قۇلبولدى باتىر ءحVى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن ءحVىى عاسىردىڭ باسىندا (شامامەن 1540-1630 جىلدار) ءومىر سۇرگەن تاريحي تۇلعا. ول قازاقتىڭ حاقنازار, شىعاي, تəۋەكەل, ەسىم حاندارىنىڭ تۇستاسى. ەل باسقارىپ, بي-باتىر اتانعان قوعام قايراتكەرى, كوشپەندىلەر كوسەمى بول عان. قارت شەجىرەنىڭ ايتۋىنشا ورىس پات شاسى يۆان گروزنىي نوعايلىدان قالعان قازاندى الىپ, ەندى ەرتىسكە اۋىز سالامىن دەگەنىن ەستىگەن قۇلبولدى əۋليە ق ۇلىن دىنىڭ دالاسىنا اساسىن قاداپ «اۋزى تۇكتى كəپىردىڭ وسىدان اسقانىن كورەيىن» دەپتى. ايتقانىنداي ورىستار قالىڭ تۇمانعا كيلىگىپ, ءبىر-بىرىمەن سوعىسىپ, قىرىلعانى قىرىلىپ, امان قالعاندارى كەرى ورالىپتى.
قۇلبولدى əۋليەنىڭ كىندىگىنەن − ك ۇلىك, تۇلپار, ايدابول, اقبۋرا, قابىلان, شەگىر, مايلىتون اتتى ءۇرىم-بۇتاق تاراعان. ولاردىڭ بارلىعى دا ءحVى-ءحVىى عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن ءبىرتۋار دارا تۇلعالار ەكەنىندە كۇمəن جوق.
ال ءبىز əڭگىمە ارقاۋى ەتكەلى وتىرعان نەگىزگى كەيىپكەرلەرىمىز ولجاباي باتىر مەن اتى-ءجونى التى الاشقا ءمəلىم ءəنشى-كومپوزيتور جاياۋ مۇسانىڭ ۇلى بابالارى ايدابول قۇلبولدى ۇلى بولسا 1590-1680 جىلدارى ءومىر سۇرگەن, كەزىندە شاش (تاشكەنت) قالاسىنىڭ ءبيى, داتقاسى, رۋباسى اتانعان. ونىڭ كىندىگىنەن.
− اقبىلەك اتتى ءبىر قىز, سەگىز ۇل تاراعان. بارلىعى دا سوناۋ شىرشىق, سىر بويىنان, شۋ, ۇلىتاۋ ودان باياناۋىلعا دەيىنگى ارالىقتى جايلاعان ءبىرى باتىر, ءبىرى بي, ءبىرى رۋباسى اتانىپ, جوڭعارلاردى قازاق جەرىنەن ءبىرجولاتا قۋىپ شىعۋعا سەبەپشى بولىپ, اتسالىسقان, تاريحتا اتى قالعان جاندار. جانقوزى, مالقوزى, قاراقوزى, اققوزى, بوزقوزى, قوشەتەر, قوجاكەلدى, تايكەلتىر, بارلىعى دا ايدابولدىڭ بالالارى. بۇلار تۋرالى دەرەكتەر ءمəشھۇر ءجۇسىپ كوپەەۆتىڭ شەجىرەلەرىندە, م.تىنىشپاەۆتىڭ تاريحي ەڭبەكتەرىندە, ف.ششەربينا باسقارعان دالا وبلىستارىن زەرتتەۋ ەكسپەديتسياسىنىڭ ماتەريالدارىندا, سانكت-پەتەربۋرگتىك ولكەتانۋشى يۋ.گ.پوپوۆتىڭ, ەتنوگراف, تاريحشى ف.ا.فيەلسترۋپتىڭ شىعارمالارىندا جəنە ت.ب. عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىندە مولى نان كەزدەسەدى.
