استانا – مامىلەگە شاقىراتىن رۋحاني ورتالىق
جاڭا زاڭ جاڭا سەرپىن اكەلەدى
قوعامنىڭ قىزۋ تالقىسىنا تۇسكەن «ءدىني قىزمەت پەن ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ءدىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» پارلامەنت بەكىتىپ ۇسىنعان زاڭدارعا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ 2011 جىلعى قازاننىڭ 11-ىندە قول قويدى. ءدىن تۋرالى جاڭا زاڭىمىز – قازىرگى زامان مەن بۇگىنگى ۋاقىت تالابىنا ساي كەلەتىن زاڭ. زاڭنىڭ اتاۋىنىڭ وزگەرۋى كوپ نارسەنى اڭعارتادى. راسىندا دا, 1992 جىلى العاش رەت قابىلدانعاندا ءدىن سالاسىنداعى زاڭىمىز «ءدىني سەنىم بوستاندىعى جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭ دەپ اتالعان بولاتىن. ودان بەرىرەكتە, ياعني 2002 جانە 2008 جىلدارى زاڭعا وزگەرىس ەنگىزىلگەندە دە قۇجاتتىڭ اتاۋى سول قالپىندا ساقتالدى. ەندى زاڭ «ءدىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» دەپ اتالادى. زاڭنىڭ وسىلاي جاڭاشا اتالۋى, قازىرگى جاعدايعا, قازىرگى ءدىني احۋال تالابىنا ساي كەلىپ تۇر دەپ ايتا الامىز.وسى زاڭ قابىلدانعان ون توعىز جىلدان بەرى ەلىمىزدە ءدىني سەنىم بوستاندىعى تولىق بەكىدى, ورنىقتى. ال ەندىگى باستى تالاپ, مىندەت – ول ءدىني قىزمەت, ءدىني سەنىم بوستاندىعىنان كەيىن ءدىني قىزمەت پەن ءدىني اعارتۋ-ناسيحات جۇمىسىن كەڭىنەن جۇرگىزۋ. زاڭدا ءدىني بىرلەستىكتەر مەن ميسسيونەرلەر قىزمەتىن مەملەكەت تاراپىنان زاڭ شەڭبەرىندە تۇراقتى تۇردە قاداعالاپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن پارمەندى تەتىكتەر قاراستىرىلعان. ءدىني بىرلەستىكتەردى قۇرۋ, مەملەكەتتىك تىركەۋ, قايتا قۇرۋ جانە تاراتۋ تارتىپتەرى جۇيەگە كەلتىرىلگەن. زاڭدا ەلىمىزدىڭ باي رۋحاني ءداستۇرلى, تاريحي, مادەني ەرەكشەلىكتەرى مەن ادام قۇقىقتارىنا بايلانىستى حالىقارالىق دارەجەدەگى بارلىق نورمالار تولىق ەسكەرىلگەن. ءدىن تۋرالى زاڭناما سالاسىنداعى مەملەكەتىمىزدىڭ جانە زايىرلى شەت مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسى تولىعىمەن ساراپتالىپ, پايدالانىلعان. وسىنىڭ بارلىعى قوعامدىق ءومىردىڭ قاۋىپسىزدىگىن, رۋحاني سانانىڭ سالاۋاتتىلىعىن ساقتاۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسادى. زاڭنىڭ العىسوزىندە «حانافي باعىتىنداعى يسلامنىڭ جانە پراۆوسلاۆيەلىك حريستياندىقتىڭ حالىق مادەنيەتىنىڭ دامۋى مەن رۋحاني ومىرىندەگى تاريحي ءرولىن تانيتىنى, قازاقستان حالقىنىڭ رۋحاني مۇراسىمەن ۇيلەسەتىن باسقا دا دىندەردى قۇرمەتتەيتىنى» اتاپ كورسەتىلگەن. التى تاراۋ مەن 25 باپتان تۇراتىن زاڭدا: عيبادات ءۇيى, ءدىني قىزمەت, ءدىني قىزمەتشى, ءدىني بىرلەستىك, ميسسيونەرلىك قىزمەت جانە ۋاكىلەتتى ورگان سياقتى بۇگىنگى ومىردەگى نەگىزگى ءدىني ۇعىمدارعا تۇسىنىكتەمە بەرىلگەن. ءدىني بىرلەستىكتەر مارتەبەسىن ايقىنداۋ ءماسەلەسى جاڭادان ەنگىزىلىپ, جەرگىلىكتى ءدىني بىرلەستىكتەردى قۇرۋشىلار سانى 50 ادامنان كەم بولماۋى ءتيىس, ايماقتىق ءدىني بىرلەستىكتە 500-دەن كەم ەمەس ادام, ال رەسپۋبليكالىق ءدىني بىرلەستىكتە 5000-نان كەم ەمەس قازاقستان ازاماتتارى قۇراي الادى. جاڭا زاڭدا ءدىني بىرلەستىكتىڭ اتاۋىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلعان. بۇگىندە رەسپۋبليكادا «سالەم, اتىراۋ», «ماحاببات», «قۇتقارۋشى», «ارمان», «شاپاعات», «قۇداي اسسامبلەياسى», «جاڭا اسپان» سياقتى ءار ءتۇرلى