تە, جەرگىلىكتى بيلىك تە بارلىق جاعدايدى جاساپ, ۇيمەن, جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتەدى. سوندىقتان وسى جاققا كەلىپ, كاسىبىن ناسىپكە اينالدىرامىن دەۋشىلەرگە جول اشىق. كۇنگەيدە حالقىمىز تىعىز ورنالاسقان. جۇمىس جەتپەيدى. سوندىقتان مەن وسىنداي باعدارلامانى ىسكە قوستىم. ايتاتىنىم, سولتۇستىك ايماققا كوبىرەك كەلىڭىزدەر. بارلىق جاعداي جاسالاتىنىن كورىپ وتىرسىزدار,- دەدى ەلباسى كوشىپ كەلگەن وتباسىلارمەن كەزدەسۋدە.
پرەزيدەنت قونىس اۋدارعان تۇرعىندارعا مەملەكەت تاراپىنان جاسالاتىن قامقورلىقتىڭ جۇيەلى جالعاساتىنىن جەتكىزىپ, ءوزىنىڭ دە ءومىر جولى تۋرالى ايتىپ بەردى. مەنىڭ الماتى قالاسىنىڭ ماڭىندا دۇنيەگە كەلگەنىمدى بىلەسىزدەر. 17 جاسىمدا تۋعان ولكەمنەن كەتتىم. وسىنداي شەشىم قابىلداپ, ءتۇرلى وڭىردە ەڭبەك جولىنان ء وتتىم. كەزدەسكەن قيىندىقتاردى جەڭىپ, بۇگىنگىدەي دارەجەگە جەتىپ وتىرمىن. سىزدەر مۇنى بالالارىڭىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن جاساپ جاتىرسىزدار, دەي كەلىپ اۋىلدىڭ جاڭا تۇرعىندارىنا زور دەنساۋلىق, تابىس, باق-بەرەكە تىلەدى.
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى,
تايىنشا اۋدانى