الدىمەن «ون سان ورتا جۇزگە ۇران بولعان» ەر ولجاباي تۋرالى. بۇل وعان «قالماققىرعان» مەن «شۇرشىتقىرعاندا» اسقان ەرلىك كورسەتكەنى جəنە ابىلايحاندى قالماقتىڭ تۇتقىنىنان بوساتقانى ءۇشىن Əبىلقايىر, سəمەكە حان, Əبىلمəمبەت ۇشەۋىنىڭ بەرگەن اتاعى بولاتىن. الايدا ول وسىنداي اتاققا يە بولماي تۇرىپاق, ابىلاي حان, قاراكەرەي قابانباي, قانجىعالى بوگەنباي, شاقشاق ۇلى جəنىبەك, وتەگەن باتىر, مالايسارى, جاسىباي, كوكجال باراق, تولە بي, قازىبەك بي, بۇقار جىراۋلارمەن بىرگە تۇركىستاندى جوڭعارلاردان بوساتۋعا قاتىسىپ, ۇلكەن ەرلىك كورسەتكەن. ونىڭ بۇل جورىقتارى تۋرالى زەرتتەۋ ەڭبەكتەر مەن əدەبي شىعارمالار بارشىلىق. ولار ي.يا.كونشين مەن گ.ن.ءپوتانيننىڭ, ف.ا.دەربين مەن Əلكەي مارعۇلاننىڭ عىلىمي پايىمداۋلارى. سونداي-اق ساقاۋ اقىن, كوتەش اقىن, جاياۋ مۇسا, ءمəشھۇر ءجۇسىپ, شايمەردەن تورايعىروۆ, تولەپبەرگەن توعاي ۇلىنىڭ جىر, داستان, əڭگىمەلەرىندە ايتىلادى.
ماقالامىزدىڭ ەكىنشى كەيىپكەرى جاياۋ مۇسا تۋرالى كەزىندە شوقان ۋəليحانوۆ: «الداۋ مەن ارباۋدى قورلىققا سانا عان نامىسكەر. ونىڭ كوك ەتەكتى كوپكە ۇقساماعان مىنەزى بار. ونىسى − تىزەگە سالۋعا كەلمەگەنى, تەزگە باسۋعا كون بەگەنى. جانىم − ارىمنىڭ ساداعاسى دەپ انت ەتىپ, ونى وزىنە بويتۇمار ەتكەن ەردىڭ ءəلى دە الىسقا ۇشار, ۇزاققا سىلتەر تۇر قى بار. كوزىندە وت, جۇرەگىندە جالىن, وڭىندە قايرات-جىگەر تابى جاتىر. مويىماعان, جاسىماعان, بايان باسىنا شىققان جاس ەمەندەي ەشكىمگە يىلمەگەن» دەپ تولعانادى. ال جاياۋ مۇسا جايىندا 1978 جىلى «جالىن» باسپاسىنان بەلگىلى جازۋشى زەيتىن اقىشەۆتىڭ «جاياۋ مۇسا» اتتى رومانى شىقتى. وندا اۆتور باس كەيىپكەرىنىڭ ءومىر جولىن سۋرەتتەۋ ارقىلى ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن حح عاسىردىڭ باس كەزىندەگى قازاق دالا سىنىڭ جاي-كۇيىن, ونىڭ ساياسيəلەۋ مەتتىك بەت-بەينەسىن جاقسى كورسەتە بىلگەن.
بۇدان شىعاتىن قورىتىندى «ون سان ورتا جۇزگە ۇران بولعان» ەر ولجاباي قازاق جەرىنە جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزىندە قابانباي, بوگەنباي باتىرلارمەن قاتار ەرلىگىمەن اتى شىققان قولباسشىلاردىڭ ءبىرى بولسا, جاياۋ مۇسا بايجانباەۆ ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن حح عاسىر باسىندا əنشىلىگىمەن, كومپوزيتورلىعىمەن ءۇش جۇزگە ءمəلىم بولعان ءبىرجان مەن جارىلقاپبەردى, مۇستافا بۇركىتباي ۇلى سياقتى ونەر يەلەرىنىڭ ءبىرى. ەڭ باستىسى ەكەۋى دە ايدا - بول ءبيدىڭ ەكىنشى ۇلى مالقوزى رۋى نىڭ ۇرپاقتارى. اللاعا شۇكىر ەكەۋى ءنىڭ اتىندا دا اۋىل, مəدەنيەت وشاقتارى مەملەكەت, جەكە تۇلعالار تاراپىنان قويىل عان ەسكەرتكىشتەر دە بار, بولعان. ولجا بايدىڭ جاتقان قورىمى, جەرلەنگەن ورنى ولجاباي اۋىلى دەپ اتالادى. ول قازىرگى اقمولا وبلىسى, ەرەيمەنتاۋ اۋدانىندا. بۇل جەرلەر پاتشا وكىمەتى كەزىندە باياناۋىل دۋانىنا قاراستى بولعان. ال جاياۋ مۇسانىڭ جەرلەنگەن ورنى بولسا پاۆلودار وبلىسى, باياناۋىل اۋدانىنىڭ اقشوقى, ياعني ءوز اتىنداعى اۋىل بولاتىن. وسى ارادا بىزدەر نەگە وتكەن شاقپەن «بولاتىن» دەپ سويلەپ وتىرمىز. ەندى سوعان توقتالايىق.