اتاۋى بار 400-دەن استام پروتەستانتتىق ءدىني بىرلەستىكتەر تىركەلگەن. زاڭنىڭ 14-بابىندا كورسەتىلگەندەي, ءدىني بىرلەستىكتىڭ اتاۋىندا قوعام مۇشەلەرىن اداستىراتىن تۇسىنىكسىزدىك بولماۋعا, ونىڭ ناقتى باعىتى, ۇستاناتىن سەنىمى مەن مارتەبەسى قامتىلۋعا ءتيىس. زاڭنىڭ 8-بابى ميسسيونەرلىك قىزمەت تۋرالى. قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندا 27 شەت مەملەكەتتەن كەلگەن 284 ميسسيونەر ءدىني قىزمەت اتقارۋدا. ولار تىركەۋدەن وتكەن, كوبىسى پولشا, كورەيا, اقش, گەرمانيا, رەسەي, يتاليا, شۆەيتساريا جانە يسپانيا وكىلدەرى. ەندى شەتەلدىك ميسسيونەرلەر ءدىن ىستەرى اگەنتتىگىنىڭ اۋماقتىق بولىمشەلەرىندە جىل سايىن قايتا تىركەۋدەن وتۋگە مىندەتتى. مەملەكەتتىك تىركەۋدەن وتپەگەن تۇلعالاردىڭ ميسسيونەرلىك قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋىنا تىيىم سالىنعان. زاڭدا وتباسىن بۇزۋعا بەيىم جانە سوعان ءماجبۇرلەيتىن, ورتا مەكتەپتە ءمىندەتتى ءبىلىم الۋعا كەدەرگى جاسايتىن, ازاماتتاردىڭ يماندىلىعى مەن دەنساۋلىعىنا زيان كەلتىرەتىن ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ, جالپى ايتقاندا تەرىس پيعىلدى ءدىني اعىمداردىڭ قىزمەتىنە تىيىم سالۋ قاراستىرىلعان. مەملەكەتتىك ورگانداردا, ۇيىمدار مەن مەكەمەلەردە, ونىڭ ىشىندە ءبىلىم بەرۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارىندا ءدىني بىرلەستىكتەر قۇرىلىمدارىن اشۋعا جول بەرىلمەيدى. سونىمەن قاتار, ءدىني ادەبيەتتى اكەلۋگە, باسىپ شىعارۋ مەن تاراتۋعا قاتىستى ەرەجەلەر دە كورسەتىلگەن. سوعان سايكەس, ءدىني ادەبيەتتى, ءدىني مازمۇنداعى وزگە دە اقپاراتتىق ماتەريالداردى, ءدىني ماقساتتاعى زاتتاردى تاراتۋعا تەك عيبادات ۇيلەرىندە, ءدىني وقۋ ورىندارىندا, سونداي-اق جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار بەلگىلەگەن ارنايى تۇراقتى ءۇي-جايلاردا عانا رۇقسات ەتىلەدى. ەندى كەزدەيسوق ادامداردىڭ كوشە بويىندا تۇرعىندارعا ءوز ءدىني كوزقاراستارىن ورىنسىز ۇگىتتەۋىنە, نە تۇرعىن ۇيلەردى ارالاپ, ءدىني كىتاپتاردى تاراتۋعا جول بەرىلمەيدى. جاڭا زاڭدا مەملەكەتتىڭ دىننەن جانە ءدىني بىرلەستىكتەردەن بولىنگەنى جونىندەگى كونستيتۋتسيالىق نورما ايقىن جازىلعان. ەشبىر ءدىن مەملەكەتتىك نەمەسە مىندەتتى ءدىن رەتىندە ورنىقتىرىلمايدى, وسىلايشا مەملەكەتتىڭ زايىرلى سيپاتى نازاردا ۇستالىپ, ءدىني جانە مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ بىرىگۋىنە جول بەرىلمەيدى. مەملەكەتتىڭ زايىرلىلىعى ەلىمىزدىڭ تۇراقتىلىعى مەن وركەندەۋىنىڭ باستى تىرەگى بولىپ تابىلادى. بۇل ورايدا «زايىرلىلىق» ۇعىمىن دۇرىس تۇسىنە ءبىلۋمىز كەرەك. زايىرلى مەملەكەت ۇعىمىن قوعامدىق پىكىردە, ءتىپتى بيلىكتە دە اتەيست, قۇدايسىز مەملەكەت دەپ ەسەپتەيتىندەر بار. اتەيستىك مەملەكەت – دىنگە قارسى مەملەكەت, ال زايىرلى مەملەكەت – ءدىندى قولدايتىن, دىنگە مۇقتاج مەملەكەت. الەمدەگى كوپتەگەن زايىرلى مەملەكەتتەر شىركەۋلەر مەن سوبورلاردى تاريحي-ءمادەني وشاقتار رەتىندە قارجىلاندىرادى. ءدىن قىزمەتكەرلەرىنە مەملەكەتتەن ەڭبەكاقى تولەنەدى, بىرقاتار ەلدەردە شىركەۋ سالىعى ەنگىزىلگەن. حالىقتىڭ تاريحي, رۋحاني ءومىرىنىڭ نەگىزىنە اينالعان ءدىندى زايىرلى مەملەكەت اشىق قولدايدى. وركەنيەتتى ەلدەردىڭ ءبارى ءدىندى قۇرمەتتەيدى. ءادىل زاڭنىڭ ۇستەمدىك قۇرۋى قاشان دا دەموكراتيانىڭ العىشارتى بولىپ تابىلادى. بۇل زاڭ – دىندارلىق پەن دىنبۇزارلىقتىڭ ارا-جىگىن ايقىندايتىن, ارامزا پيعىلداعى ءدىني بىرلەستىكتەردى اۋىزدىقتايتىن زاڭ. ەندى ءدىن تۋرالى جاڭا زاڭنامالىق تالاپتاردىڭ دۇرىس ورىندالۋىن جۇيەلى تۇردە قاداعالاۋ – ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ, قۇقىق قورعاۋ جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ مىندەتى.ءدىن بىرلىگى – ۇلت بىرلىگى