ەلدەن جىراق جۇرسەك تە, كىمنىڭ بولسىن جۇرەگىنىڭ ءبىر تۇكپىرىندە تۋعان جەرى جاتاتىندىعى بەلگىلى. ونىڭ ۇستىنە سول ايماقتىڭ تاريحىن, əدەبيەت, مəدەنيەتىن زەرتتەپ, بىرنەشە كىتاپ شىعارعان ادامعا, ءوزىڭ تۋىپ, وسكەن جەرىڭ تۋرالى ايتىلعان كەلەڭسىز جايلار كىرپىدەي تيەدى ەكەن. سوڭعى ءبىر-ەكى جىل شاماسىندا ەلگە بارىپ, قايتىپ جۇرگەندە اۋداندا انا جەردىڭ, مىنا جەردىڭ اتتارى وزگەرتىلەدى ەكەن. اناۋ بىلاي دەپتى, مىناۋ بىلاي دەپتى دەگەن قاڭقۋ سوزدەرگە ونشا مəن بەرە بەرمەيتىنبىز. ەندى مىنە سولاردىڭ كەيبىرى شىندىققا اينالىپ, ءتىپتى ۋشىعىپ بارا جاتقان سياقتى. ايرانداي ۇيىپ وتىرعان اعايىندار اراسىندا سىزات ءتۇسىپ, ءبىر-ءبىرىن تىڭدامايتىن, قايتا ءبىر-بىرلەرىن جازعىراتىن جاعدايعا جەتىپتى.
بۇرىندارى قاراقاباق, ساقاۋ شيدەن, ايدوس, سارىشوقى, دالبا, جۋانتوبە, تۇيەقونعان, بابىر قورىعى, قوجا قورىعى, قۇنياز, بەرتىندە كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا جاڭاتىلەك, وكتيابردىڭ 40 جىل دىعى, جاياۋ مۇسا اتانعان اۋىل اتى ەندى ولجاباي باتىر اۋىلى دەپ وزگەرتىلمەك ەكەن. سول اۋىلدىڭ تۋماسى الدان التىنبەكوۆ دەگەن جىگىت اعاسى كىمدەردىڭ ىقپالىمەن ەكەندىگى بەلگىسىز, ءبىرازدان بەرى جاياۋ مۇسانىڭ اتىن ولجابايدىڭ اتىنا وزگەرتەمىز دەپ ەل اراسىن دۇرلىكتىرىپ جۇرگەنگە ۇقسايدى. الەكىنشى ءبىر سايلاۋ اقاۋوۆ دەگەن ازامات جاياۋ مۇسا بابامىزدىڭ اتىن وزگەرتپەيمىز دەپ اۋىل تۇرعىندارىنىڭ اراسىنان قول جيناۋعا كىرىسىپتى. بۇل ەكى ازاماتتىڭ تەكەتىرەسىنەن ۇرىككەن قۋاندىق دەگەن جىگىت باسقارعان ءۇشىنشى ءبىر توپ «باستان قۇلاق ساداقا» دەمەكشى, اۋىلدىڭ اتى جاياۋ مۇسا دا, ولجاباي دا بولمايدى, بۇرىنعى «جاڭاتىلەك» اتىن قايتارامىز دەپ بىلەك سىبانىپ ىسكە كىرىسكەن جايلارى بار دەيدى حاباردارلار. بۇل وقيعادان ءتىپتى, اۋدان باسشىلارى دا حاباردار سياقتى. وسى سالانى باسقاراتىن اۋدان əكىمىنىڭ ورىنباسارى باقىت حانىم ءبəرىن دە ءوزىمىز رەتتەيمىز, بەكەرگە شابىل ماڭدار دەگەنگە ۇقسايدى.
بىراق ەل ىشىندەگى دۇرمەك باسىلار ەمەس. ءبىر اتانىڭ بالالارى توپ-توپقا ءبولىنىپ, باستارىن قوسىپ, مəجىلىستەر جاساپ, قىپ-قىزىل ناۋقانشىلىقپەن اينالىسۋدا دەگەندى ەستىپ جاتىرمىز. ءتىپتى بارا-بارا ايدابول ۇرپاعى وزدەرىنىڭ ىشتەرىنەن شىققان ءمۇسىنشى بوتا ماشراپوۆقا بولاشاق «ولجاباي» اۋىلىنىڭ كىرە بەرىسىنە باتىر دىڭ ەسكەرتكىشىن قويۋعا تاپسىرما بەرىپ تە ۇلگەرىپتى. بۇل يدەيانى بىلتىر عانا قۇرىلعان «ايدابول قورىنىڭ» باسشىسى, جەرگىلىكتى كəسىپكەر ايمۇحانبەت قوجابەكوۆ پەن ونىڭ جينالعان قارجىنى ورنىمەن ءبولىپ, ناقتى نىساندارعا دۇرىس جۇمساۋ جونىندەگى ورىنباسارى جۇمابەك بەكوۆ تە قولداپ وتىر دەيدى بىلەتىندەر. وسى ورايدا بىزدەردىڭ دە ءوز تۋعان ەلىمىز بەن جەرىمىزدىڭ پاتريوتتارى رەتىنە «ايدابول قورىنىڭ» باسشىلىعى مەن مۇشەلەرىنە تومەندەگىدەي ايتار بازىنامىز, تالاپ-تىلەكتەرىمىز دە جوق ەمەس. بىرىنشىدەن, جوعارىدا كەزىندە شاش قالاسىنىڭ ءبيى, داتقاسى, رۋ باسى بولعان قۇلبولدى ۇلى ايدابولدىڭ زيراتى قازىرگى تاشكەنت قالاسىنان 18 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان ۇلكەن ارعىن اۋىلىنداعى كونە قورىمدا جاتىر دەدىك (əكەسىنەن كەيىن شاش قالاسىنىڭ بيلىگىن ءوز قولىنا العان ايدابولدىڭ كەنجە ۇلى تايكەلتىر ءبيدىڭ دە سول قورىمدا, əكەسىنىڭ جانىندا جاتقاندىعى تۋرالى دەرەكتەر بار).
جاڭادان قۇرىلىپ جاتقان «ايدابول قورى» باس بولىپ, كەيىنگى ۇرپاقتارى ۇلى بابالارىنىڭ باسىنا ءبىر قۇلپىتاس (ەسكەرتكىش) ورناتسا; ەكىنشىدەن, ايدابولداردىڭ كىشى وتانى, قارا شاڭىراعى سانالاتىن «مۇرىنتال» اۋىلىنا, ونىڭ ارعى-بەرگى جاقتارىنداعى قالىڭ قورىمداردا جاتقان (قوشەتەر قورىمى, قوسقۇلاق قورىمى جəنە ت.ب.) اراپ باتىر, سوپاق əۋليە, اقتاۋ بي, قارامان ابىز, مۇستافا بالۋان, بەردالى ءəنشى, جاباي توعاندىقوۆتاردىڭ اتتارىن كەيىنگى ۇرپاقتارعا جەتكىزۋ ءۇشىن باستارىنا, جاتقان جەرلەرىنە ەڭ قۇرىماعاندا باياناۋىلدىڭ شاقپاق تاستارىنان ەسكەرتكىش تاقتا جازۋلار قويىلسا; ۇشىنشىدەن, سوناۋ كوكشەتاۋدىڭ زەرەندىسىندەگى ايدابول اۋىلىنا ءبيدىڭ تۋعان جەرىنىڭ كوكتاسىنان قىسقاشا اتى-ءجونى, ءومىر جولى كورسەتىلگەن قۇلپى تاس ورناتىلسا; تورتىنشىدەن, 1916 جى ل عى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى كەزىندە پات شا نىڭ مۇزداي قارۋلانعان əسكەرىنە قارسى ۇرىكپەي-قورىقپاي 5 مىڭ قول جيناپ, ولارعا قارسى جالاڭ قول شاپقان جايما (بەلاعاش) جەرىندە جاتقان بəشرەدەن باتىردىڭ زيراتى دا, ولجاباي باتىردىكىندەي جاڭارتىلسا (بəشرەدەن باتىردىڭ وبرازى قازاقتىڭ كلاسسيك جازۋشىلارى ج.