بۇگىندە ءبىرىنشى كەزەكتە ءبىز ءدىني بىرلىكتى وتە مىقتى ۇستاۋىمىز شارت, ويتكەنى, ءدىني بىرلىك بولمايىنشا, ۇلتتىق بىرلىك تە بولمايدى. ءدىني راديكاليزم يدەيالارىن تاراتۋعا ۇلتتىق ەتنوستار مەن ەتنومادەني بىرلەستىكتەر جەتەكشىلەرىنىڭ بەدەلىن قارسى پايدالانعان ءجون. ەتنومادەني بىرلەستىكتەر جەتەكشىلەرىنىڭ جاقسى ىستەرى ارقاسىندا ەلىمىزدە ۇلتارالىق ەگەس, ءدىني تەكەتىرەس بۇگىندە جوق. ءبىز وسى يگى تاجىريبە مەن كۇشتى ارقاشاندا ناسيحاتتاپ, بەلسەندىلىكپەن پايدالانا ءبىلۋىمىز كەرەك. ءيا, ءبىز وسى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ارقاسىندا دىنىمىزبەن قايتا قاۋىشىپ جاتىرمىز, ءدىنىمىز بىزگە قايتىپ كەلدى دەيمىز. بىراق, وسى ءدىنىمىز قايتىپ كەلدى مە, الدە قايتا تۋدى ما؟ مەنىڭشە, ەرتەدەگى اتا-بابالار ۇستانعان ءدىن جولى بۇگىن سول كۇيىندە ورالدى دەپ ايتا المايمىز. بۇلاي دەۋگە سەبەپشى بولىپ وتىرعان دالەلدەر دە از ەمەس. ەلىمىزدە بۇگىن ءتۇرلى ءدىني راسىمدەر ءار وبلىستاردا, ءتىپتى ءبىر وبلىس ىشىندەگى اۋدانداردا اراسى جەر مەن كوكتەي ايىرماشىلىقتارمەن ورىندالىپ, ءوتىپ جاتادى. دەگەنمەن, مۇسىلمان ءدىنى – يسلام بىرەۋ, ولاي بولسا, بارلىق ءدىني راسىمدەر دە رەسپۋبليكانىڭ بارلىق جەرىندە بىردەي بولۋى ءتيىس ەمەس پە؟ ال بىزدە, كەرىسىنشە, دۇمشە مولدالار كوبەيگەن سايىن ءدىني ءداستۇرلەر دە توقسان تۇرلەنە باستادى. كوپتەگەن جەردە ماڭگىلىككە اتتانعان باۋىرلاردى اق جۋىپ, ارۋلاپ شىعارىپ سالۋ كەزىندە مولدا-يمامدارىمىز باستاپ, قاجىلارىمىز قولداپ شاريعات تالابىن بۇرمالاپ, ىسىراپقا جول بەرۋدەمىز. اۋىل-اۋىلدا, قالالاردا ماقتانگەرشىلىككە سالىنىپ, ارتىندا قالعان بالا-شاعا قارىزعا باتىپ, جانازانى, قىرقى-جىلىن توي سياقتى وتكىزۋگە تىرىسادى. ەلىمىزدەگى بۇكىل مۇسىلماندار قاۋىمى سايلاپ بەكىتكەن قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ, باس ءمۇفتيدىڭ شىعارعان ءپاتۋا, بۇيرىق-تالاپتارى كوپتەگەن جەردە دۇرىس ورىندالماي, ءتىپتى, ەسكەرىلمەي جاتادى. سوندىقتان, بىزدە يسلام ءدىنى تاقىرىبىندا گەوگرافيالىق ورنالاسۋىمىزدان تاۋەلسىز, بىرتەكتى ورتاق ءدىني ءداستۇرلەرىمىزدىڭ بولۋىن, ورتاق ءدىني ءتارتىپ پەن ءدىني زاڭدىلىقتاردىڭ بولۋىن تالاپ ەتۋىمىز كەرەك. مىسالى, بۇگىندە قاراجات-مۇمكىندىگىنىڭ ارقاسىندا قاسيەتتى مەككە-مەدينەگە بارىپ كەلگەن كوپتەگەن ازاماتتارىمىزدىڭ يسلام دىنىنەن بەيحابار بولا تۇرا, وزدەرىنە «قاجى» اتاعىن مەنشىكتەپ الۋدى ادەتكە اينالدىرعاندارىن ءتۇسىنۋ قيىن. وسىنداي كوپتەگەن قاجىسىماقتار ناماز وقىماق تۇگىلى, جاستاردىڭ الدىندا ءدىن – يسلام تۋرالى, نە قاسيەتتى قۇران كارىم تۋرالى ەكى-ءۇش ءسوزدىڭ باسىن قوسىپ تا ايتا المايدى. ءتىپتى, كەيبىر ازاماتتار قاجىلىق ساپاردان كەلە سالا ءدىني باسقارمادان قولدارىنا «قاجى» دەگەن ارنايى «سەرتيفيكات-ديپلوم» بەرۋدى تالاپ ەتەدى. بۇل دا ءدىندى جەڭىلگە سايىپ, ونىڭ قاسيەتىن تومەندەتۋدىڭ, ءدىني بىلىمسىزدىكتىڭ ەتەك الۋىنىڭ سالدارى. مۇسىلمانعا قاجىلىق وتەۋ ساپارى – تۋريستىك ساپار ەمەس, قاسيەتتى بەس پارىزدىڭ ءبىرى. ءتىپتى, بۇرىنعىنىڭ ادامدارى مەككە-مەدينەگە جاياۋ بارۋ كەرەك دەمەيتىن بە ەدى, ال «قاجى», «يمام» سوزدەرىنىڭ مازمۇنىنا شىن ءسايكەس ادامدار ءبىر اۋىلدا, ءبىر شاعىن ەلدە ساناۋلى عانا بولمايتىن با ەدى؟ ەندى, مىنە, جالعان اتاقتىلاردىڭ كوبەيۋى شىن اتاقتىلاردىڭ قۇنىن, دارەجەسىن ءتومەندەتىپ كەلە جاتىر. وسى جاعداي دا مۇسىلمان قاۋىمىن سوڭعى كەزدە ءبىراز الاڭداتادى. ءدال بۇگىن ءبىزدىڭ ەلدىگىمىزگە قاۋىپتى دەرتتىڭ ءبىرى – داستۇرسىزدىك پەن دىنسىزدىك. اتقارىلىپ جاتقان كوپتەگەن وڭ ىستەرگە قاراماستان, ءداستۇرلى يسلام ءدىنىن ءار ءتۇرلى سەكتالاردان قورعاۋ جۇمىسىنىڭ ساپا جاعىنان تومەندىگىن باسا ايتۋىمىز كەرەك. ەل ىشىندە كۇماندى, ەلدى بىرىكتىرەتىن ەمەس, بەرەكەسىن الىپ توزدىراتىن توپتار, ەلگە ىشتەي ىرىتكى سالۋشى جالعان ءدىني اعىمدار جەتەرلىك. ءدىندى ءوز پايداسىنا قاراي بۇرمالاپ, يسلامي نانىم-تانىمداردى شاتاستىرۋشىلار كوپتەپ كەزدەسەدى. بۇگىندە مەشىتتەر ماڭىندا وزدەرىن «ناعىز مۇسىلمان باتىر», وزگەنى «كاپىر» سانايتىندار كوبەيدى. كوپتەگەن قالالاردا ءبىرى جاقىن تۋىسىنىڭ, ءبىرى وتباسى مۇشەسىنىڭ, ەندى ءبىرى دوس-جاراننىڭ تەرىس اعىمعا ءتۇسىپ كەتىپ, ءومىرىنىڭ شىرقى بۇزىلعانىن ايتىپ, پسيحولوگتار مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنان جاردەم سۇراپ جۇرگەندەر قانشاما. بۇگىندە تەك استانادا سوڭعى ەكى جىلدا وسىنداي تەرىس پيعىلدى اعىمداردان زارداپ شەككەندەرگە كومەكتەسەتىن ءۇش ۇيىم اشىلدى. ال, ەتەكتەرىنە شالىنىپ, قارا ورامالمەن تۇمشالانعان وقۋشى قىزدار مەن ستۋدەنتتەر, جاس كەلىنشەكتەر قانداي اعىمنىڭ جەتەگىندە ءجۇر؟ قوعامدى قاتتى تولعانتاتىن تاعى ءبىر جاعداي, ول – جۇزدەگەن-مىڭداعان ۇل-قىزدارىمىزدىڭ اتا ءدىنىن تارك ەتىپ, ءبىرى – كريشنا, ءبىرى – يەھوۆا كۋاگەرى, ءبىرى – باپتيست بولىپ جات دىندەرگە بەرىلىپ كەتكەندەرى. ال, وسىعان توسقاۋىل بەرۋدىڭ ورنىنا, كەيبىر زيالى قاۋىم وكىلدەرى جاستارعا: «ءدىنىڭ وزگەرسە وزگەرە بەرسىن, مادەنيەتىڭ وزگەرمەسىن», دەپ, ەكىنشىلەرى: «يسلامدا تەك احماديا ءدىنى تازا», دەپ جار سالىپ ءجۇر. ەندى ءبىر استاناداعى عالىمسىماق وتانداسىمىز ۇلى ابايدى, شاكارىمدى كريشنا قۇدايىنا تۋىستاندىرىپ عىلىمي ديسسەرتاتسيا جازىپ الەك. بۇگىندە ءوز اكە-اتاسىنىڭ, رۋ-تايپا اتتارىن الا باستاعان مەشىتتەر اللاتاعالانىڭ جەردەگى ۇيىنەن گورى, باس-باسقا, رۋ-رۋعا ءبولىنۋدىڭ ورنىنا اينالىپ بارا جاتقان جوق پا؟ مەشىت سالۋدا وسى قالتالى كاسىپكەرلەردىڭ باسەكەلەستىگى كىمگە كەرەك؟ اعا بۋىن, ەل اقساقالدارى, قاجىلارىمىز وسىعان توسقاۋىل قويۋدىڭ ورنىنا, ءار اۋىلدا, ەلدى مەكەندە اشىلعان رۋ, تايپا مەشىتتەرىنە «قۇتتى بولسىن» ايتىپ ءجۇر. مىسالى, ءتاۋەلسىزدىك جىلدارى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 902 مەشىتتىڭ جاماعاتقا ەسىك اشقانى قانداي جاقسىلىق, قۋانىش. دەگەنمەن, ءبىر مەشىت مولىنان جەتەتىن شاعىن اۋىلدا ءۇش مەشىتتىڭ سالىنۋىنىڭ قانداي قيسىنى بار. جامبىل وبلىسى قورداي اۋدانىنداعى شاعىن ءۇش اۋىلدا 26 مەشىت بار. قازاقستاندا «يسلام وپپوزيتسياسى» ورنايدى دەپ ساۋەگەيسىپ جۇرگەندەر دە جوق ەمەس. ءدال ءبۇگىنگى قىم-قۋىت, يمانى ازداۋ تىرلىكتە ءدىن تۋرالى جۇرتتىڭ كوبى بىلەتىن سەكىلدى سويلەۋگە قۇمار. سوڭعى كەزدە وزدەرى ءدىنىمىزدىڭ وركەندەۋىنە تىكەلەي ۇلەس قوسپاسا دا, سىنامپازدىققا سالىنىپ ءدىني باسقارماعا, يمامدارعا كىنا تاعۋشىلار كوبەيدى. جۋرناليست م.