ايماۋىتوۆتىڭ «قارتقوجا» جəنە ز.اقىشەۆتىڭ «اقبەل اسۋى» روماندارىندا تاريحي جəنە كوركەمدىك تۇرعىدان وتە شەبەر سومدالعان); بەسىنشىدەن, ءəلى كۇنگە دەيىن ەلەۋسىز جاتقان, كەزىندە əنشىلىگىمەن اتاعى جەر جارعان مۇستافا بۇركىتباي ۇلىنىڭ باسىنا لايىقتى بەلگى قويىلسا; التىنشىدان, كەزىندە باياناۋىل دۋانىنىڭ باسشىسى, قازىسى (زاسەداتەل) بولعان سەكەرباي پاڭ مالكەلدى ۇلىنىڭ بۇل كۇندەرى تومپەشىككە اينالىپ, جوعا لۋعا از-اق قالعان زيراتى قالىپقا كەلتىرىلسە; جەتىنشىدەن, ايدابولدىڭ ۇلكەن ۇلى جانقوزى تارماعىنان ءوربىپ, وسكەن ىستىقمۇرتتاردان شىعىپ, اتتارى بۇكىل مۇسىلمان جۇرتىنا ءمəلىم بولعان جاقىپ قاجى بۇقاباي ۇلى, جاقيا قاجى بۇقاباي ۇلى, امان قاجى تاستەمىر ۇلى, قوجان قاجى, سماعۇل قاجى, نۇرباي قاجى, ءجۇنىس موللا وگىزباي ۇلى, قۇباش (قۇبايدوللا) موللا سماعۇلقوجاۇلدارىن دا ۇمىت قالدىرماي, ەستە قال دىرۋ قامىن جاساسا.
بۇلاردىڭ كوپشىلىگى اششى وزەنىنىڭ بويىندا, اقمىرزا قورىمىندا جاتقاندىقتارى بەلگىلى; سەگىزىنشىدەن, كەزىندە مۇرىنتالدا قازاقتىڭ سوڭعى حانى كەنەسارىنى اقكيىزگە وراپ, حان كوتەرگەن, ونىڭ قارۋلاس, سەنىمدى سەرىگى نار سارىباتىر ۇلى اقمولا وبلىسىنىڭ ستەپنوگورسك قالاسىنىڭ ماڭىندا جاتىر. زيراتىنىڭ اينالاسى 300-گە جۋىق, بيىكتىگى 3-4 مەترلىك قادا تاستارمەن قورشالعان. جاي كۇندەردىڭ وزىندە كوبىنە كوزاشتىرماس الاي-دۇلەي بوران سوعىپ تۇرادى. كيەلىلىگى سونداي, ونىڭ باسىنا بارىپ دۇعا وقۋدىڭ ءوزى كەيدە وڭايعا سوقپايدى; توعىزىنشىدان, باياناۋىلدىڭ جامباقى شاتقالىنداعى «كورپەباي» جۇرتىندا 1942 جىلى لەنينگرادتى قورعاعان «مارس» باتالونىنىڭ كومانديرى سادىق جۇماباەۆ پەن وسى ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا فاشيستەر مەن ارپالىسىپ ءجۇرىپ 16 جەردەن جارا لانعان, قازاقتان شىققان تۇڭعىش ۇشقىشتاردىڭ ءبىرى, كەيىن بەيبىت زاماندا دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ جەكە ۇشقىشى بولعان سادىق احمەتوۆ دۇنيەگە كەلگەن. بۇلار دا ايدابول ءبيدىڭ ۇرپاقتارى. وسىنداي باتىرلاردى جاس ۇرپاقتىڭ ەسىندە مəڭگى قالدىرۋ ءۇشىن نەگە يگى شارالار ۇيىمداستىرىپ, تۋعان جەرلەرىنە ەسكەرتكىش تاقتالار ورناتپاسقا. تىزە بەرسەك ايدابول رۋىنان شىققان اردا تۇلعا لار ءəلى دە بارشىلىق.