تەلىبەكوۆ دەگەن ازامات الماتىدا جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىك اشىپ, كەيىننەن ءوزى وعان «قازاقستان مۇسىلماندارى وداعى» دەپ ات بەرىپ, دىننەن حابارى جوق بولسا دا ءدىن تاقىرىبىندا ماسەلەلەر كوتەرگەن بولىپ, قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنان باستاپ, مەشىت پەن مولدالاردىڭ جۇمىستارىنا باعا بەرىپ, سىناپ ءجۇر. ال, سەمەي قالاسىندا تىركەلگەن ء(دىني بىرلەستىك ەمەس) «سەنىم, ءبىلىم. ءومىر» قوعامدىق ءبىرلەستىگى بارلىق وڭىردە زىكىرشى-يسماتۋللاشىلاردى اشىق ناسيحاتتاپ, جەرگىلىكتى يمام-مولدالاردى اۋىستىرۋعا, ءسويتىپ ولاردىڭ ورنىنا وزدەرىنىڭ وكىلدەرىن قويۋعا ارەكەتتەنىپ ءجۇر. 2010 جىلى الماتىداعى «مامىر» شاعىن اۋدانىنىڭ ماڭىنداعى ءۇش قاباتتى ۇيدە «زىكىرشى-سوپىلاردىڭ» «قىرىق كۇندىكتەن» وتەتىن «ءشىلحانا مەدرەسەسىنە» پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى شۇعىل وپەراتسيا ۇيىمداستىرىپ, وندا قاماۋدا وتىرعان 60-قا جۋىق جاستاردى بوساتتى. قازىرگى كەزدە الماتىدا سول «زىكىرشىلەردىڭ» كوسەم ءپىرى, «تاقسىر» يسماتۋللا ماقسۇم مەن قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى سايات ىبىراەۆتىڭ جانە تاعى بىرنەشە باسشىلارىنىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق ىستەر قوزعالىپ, ولار سوت وتىرىسىندا جاۋاپ بەرۋدە. ءدىنىمىز ءۇشىن اسا وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى – وتاندىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ءدىن ماسەلەسى تولىققاندى ءارى دۇرىس كوتەرىلىپ ءجۇر مە دەگەن ماسەلە. اتا-بابا دىنىمەن ەندى عانا قاۋىشىپ جاتقان ءبىز ءۇشىن حالقىمىزدىڭ رۋحاني سۇرانىستارىن تيىسىنشە قاناعاتتاندىرۋ, باق-تى مەيلىنشە ءتيىمدى پايدالانۋ جاعىنان ءالى دە جەتكىلىكسىزدىگى كۇن تارتىبىنە وتكىر قويىلىپ وتىر. باق يسلام ءدىنىمىزدىڭ ناعىز جاناشىر مىنبەرىنە اينالسىن دەپ تالاپ قويۋىمىز ءالى ەرتەرەك تە شىعار. دەگەنمەن, كوپشىلىككە ءدىنىمىزدى جەتكىزۋدە باق-تاردىڭ ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى مويىندارىنا الاتىن ۋاقىتى جەتتى. بۇگىندە ءدىن تاقىرىبىندا, دىندەردىڭ كوپتەگەن پايدالى ىستەرىن كورسەتىپ ناسيحاتتاۋدا باق كوپ بەلسەندىلىك تانىتپايدى. ولار يمام-مولدالاردى سىناپ-مىنەپ, مەشىتتەردەگى كەيبىر جايسىز جاعدايلاردى كوپىرتىپ, مولىراق جازۋعا تىرىسادى. كوپتەگەن جۋرناليستەر شيەلەنىستى جاعداي مەن سوت سەرگەلدەڭىنەن تايساقتاپ, تەرىس پيعىلدى ءدىني ۇيىمداردىڭ قىزمەتىن جازۋدان وزدەرىن اۋلاق ۇستايدى. سوڭعى كەزدەرى بىرقاتار باق وكىلدەرى ۇيىمداسقان قىلمىستىق كورىنىس ورىن الا قالسا, وعان قاتىسقانداردىڭ قاي ءدىندى ۇستاناتىندارىن سۇراستىرىپ, وقيعادان ءدىني استار ىزدەپ, الەك-شالەك بولاتىندى شىعاردى. دىنىمىزگە كولەڭكە تۇسىرگىسى كەلەتىن مۇنداي ارەكەتتەر ءدىن جاۋلارىنىڭ ديىرمەنىنە سۋ قۇيۋ ەمەس پە؟ وزگە سەنىمدەگىلەردىڭ قايسىسى ءوز شىركەۋى مەن پوپتارىن جەردەن الىپ, جەرگە سالىپ ءجۇر. وندايلاردى ورىس ءتىلدى گازەت بەتتەرىنەن, تەلەديداردان كەزدەستىرمەيسىز. سونىمەن قاتار, ءدىن سەكىلدى نازىك سالا تۋرالى ءبىلىپ تە, بىلمەي دە ماقالالار جازىپ, ءدۇردارازدىقتى جايىپ جۇرگەن جەكەمەنشىك يسلامي باسىلىمدار شىمكەنت, تاراز, سەمەي جانە الماتى قالالارىندا كوبەيدى. ال, اقتاۋداعى «ءۇش قيان» گازەتى تەك ءدىني باسقارمانىڭ, يمام, مولدالارىمىزدىڭ جۇمىستارىن سىناپ, مۇقاتۋدان شارشايتىن ەمەس. سول سەبەپتى ەلىمىزدەگى وسى سىندى جەكەمەنشىك ءدىني اقپارات قۇرالدارىن ءدىن ىستەرى اگەنتتىگى قاتاڭ باقىلاۋعا الىپ, دىنىمىزگە, ۇلتىمىزعا قارسى قالام تەربەۋلەرىنە جول بەرمەي, قاجەت بولسا ءبىراز بولىگىن جاۋىپ تاستاۋ كەرەك.ءدىن – مەملەكەتتىڭ رۋحاني تىرەگى
بۇگىن بىزگە ۇلتتىق قاسيەتىمىزدى, ءدىنىمىزدى, ادەت-عۇرپىمىز بەن ءداستۇرىمىزدى قايتا تۇلەتىپ, ءبارىن تولىق قالپىنا كەلتىرۋگە تاماشا مۇمكىنشىلىك تۋىپ وتىر. دىنگە سەنۋشىلەر سانىنىڭ ءوسۋى, سول سياقتى دىنگە دەگەن ىنتا-ىقىلاستىڭ ارتۋى بۇرىنعى «ءدىن – اپيىن» دەپ ساناعان كەڭەستىك قوعام ومىرىنە قاراعاندا, بۇگىنگى كۇننىڭ وزىندىك ءبىر ەرەكشەلىگىنە اينالىپ وتىر. كوپتەگەن ماماندار مۇنى: جوعالتىپ العان بۇرىنعى رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزعا قايتا ورالۋ دەپ ەسەپتەسە, ەكىنشىلەرى: بۇل جاعدايدى قوعامداعى ءتۇرلى يمانسىزدىقتار مەن الەۋمەتتىك قيىنشىلىقتاردى ءدىن ارقىلى جەڭۋگە ۇمتىلۋ دەپ ءتۇسىندىرەدى. ال, مامانداردىڭ ءۇشىنشى توبى: مۇنىڭ ءبارىن ۋاقىتشا قۇبىلىس, ساياسات ىعىنا قاراي جىعىلۋ دەپ باعالايدى. قالاي دەسەك تە, قازىرگى قازاقستاننىڭ ومىرىندە ءدىننىڭ الاتىن ورنى مەن ءرولى ۇلكەن دە ەرەكشە. يسلام ءدىنىن بۇگىنگى تاۋەلسىزدىگىمىزدى ايقىندايتىن ءبىر بەلگى دەپ تە ايتا الامىز. بۇگىندە قازاق قوعامىنىڭ ءدىن ۇستاۋى قالاي, قازاق ءوز دىنىنە بەرىك پە؟ 2009 جىلى قازاقستاندا وتكەن حالىق ساناعى بويىنشا, ەلىمىزدەگى حالىقتىڭ 70,2 پايىزى – يسلام ءدىنىن, 26,3 پايىزى – حريستيان ءدىنىن, 0,1 پايىزى – ءبۋدديزمدى, 5281 ادام ءيۋدايزمدى ۇستانامىز, ال حالىقتىڭ 2,8 پايىزى ەشبىر دىنگە سەنبەيمىز دەپ جاۋاپ بەرگەن. ساناق بويىنشا, قازاقتاردىڭ 98,3 پايىزى يسلام ءدىنىن ۇستانامىن دەپتى, باسقا دىندەردە جۇرگەن قازاقتاردىڭ سانى – 43462 ادام, ال ەشبىر دىنگە سەنبەيتىن قازاقتاردىڭ سانى 1,0 پايىزدى قۇرايدى. قازاقستانداعى ورىستاردىڭ 91,6 %-ى پراۆوسلاۆيە دىنىندەمىز دەسە, ال 1,4%-ى, ياعني 54277 ادام يسلام دىنىندەمىز, 6,1%-ى ەشبىر دىنگە سەنبەيمىز دەپ جاۋاپ بەرگەن. ۋكراين حالقىنىڭ 90,7 %-ى پراۆوسلاۆيە دىنىندەمىز, 0,9%-ى يسلام دىنىندەمىز, 7,3 %-ى دىنگە سەنبەيمىز دەگەن. شىنىندا دا, وسى ءدىن بۇگىن كىمگە كەرەك, ءدىن تەك يمامدار مەن مولدالارعا, بولماسا, قارتايعان اتا-اجەلەرىمىزگە عانا قاجەت پە دەگەن سۇراق تا تۋادى. جوق, بۇگىن ءدىن ءبىزدىڭ قوعامعا, بارىمىزگە قاجەت. ءدىن – بۇكىل ەل مەن جەر, وتان تىنىشتىعى مەن اماندىعىنىڭ, ءتىلىمىز بەن ءدىلىمىزدىڭ كەپىلى, بۇگىن ءدىن بىزگە يماندىلىق پەن سالاۋاتتىلىقتىڭ, زيالىلىق پەن تەكتىلىكتىڭ تىرەگى مەن قۇرالى رەتىندە كەرەك دەپ ايتامىز. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, يسلام ءدىنى بىزگە حالىقتىڭ رۋحاني مۇقتاجدىعى ءۇشىن قاجەت. تاريحتان بەلگىلى, اتاقتى ناپولەون بوناپارت يمپەراتورلىق تاققا كەلگەندە فرانتسۋز حالقىنا ءدىنىن قايتارىپ, ءدىن جولىنا رۇقسات بەرىپ, «ءدىنسىز حالىق – مۇحيتتا كومپاسسىز ءجۇزىپ جۇرگەن كەمەگە تەڭ» دەگەن ەكەن. ەلىمىزدىڭ قۋاتتى, رۋحى كۇشتى, جان دۇنيەسى باي, يماندى مەملەكەت بولۋىنا ءبىزدىڭ ۇلتتىق زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ, جۇرت سوڭىنا ەرەدى دەگەن زايىرلى