ولاردى كەيىنگە قالدىرا تۇرايىق. ال تاياۋ جىلدارى «ايدابول قورىنىڭ» باسشىلارى مەن قوسشىلارى وسىنداي يگى ىستەردىڭ جانىنان تابىلسا, قاراپايىم حالىقتىڭ, ايدابول بي ۇرپاقتارىنىڭ ولارعا ايتار العىسى شەكسىز بولارىنا داۋ جوق. ەندى جوعارىدا ايتىلعان مəسەلەلەرگە بايلانىستى ورتان جولدا ءۇزىلىپ قالعان ويى مىزدى ودان ءəرى وربىتەر بولساق, نەگىزگى, باستى وقيعادان ەندى حاباردار بولىپ, ەل ىشىندە باس كوتەرۋگە جارايدى-اۋ دەگەن ولجاباي باتىردىڭ دا, ونىڭ ىشىندە جاياۋ مۇسانىڭ جيەندەرى تەمىرحان ءدۇر مانوۆ اقساقال, ارداگەر جۋرناليست گۇلبارشىن ءدۇرمانوۆا اپايىمىز, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور التاي قالياقپاروۆ, مۇگەدەكتەر ارباسىنا تاڭىلعانى بولماسا, كەز كەلگەن قازاق بالاسى ءۇشىن جانىن بەرۋگە دايار نۇركەن سالىقباەۆ جəنە ەرتىس ءوڭىرىنىڭ ادۋىندى اقىنى ارمان قانيلار دا اڭ-تاڭ بولىپ, قولدارى جەتەتىن, سوزدەرى وتەتىن جەرلەرمەن, جەكە تۇلعالارمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ جاتقانعا ۇقسايدى. وسىنداي ادامزات بالاسىن قۇردىمعا باستايتىن ءىس-əرەكەتتەر جونىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.Ə.نازارباەۆ ءوزىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ەڭبەگىندە: «پراگ ماتيزم − ءوزىنىڭ ۇلتتىق جəنە جەكە بايلىعىڭدى ناقتى ءبىلۋ, ونى ۇنەمدى پايدالانىپ, سوعان سəيكەس بولاشاعىڭدى جوسپارلاي الۋ, ىسىراپشىلدىق پەن استامشىلىققا, داڭعويلىق پەن كەردەڭدىككە جول بەرمەۋ دەگەن ءسوز.
قازىرگى قوعامدا شىنايى مəدەنيەتتىڭ بەلگىسى − ورىنسىز سəنسالتانات ەمەس. كەرىسىنشە, ۇستامدىلىق, قاناعاتشىلدىق پەن قاراپايىمدىلىق, ۇنەمشىلدىك پەن ورىندى پايدالانۋ كورەگەندىكتى كورسەتەدى. ناقتى ماقساتقا جەتۋگە, ءبىلىم الۋعا, سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستاۋعا, كəسىبي تۇرعىدان جەتىلۋگە باسىمدىق بەرە وتىرىپ, وسى جولدا əر نəرسەنى ۇتىمدى پايدالانۋ − مىنەزق ۇلىقتىڭ پراگماتيزمى دەگەن وسى. بۇل – زاماناۋي əلەمدەگى بىردەن-ءبىر تابىستى ۇلگى. ۇلت نەمەسە جەكە ادام ناقتى ءبىر مەجە گە بەت تۇزەپ, سوعان ماقساتتى تۇردە ۇمتىل ماسا, ەرتەڭ ىسكە اسپاق تۇگىلى, ەلدى قۇر دىمعا باستايتىن پوپۋليستىك يدەولوگيا لار پايدا بولادى» − دەپ ناقتى لاپ بەرگەن.