ينتەلليگەنتسيانىڭ الاتىن ورنى مەن ءرولى ەرەكشە. قازىرگى تاڭدا, ەلىمىزدە ءدىن سالاسىنداعى مامانداردىڭ كوبى تاريحشىلار, فيلولوگتار مەن جۋرناليستەر, ال ناعىز تەولوگ-عالىمدار وتە از, جوقتىڭ قاسى. ءتىپتى, ساۋساقپەن سانارلىقتاي دەپ ايتساق تا بولادى. سوندىقتان دا, بىزگە ءدىنتانۋشىلاردى, عالىم-ءدىن ماماندارىن دايىنداۋ, ال قازاقستاندا نەگىزگى ءدىن – يسلام ءدىنى بولعاندىقتان, يسلامتانۋشىلاردى جوعارى دارەجەدە دايىنداۋ – اسا وزەكتى ماسەلە. بۇگىندە ءبىزدىڭ زايىرلى مەملەكەتىمىزدىڭ تۇرپاتىنا ساي يماندىلىق پەن مورالدىق, ازاماتتىق نورمالاردى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن قازاقستانداعى قوعامدىق عىلىمدار وكىلدەرى: فيلوسوفتار مەن الەۋمەتتانۋشىلار, تاريحشىلار مەن مادەنيەتتانۋشىلار ءوز ىزدەنىستەرىندە زامان تالابىنا ساي, دىندەرتانۋ عىلىمىنىڭ, ونىڭ ىشىندە يسلام ءدىنىنىڭ ەلىمىزدە وركەندەپ قانات جايۋىنا اتسالىسىپ, وزدەرىنىڭ قوماقتى ۇلەستەرىن قوساتىن كەزەڭ جەتتى. بۇل ءبىزدىڭ عالىمداردىڭ, ءدىنتانۋشىلاردىڭ حالىقتىڭ الدىنداعى بۇگىنگى بورىشى دەپ ايتساق ارتىق بولماس. وكىنىشكە قاراي, حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ءدىني ءراسىم, سالت-ءداستۇرىن «بيدعات», «شيرىك», «اللاعا سەرىك قوسۋ» دەپ ساناۋشىلارعا, ءوز ۋاجدەرىن ايات-حاديسپەن دالەلدەپ تىرىسۋشى جاس جاڭا «دىندارلارعا» سول ءدارەجەدە جاۋاپ قايتارىپ, ءداستۇرىمىز بەن سالتىمىزعا قارسى بولىپ جۇرگەن كەيبىر توپتاردىڭ ايتقان «يسلامىنا» لايىقتى تويتارىس بەرەتىن ءبىزدىڭ وتاندىق ءدىني عالىمداردىڭ, ۇلتتىق تەولوگتارىمىزدىڭ بۇگىندە داۋىستارى ءتىپتى ەستىلمەيدى. ءبىز بۇگىنگى كۇنى تاۋەلسىزدىگىمىز تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا, وسى يسلام ءدىنى قازاق حالقىنا نە بەردى, كەلەشەكتە نە بەرمەك دەگەن ۇلكەن سۇراق ءوزىنىڭ جاۋابىن كۇتەدى. يسلام ءدىنىنىڭ قازاق دالاسىنا كەلگەنىنە دە ون ەكى جارىم عاسىر بولدى. ەلىمىزگە يسلام ءدىنى كۇشپەن ەمەس, بەيبىت جولمەن ەندى. حالقىمىز ەجەلدەن يسلام عۇلاماسى, شاريعاتتىڭ بىلگىرى ءابۋ حانيفا نۇعمان ءسابيت ۇلى نەگىزىن قالاعان حانافي مازحابىن ۇستانادى. قازاق حالقى يسلام ءدىنىن سوقىر سەنىممەن ەمەس, ۇلكەن اقىل-وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, جان جۇرەگىمەن قابىلداعان جانە ءدىندى ءبىزدىڭ حالقىمىز دانالىق, سوپىلىق ۇلگىسىندە ۇستانعان. قاسيەتتى قۇران كارىممەن بىرگە قازاق دالاسىنا ۇلكەن يسلام وركەنيەتى كەلدى. عىلىم, ءبىلىم جاندانىپ, كوپتەگەن قالالار سالىنىپ, وندا مەدرەسەلەر مەن عىلىمي وشاقتار جۇمىس ىستەدى. جەرگىلىكتى حالىق اراسىنان ءابۋ ناسىر ءال-فارابي, قوجا احمەت ياساۋي, ءجۇسىپ بالاساعۇني, مۇحاممەد حايدار دۋلاتي, قادىرعالي جالايىري جانە تارازي سەكىلدى تەرەڭ ويلى, ءوز شىعارمالارىندا گۋمانيزمدى ماراپاتتاعان عۇلامالار شىقتى. سول سەبەپتى دە ولار تەك قازاق ەلى نەمەسە ورتالىق ازيا عانا ەمەس, بۇكىل مۇسىلمان شىعىس مادەنيەتىنىڭ ماقتانىشىنا اينالدى. قازاق جەرى – الەمدىك دىندەردىڭ: بۋدديزمنىڭ, حريستياندىق جانە يسلامنىڭ توعىسقان جەرى. ءبىز ءۇش وركەنيەتتىڭ, ەلەۋلى تۇردە ەرەكشەلەنەتىن الەمدىك ءۇش دۇنيەتانىمنىڭ توعىسقان جەرىندە تۇرامىز. قازاق حالقى ءدىني كوزقاراسى تەرەڭ, ءدىني مادەنيەتى وتە جوعارى, يماني تۇسىنىگى مول ۇلتتاردىڭ قاتارىنا جاتادى. ەجەلدەن «ەرەن دارىپ ەر بولعان, قىدىر دارىپ ەل بولعان, شىلتەننىڭ شىلاۋى شالعان» قازاق دەگەن حالىقتىڭ نەشە عاسىر بويى مولىنان قورلانعان رۋحاني مۇراسى كەز كەلگەن جات مادەنيەت, تەرىس پيعىلدى دىنگە قارسى تۇرۋعا ابدەن جەتەدى. تەك, وسى مۇرانى, وسى ءداستۇردى ءبارىمىز بىرتىندەپ ءوز قالپىنا كەلتىرە بەرۋىمىز كەرەك. سەبەبى, ءدىن دە جوعالتۋعا بولمايتىن مول اسىل قازىنا, ۇلكەن بايلىق. ايتا كەتەتىن ءبىر ءجايت, قازىرگى كەزدە كوپتەگەن يسلام ءدىني اقيقاتتارى دا عىلىمي جولدارمەن انىقتالىپ جاتقانى بارشاعا ايان. يسلام ءدىنى – عىلىمنىڭ, ءبىلىمنىڭ ءدىنى. قاسيەتتى قۇران كارىم جەتى ءجۇز ون توعىز جەردە عىلىم, ءبىلىم جايىن ايتسا, ءۇش ءجۇز وتىز التى جەردە يماندىلىق تۋرالى ايتادى. تاريحتىڭ قوزعاۋشى كۇشى – رۋح پەن سانا, رۋحاني قۋات ەكەنى بەلگىلى. جەكە تۇلعالاردىڭ, تۇتاس ەتنوستاردىڭ, ۇلتتاردىڭ تاعدىرى مەن بەلسەندىلىگى وسى رۋحاني قۋاتقا يە بولۋىنا جانە دە سول رۋحاني قۋاتتىڭ قانداي دارەجەدە بولۋىنا تىعىز بايلانىستى. ءتىپتى, ءدىندى بەرىك ۇستانعان ادامنىڭ بويىنا ەرەكشە جىگەر مەن كۇش-قۋات, بىلايشا ايتقاندا, شىعارماشىلىق وي-قۋات داريتىنى بەلگىلى. ءدىندار ادامنىڭ سانا-سەزىمى, دۇنيەتانىمى, ءتىپتى ازاماتتىق پوزيتسياسى وزگەشە قالىپتاسادى. راسىن ايتۋ كەرەك, ءبىز بۇگىن ءدىن تۋرالى شىندىقتى ەندى عانا جاقسى تۇسىنە-بىلە باستادىق. ءدىن – ماڭگىلىك, ونىڭ قاي زامانمەن بولسىن ۇندەستىك تاباتىنىن, ءدىننىڭ بەيبىتشىلىككە, ىنتىماق پەن بىرلىككە قىزمەت كورسەتەتىنىن ءتۇسىنىپ كەلە جاتىرمىز. بۇگىندە ءبىزدىڭ ءدىني سەنىمىمىز وتە تايىز. ول تۇسىنىكتى دە. ەندى بىزگە ءداستۇرلى ءدىنىمىزدى ۇلتتىق نىشاندا ءوزىمىز دۇرىس قابىلداۋىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ ءدىني باسقارمانىڭ ايتاتىنى, ۇكىمەتتىڭ قولدايتىنى – بىزگە ءداستۇرلى ءدىن قاجەت. سوندىقتان ءبىز ءوزىمىزدىڭ يسلامدى, يسلام بولعاندا دا ارابتىڭ, نە بولماسا يراننىڭ, نە تۇرىكتىڭ يسلامى ەمەس, قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ حيكمەتتەرىن, شاكارىمنىڭ فيلوسوفياسىن, ۇلى ابايدىڭ وتىز سەگىزىنشى سوزىندەگى يسلامدى بويىمىزعا ءسىڭىرۋىمىز كەرەك. قۇران اياتتارى مەن مۇحاممەد پايعامباردىڭ (س.ع.س.) حاديستەرىن, ۇلى عۇلامالارىمىزدىڭ سىر سوزدەرى مەن ولەڭ-جىرلارىن جاڭاشا سويلەتىپ, رۋحاني تانىمعا ۇمتىلعان حالقىمىزدىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋىمىز – الدا تۇرعان بۇگىنگى ماقسات. ءداستۇرلى ءدىنىمىز – ول يسلامنىڭ سۇننەتتىك پارىزى مەن ءابۋ حانيفا مازحابىنا مويىنسۇنىپ, قازاقتىڭ ءداستۇرىن, سالتىن سىيلايتىن, ەلدى بىرلىككە, تاتۋلىققا شاقىراتىن ءدىن. ءداستۇرلى يسلام ءدىنى – قازاق بولمىسى مەن مادەنيەتىنىڭ نەگىزگى كۇرەتامىرى جانە ساقتاۋشىسى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, ءالى دە الدىمىزدا اتقارىلاتىن ءىس-شارالار از ەمەس ەكەندىگىن بايقاۋعا بولادى. ءيا, بۇگىن ءدۇر سىلكىنىپ, رۋحاني جاڭعىراتىن ۋاقىت كەلدى. مۇحاممەد پايعامبارىمىز (ساللاللاھۋ الەيھي ءۋا ءساللام) «وتاندى ءسۇيۋ – يماننان» دەپ وسيەت ەتسە, دانا قازاق حالقى «يماندى ەلدى جاۋ الماس» دەيدى. ولاي بولسا, اتا-بابالارىمىز عاسىرلار بويى ۇستانىپ كەلگەن دىنىمىزگە بەت بۇرىپ, يماندىلىق پەن بىرلىكتى تۋ ەتىپ كوتەرەيىك. امانبەك مۇقاشەۆ, ءدىنتانۋشى, مادەنيەتتەر مەن دىندەردىڭ حالىقارالىق ورتالىعىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى.