الايدا, جوعارىدا بولىپ جاتقان وقيعالار ەلباسىنىڭ بۇل رۋحاني جاڭعىرۋىنا كەرەعار دۇنيەلەر مە دەپ قالاسىڭ. ويىمىزدى قورىتىندىلاي ايتساق: بىرىنشىدەن, ءبىر تۇلعانىڭ اتىن ەكىنشى ءبىر تۇلعانىڭ اتىمەن اۋىستىرۋ, نەمەسە ونى مۇلدە وشىرۋگە ۇمتىلۋ جاقسىلىقتىڭ بەلگىسى ەمەس. اۋدان باسشىلارى جاياۋ مۇسانىڭ اتىن ەندى بولاشاق ولجاباي اۋىلىنىڭ مəدەنيەت ۇيىنە بەرەمىز دەپ جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى الداۋسىراتىپ جاتقان كورىنەدى. سوندا دەيمىز-اۋ, ونىڭ اتىن تۋعان اۋىلىنان قىزعاناتىنداي جاياۋ مۇسا بابامىز اۋداننىڭ əكىم-قارالارىنا نە جازىپ قويىپتى ەكەن؟! ەكىنشىدەن, اۋىلدىڭ اتى ولجاباي دا, جاياۋ مۇسا دا اتالماي جاڭاتىلەك اتانسا, ودان كىم ۇتىلىپ, كىم ۇتادى دەگەن سۇراق تۋىندايدى. ۇشىنشىدەن, الدا-جالدا بۇرىنعى جاياۋ مۇسا اۋىلىنا ولجاباي اتى بەرىلىپ جاتسا, ەرەيمەنتاۋداعى قانجىعالى تۋىس تار ولجەكەڭە باياناۋىلدان جاڭادان اۋىل اتى بەرىلىپ جاتىر ەكەن, بىزدەر دە ەندى بۇرىنعى ولجاباي اۋىلىنا بوگەنباي بابامىزدىڭ اتىن بەرەيىك دەپ شەشىم شىعارسا, وعان كىم قارسى تۇرا الار دەيسىز. تورتىنشىدەن, ولجاباي دا, جاياۋ مۇسا دا اتاۋسىز, ياعني اۋىلسىز قالسا ەرتەڭ گى ۇرپاققا نە بەتىمىزدى ايتامىز؟ وسىدان ونشاقتى جىل بۇرىن باياناۋىل اۋدانىنىڭ بۇرىنعى əكىمى قورا باي شəكىروۆ مەنىڭ «ايدابول سارى باتىر» دەگەن كىتابىما العىسوز جازىپ بەرىپ جاتىپ: «قىرىقباي ءىنىم! باياناۋىل بىلە-بىلگەن ادامعا تاريحى تۇنىپ تۇرعان التىن كەنىش قوي. باتىر, بي, حان, جىراۋلارىن بىلاي قويعاندا وسى كوكتاۋدان 99 əۋليە شىققان. بارلىقتارىنىڭ اتىجوندەرى مەندە قاتتاۋلى. Əتتەڭ, تەك سوڭعى كەزدەرى ەل-جەردىڭ تاريحىن شالا بىلەتىن اتقامىنەر بىلگىشتەر كوبەيىپ كەتتى. ناقتى بىلەر دەرەك, دəيەكتەرى جوق, انادان ەستىدىم, مىنادان وقىدىم دەپ ورىندى-ورىنسىز قۇلاش-قۇلاش ماقالا, ءتىپتى ىركەس-تىركەس كىتاپتار جازىپ, تاريحشى, جازۋشى اتانىپ جۇرگەندەر دە كوبەيىپ بارادى. بۇنىڭ سوڭى جاقسىلىققا اپارا قويسا», − دەگەن كۇمəنىن دا جاسىرماعان ەدى. بۇگىنگى كۇنى قوراباي اعامىزدىڭ سول ايتقان ءسوزى شىندىققا اينالعان ءتۇرى بار. سوندا دەيمىز-اۋ, وسىنداي تاريحىنا كەلبەتى ساي اۋدان ورتالىعى مەن اۋىلدارىندا كەيىنگىلەرگە اقىل ايتىپ, جول كورسەتەر كوكىرەگى وياۋ, كوزى اشىق اقساقالداردىڭ بولماعاندىعى ما؟ تاريح پەن əدەبيەت, مəدەنيەتتەن حاباردار وقىعان, توقىعان دەگەن ازاماتتار قايدا ءجۇر؟ Əلدە ولاردان دا ايىرىلىپ, قۋ تاقىرعا اينالعانىمىز با؟ سۇراق كوپ, جاۋاپ جوق. مىناۋ وتپەلى زاماننىڭ قارا بۇلتى مەن نوسەر جاۋىنى اقىلىمىزدى شايىپ, سانامىزدى شىنايى ومىرگە قاجەتتىلىگى شامالى كəكىر-شۇكىر, كۇلقوقىسپەن شىرماپ تاستاعان با؟!
قىرىقباي اللابەرگەن,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى,
«قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى»
